این موضوع به یکی از بحثهای دقیق و فنی در حوزه لغتشناسی و تصحیح متون کهن فارسی بازمیگردد. در واقع، شما به نقدی اشاره دارید که بر فرهنگ رشیدی (یا منابع مشابه که از بیت بوشعیب هروی استناد کردهاند) وارد شده است.
در ادامه، تحلیل این واژه و ماجرای این «جعل» یا اشتباه لغوی را بررسی میکنیم:
ریشه واژه و اشتباه در خوانش
واژه اصلی در زبان پهلوی و فارسی باستان «یکسان» (به معنی مشابه و برابر) است. اما در برخی نسخههای قدیمی و فرهنگها، به دلیل شباهت نوشتاری و خطای کاتبان، این کلمه به صورت «یَکون» یا «بیکون» ثبت شده است.
بیت مورد استناد (بوشعیب هروی): بوشعیب هروی، از شاعران دوره سامانی، بیتی دارد که در آن کلمه «یکسان» به کار رفته است.
فرآیند جعل/خطا: برخی فرهنگنویسان با افزودن یک واو («و») یا تغییر نقطه گذاری، واژه را از صفت «یکسان» به اسم «یکون» تبدیل کردند و برای آن معنای تراشیده و ساختگی «جامه ابریشمی» یا «نوعی پارچه» را وضع کردند.
چرا این یک «جعل» محسوب میشود؟
تحلیلگران لغت (مانند دکتر علیاشرف صادقی در بررسی فرهنگهای فارسی) معتقدند این معنا به دلایل زیر ساختگی است:
عدم وجود ریشه زبانشناختی: در هیچیک از متون اصیل پهلوی یا سغدی، واژهای به نام «یکون» به معنی ابریشم وجود ندارد.
تحریف در متن بیت: با جایگذاری «جامه ابریشمی» در بیت بوشعیب، ساختار دستوری و معنایی شعر دچار تکلف میشود، در حالی که با واژه «یکسان» (به معنی برابر)، بیت کاملاً روان و منطقی است.
تکرار اشتباه: وقتی یک فرهنگنویس (مانند صاحب فرهنگ رشیدی یا جهانگیری) بر اساس یک نسخه مخدوش، معنایی را ثبت میکند، فرهنگهای بعدی (مانند برهان قاطع) نیز بدون تحقیق آن را کپی کرده و به آن اعتبار کاذب میبخشند.
نتیجهگیری
عبارتی که شما ذکر کردید، در واقع مچگیری از یک تصحف (غلطنویسی) تاریخی است. کاتبان یا فرهنگنویسان با دستکاری در بیت بوشعیب هروی:
کلمه «یکسان» را به «یکون» تبدیل کردند.
برای توجیه این کلمه ناشناخته، معنای «جامه ابریشمی» را برای آن ابداع کردند.
نکته: این مورد یکی از مثالهای کلاسیک در «نقد فرهنگنویسی» است که نشان میدهد چگونه یک غلط املایی ساده در طول قرنها میتواند به یک واژه جدید در واژهنامهها تبدیل شود.
