بینی به معنی نکو در لغت فرس اسدی
در کتاب لغت فرس اثر اسدی طوسی، واژهی «بینی» (با یای مجهول) به معنای نکو، خوب و پسندیده به کار رفته است.
اسدی در این فرهنگ، که قدیمیترین واژهنامهی فارسی موجود است، برای تشریح معانی از شواهد شعری شاعران پیش از خود استفاده میکند. این واژه از ریشههای کهن زبان فارسی است که در متون کلاسیک و گویشهای باستانی کاربرد داشته، هرچند در فارسی معاصر به این معنا (نکو) منسوخ شده و بیشتر با عضو صورت (دماغ) شناخته میشود.
کاربرد و شاهد شعری
اسدی طوسی برای این معنا، بیتی از رودکی (یا به نقلی دیگر شاعران همعصر او) را به عنوان شاهد میآورد تا کاربرد آن در معنای «خوب» را تثبیت کند:
«ایزد به تو داد آنچه بدو بینی باشد»
در اینجا «بینی» به معنای صفت نیکو و پسندیده برای افعال یا مواهب الهی به کار رفته است.
تحلیل لغوی
ریشه: این واژه با «به» (خوب) پیوند ریشهشناختی دارد.
تفاوت معنایی: باید دقت کرد که این «بینی» با بن مضارع فعل «دیدن» (بین + ی) متفاوت است، هرچند در ظاهر یکسان نوشته میشوند.
ارزش ادبی: ذکر این واژه در لغت فرس نشاندهندهی تلاش اسدی برای حفظ واژگان اصیل خراسان بزرگ و فرارودان است که در قرن چهارم و پنجم هجری در حال تغییر یا فراموشی بودهاند.
علاوه بر لغت فرس، در فرهنگهای بعدی نظیر صحاحالفرس و فرهنگ جهانگیری نیز با استناد به قول اسدی، این معنا تکرار شده است.
