در سال 1380 شمسی و پس از دوسال خشکسالی در منطقه جیرفت کرمان در ایران، بارانی سیل آسا و شدید تمام بیابان و خاکهای این منطقه را در برگرفت و طغیان رودخانه هلیل رود، باعث شسته شدن زمین این ناحیه و کنار زدن خاکهای هزاران ساله شد و آرام آرام، پرده از هزاران سال اسرار و رموز پنهانی زمین و کهن ترین تمدن دنیا برداشت.
آری، این بار باران به کمک بشر و تاریخ آمد و به ناگاه آثار و گنجهای نفیسی را که قرنهای متمادی در دل خاک پنهان شده بودند را برملا و آشکار ساخت و از همان روز، برگ جدیدی در تاریخ و تمدن دنیا گشوده شد. تمدنی که با پیدایش دوباره و کشف آن تاریخ جهان و ایران را باید از نو نگاشته کرد چرا که پیش از کشف تمدن جیرفت تصور میشد که سومر در بین النهرین، قدیمیترین تمدن دنیای کنونی بوده است اما باران به این تاریخ پایان داد و کتاب جدیدی با اسرار و رازهای سربه مهری را پیش روی باستان شناسان جهان گشود.
به گواهی تاریخ در کتیبه های بابل و سومر همواره به تمدنی اسرارآمیز بنام آراتا اشاره شده اما چون مدرکی در دست نبود و هیچ آثاری هم یافت نشده بود باستان شناسان تصور میکردند که داستان این تمدن که به آن اشاره شده، شاید یک افسانه باشد اما با کشف تصادفی تمدن جیرفت مشخص شد که آراتا حقیقت بوده است. اما آراتا چگونه شکل گرفته است؟
در 5000 سال قبل از میلاد مسیح در مرکز ایران که امروزه کویر لوت قرار دارد دریایی وسیع به اندازه دریای خزر وجود داشت. توصیف این دریا در الواح و نوشتههای باستانی ذکر شده است. همچنین مطالعات زمین شناسی ثابت میکند که کویر مرکزی ایران در گذشته دریایی بسیار وسیع بوده و تمدنهای کهن ایران و شهرهای باستانی مثل شهر سوخته در سیستان، تمدن جیرفت در کرمان، تمدن سیلک در کاشان و تمدن عیلام در اطراف این دریا شکل گرفته بودند اما تغییرات ناگهانی آب و هوا و دگرگونی شرایط اقلیمی در زمین که در دوران باستان رخ داد باعث خشک شدن دریای مرکزی ایران شد که پیامد آن انحطاط و از رونق افتادن تمدنهای اطراف آن بوده است و قدیمیترین این تمدنهای گمشده، تمدن جیرفت یا همان آراتا میباشد که اکنون دوباره سر از دل زمین برآورده است تا دنیا به تاریخ و تمدن ایران تعظیم کند. اما چگونه بعد از آمدن آن باران معروف در جیرفت این تمدن کشف شد؟
بعد از تمام شدن باران شدید، نخستین مرتبه یکی از روستاییان آن منطقه به هنگام عبور از حاشیه هلیل رود با ظرفی که از جنس سنگ بود و شکل و شمایل آن امروزی نبود و نشان از عتیقه و تاریخی بودن آن داشت روبرو شد. مرد روستایی چیزی را که دیده بود برای مردم روستا تعریف کرد و به ناگاه اهالی که مدتها بود روزگار سختی را میگذرانند و همگی در تنگنای مالی بودند انگار سرزمینی پر از عتیقه و گنج پیدا کرده باشند راهی منطقه مورد نظر شدند و دست تقدیر آنها را در گورستانی تاریخی مملو از اشیاه نفیس و قیمتی قرار داد و بی آنکه از اهمیت این اشیاء و قدت تاریخی آنها باخبر باشند با بیل و کلنگ و تیشه مشغول حفاری و کندن زمین شدند. آنها با حرص و طمع مشغول کندن زمینهای اطراف بودند و خبر نداشتند قدم به قدیمیترین گورستان تاریخی تمدن آراتا گذاشتند.
آنها دیگر شغل کشاورزی را کنار گذاشته و از صبح تا شب مشغول حفر گورهای 5000ساله بودند و اشیایی را که کلی ارزش تاریخی داشت و قیمت آنها میلیون دلار بود را با قیمتهای بسیار پایینتر به قاچاقچیانی که از سادگی و تنگ دستی و بیخبری مردم این منطقه سوءاستفاده میکردند میفروختند و همین اشیاء و سنگهای تاریخی مدتی بعد در موزههای اروپایی و امریکایی به معرض نمایش جهانیان گذاشته میشد بی آنکه نامی از ایران و آراتا باشد.
متأسفانه به علت دورافتاده بودن روستا تا یکسال و نیم هیچ ارگان دولتی خبر از پیدایش دوباره این تمدن و غارت آثار باستانی نداشت تا اینکه مأموران میراث فرهنگی و امنیتی یک محموله بزرگ از اشیاء غارت شده را که در حال قاچاق به کشور امارات برای یکی از شیوخ پولدار عرب بود توقیف کردند و پس از بازجویی و بررسی های لازم به منبع این آثار باستانی پی بردند و خیلی زود تیمهای ویژه میراث فرهنگی همراه با مقامات و مأموران انتظامی و امنیتی به منطقه رفتند و روستا را در محاصره گرفتند و آنگاه جستجوی خانه به خانه را آغاز کردند و خوشبختانه هفتصد قلم از اشیاء باارزش و تاریخی را کشف و ضبط کرده و بعد در اختیار موزه ملی قرار دادند.
مقامات میراث فرهنگی برای کشف و رمزگشایی از این اشیاء و آثار تاریخی تمدن جیرفت یا آراتا از پروفسور یوسف مجیدزاده متخصص خطوط باستانی که در کشور فرانسه ساکن بود دعوت به عمل آوردند و ایشان خیلی زود برای تحقیق، کاوش و رمزگشایی از این تمدن و آثار تاریخی وارد ایرا شد و راهی جیرفت شد و تحقیقاتش را شروع کرد.
پروفسور مجیدزاده پس از تحقیقات و بررسی های میدانی محل متوجه شد که روستاییان فقط محوطه گورستان شهر گمشده آراتا را غارت کردهاند،«جایی که اگر دست نخورده باقی میماند اطلاعات تاریخی و باستانی دقیقتری نصیب تاریخ و باستان شناسان میکرد».
وجود تپهای در اطراف گورستان، توجه پروفسور مجیدزاده را به خودش جلب کرد و آنگاه راهی آنجا شد و تحقیقات جدیدی را کلید زد. پس از انجام کاوشهای ابتدایی، مشخص شد که این تپه، در واقع بزرگترین معبد دنیای باستان به ابعاد چهارصد در چهارصد متر بوده که برای ساخت آن از چهار تا پنج میلیون قطعه خشت استفاده شده است.
کاوشها بصورت مداوم ادامه یافت و اینبار با ظروفی که روی آنها شکل بناهای شهر، حک شده بود روبرو شدند و جهان باستان شناسی را متحیر کرد و از همه مهمتر با معابد پلکانی مواجه شدند که قبلا تصور میشد سومریان اولین سازندگان آن بودهاند ولی اکنون در جیرفت نمونههای بزرگتر و قدیمیتر آن یافت شده بود و این یعنی تغییر دیگری در تاریخ شکل گرفته بود اما بزرگترین شوک زمانی به جهان باستان شناسی و تاریخ تمدن وارد شد که لوحهایی با یک خط ناشناخته هندسی از دل معبد، کشف و بیرون کشیده شد. پیش از این تصور میشد قدیمیترین خط جهان، هیروگلیف مصری است اما با کشف این خط، معادلات باستان شناسی به لرزه درآمد چرا که قدمتش، هزار سال بیشتر از خط مصری بود و به این ترتیب، افتخار بزرگ دیگری نصیب ایران و ایرانی شد که اولین تمدن و خط جهان در ایران زمین و جیرفت آغاز شده است.
اندکی بعد گروه بزرگی از خط شناسان و باستان شناسان جهان به ایران آمدند تا راز این خطوط باستانی و علت نابودی تمدن آراتا را کشف کنند و جوابی برای تاریخ داشته باشند اما پس از بررسیهای زیاد و تحقیقات بیشمار به این نتیجه رسیدند که حتی با استفاده از پیشرفت و تکنولوژی امروزی برای رمزگشای از این خط به چهل سال زمان نیاز است. لازم به ذکر است که بدانید سایر خطوط سومری و میخی پس از یک دوره طولانی تحقیقات 120 ساله رمزگشایی شدند.
تیم باستان شناسان چند ملیتی جیرفت به نتیجه دیگری دست یافتند و گفتند که آنها فقط توانستهاند قسمتی از ورودی شهر را کشف و تا کنون یک درصد از مساحت شهر و تمدن گمشده آراتا را حفاری کنند و تکمیل کاوشهای باستان شناسی حدود صد سال زمان میخواهد.
آنچه از توصیفات دیگر تمدنها و خطوط باستانی آنها در دست داریم این است که سرزمین آراتا در زمان خودش بسیار با برکت و حاصلخیز بوده و مردمانی متمدن، ثروتمند و با فرهنگ در آن زندگی میکردهاند و در صنعتگری، معماری و ساخت ظروف سنگی، مهار زیادی داشتهاند.
همچنین در تصاویری که از ظروف کشف شده آنها مشاهده میشود، میتوان به پوشش نیم تنه مردان و اندام تنومند آنها و موهایی که بلندی آن تا کمرشان میرسیده، اشاره کرد. از دیگر نتایج بدست آمده از تصاویر روی ظروف این است که آن مردمان یوزپلنگها را اهالی کرده و از آنها برای شکار استفاده کردهاند.
همچنین در دیگر تحقیقات به انجام آمده مشخص شده که در تمدن آراتا برخلاف بین النهرین، تصویری از خدایان گوناگون و بتهای سنگی وجود ندارد و به نظر میرسد آنها خدای را که ندیدهاند پرستش میکردند.
رازها و اسراز مرموز تمدن آراتا، هنوز برای باستان شناسان و ما ناشناخته است و تا زمان رمزگشایی از خطوط باستانی، این سرزمین دارای ابهامات و سوالات بیجواب زیادی است. البته باستان شناسان اشاره کردند که اگر در کاوشها و تحقیقات تازه، لوح دوزبانهای را کشف کنند شاید بتوانند در مدت پنج سال خط منحصر به فرد این سرزمین را رمزگشایی کنند چیزی که برای خط هخامنشیان اتفاق افتاد و با استفاده از کتیبه سه زبانه بیستون به کشف راز هخامنشیان و مؤسس آن یعنی کورش کبیر پی بردند.
نویسنده و گرد آورنده : عبدالله خسروی ( پسر زاگرس)
آری، این بار باران به کمک بشر و تاریخ آمد و به ناگاه آثار و گنجهای نفیسی را که قرنهای متمادی در دل خاک پنهان شده بودند را برملا و آشکار ساخت و از همان روز، برگ جدیدی در تاریخ و تمدن دنیا گشوده شد. تمدنی که با پیدایش دوباره و کشف آن تاریخ جهان و ایران را باید از نو نگاشته کرد چرا که پیش از کشف تمدن جیرفت تصور میشد که سومر در بین النهرین، قدیمیترین تمدن دنیای کنونی بوده است اما باران به این تاریخ پایان داد و کتاب جدیدی با اسرار و رازهای سربه مهری را پیش روی باستان شناسان جهان گشود.
به گواهی تاریخ در کتیبه های بابل و سومر همواره به تمدنی اسرارآمیز بنام آراتا اشاره شده اما چون مدرکی در دست نبود و هیچ آثاری هم یافت نشده بود باستان شناسان تصور میکردند که داستان این تمدن که به آن اشاره شده، شاید یک افسانه باشد اما با کشف تصادفی تمدن جیرفت مشخص شد که آراتا حقیقت بوده است. اما آراتا چگونه شکل گرفته است؟
در 5000 سال قبل از میلاد مسیح در مرکز ایران که امروزه کویر لوت قرار دارد دریایی وسیع به اندازه دریای خزر وجود داشت. توصیف این دریا در الواح و نوشتههای باستانی ذکر شده است. همچنین مطالعات زمین شناسی ثابت میکند که کویر مرکزی ایران در گذشته دریایی بسیار وسیع بوده و تمدنهای کهن ایران و شهرهای باستانی مثل شهر سوخته در سیستان، تمدن جیرفت در کرمان، تمدن سیلک در کاشان و تمدن عیلام در اطراف این دریا شکل گرفته بودند اما تغییرات ناگهانی آب و هوا و دگرگونی شرایط اقلیمی در زمین که در دوران باستان رخ داد باعث خشک شدن دریای مرکزی ایران شد که پیامد آن انحطاط و از رونق افتادن تمدنهای اطراف آن بوده است و قدیمیترین این تمدنهای گمشده، تمدن جیرفت یا همان آراتا میباشد که اکنون دوباره سر از دل زمین برآورده است تا دنیا به تاریخ و تمدن ایران تعظیم کند. اما چگونه بعد از آمدن آن باران معروف در جیرفت این تمدن کشف شد؟
بعد از تمام شدن باران شدید، نخستین مرتبه یکی از روستاییان آن منطقه به هنگام عبور از حاشیه هلیل رود با ظرفی که از جنس سنگ بود و شکل و شمایل آن امروزی نبود و نشان از عتیقه و تاریخی بودن آن داشت روبرو شد. مرد روستایی چیزی را که دیده بود برای مردم روستا تعریف کرد و به ناگاه اهالی که مدتها بود روزگار سختی را میگذرانند و همگی در تنگنای مالی بودند انگار سرزمینی پر از عتیقه و گنج پیدا کرده باشند راهی منطقه مورد نظر شدند و دست تقدیر آنها را در گورستانی تاریخی مملو از اشیاه نفیس و قیمتی قرار داد و بی آنکه از اهمیت این اشیاء و قدت تاریخی آنها باخبر باشند با بیل و کلنگ و تیشه مشغول حفاری و کندن زمین شدند. آنها با حرص و طمع مشغول کندن زمینهای اطراف بودند و خبر نداشتند قدم به قدیمیترین گورستان تاریخی تمدن آراتا گذاشتند.
آنها دیگر شغل کشاورزی را کنار گذاشته و از صبح تا شب مشغول حفر گورهای 5000ساله بودند و اشیایی را که کلی ارزش تاریخی داشت و قیمت آنها میلیون دلار بود را با قیمتهای بسیار پایینتر به قاچاقچیانی که از سادگی و تنگ دستی و بیخبری مردم این منطقه سوءاستفاده میکردند میفروختند و همین اشیاء و سنگهای تاریخی مدتی بعد در موزههای اروپایی و امریکایی به معرض نمایش جهانیان گذاشته میشد بی آنکه نامی از ایران و آراتا باشد.
متأسفانه به علت دورافتاده بودن روستا تا یکسال و نیم هیچ ارگان دولتی خبر از پیدایش دوباره این تمدن و غارت آثار باستانی نداشت تا اینکه مأموران میراث فرهنگی و امنیتی یک محموله بزرگ از اشیاء غارت شده را که در حال قاچاق به کشور امارات برای یکی از شیوخ پولدار عرب بود توقیف کردند و پس از بازجویی و بررسی های لازم به منبع این آثار باستانی پی بردند و خیلی زود تیمهای ویژه میراث فرهنگی همراه با مقامات و مأموران انتظامی و امنیتی به منطقه رفتند و روستا را در محاصره گرفتند و آنگاه جستجوی خانه به خانه را آغاز کردند و خوشبختانه هفتصد قلم از اشیاء باارزش و تاریخی را کشف و ضبط کرده و بعد در اختیار موزه ملی قرار دادند.
مقامات میراث فرهنگی برای کشف و رمزگشایی از این اشیاء و آثار تاریخی تمدن جیرفت یا آراتا از پروفسور یوسف مجیدزاده متخصص خطوط باستانی که در کشور فرانسه ساکن بود دعوت به عمل آوردند و ایشان خیلی زود برای تحقیق، کاوش و رمزگشایی از این تمدن و آثار تاریخی وارد ایرا شد و راهی جیرفت شد و تحقیقاتش را شروع کرد.
پروفسور مجیدزاده پس از تحقیقات و بررسی های میدانی محل متوجه شد که روستاییان فقط محوطه گورستان شهر گمشده آراتا را غارت کردهاند،«جایی که اگر دست نخورده باقی میماند اطلاعات تاریخی و باستانی دقیقتری نصیب تاریخ و باستان شناسان میکرد».
وجود تپهای در اطراف گورستان، توجه پروفسور مجیدزاده را به خودش جلب کرد و آنگاه راهی آنجا شد و تحقیقات جدیدی را کلید زد. پس از انجام کاوشهای ابتدایی، مشخص شد که این تپه، در واقع بزرگترین معبد دنیای باستان به ابعاد چهارصد در چهارصد متر بوده که برای ساخت آن از چهار تا پنج میلیون قطعه خشت استفاده شده است.
کاوشها بصورت مداوم ادامه یافت و اینبار با ظروفی که روی آنها شکل بناهای شهر، حک شده بود روبرو شدند و جهان باستان شناسی را متحیر کرد و از همه مهمتر با معابد پلکانی مواجه شدند که قبلا تصور میشد سومریان اولین سازندگان آن بودهاند ولی اکنون در جیرفت نمونههای بزرگتر و قدیمیتر آن یافت شده بود و این یعنی تغییر دیگری در تاریخ شکل گرفته بود اما بزرگترین شوک زمانی به جهان باستان شناسی و تاریخ تمدن وارد شد که لوحهایی با یک خط ناشناخته هندسی از دل معبد، کشف و بیرون کشیده شد. پیش از این تصور میشد قدیمیترین خط جهان، هیروگلیف مصری است اما با کشف این خط، معادلات باستان شناسی به لرزه درآمد چرا که قدمتش، هزار سال بیشتر از خط مصری بود و به این ترتیب، افتخار بزرگ دیگری نصیب ایران و ایرانی شد که اولین تمدن و خط جهان در ایران زمین و جیرفت آغاز شده است.
اندکی بعد گروه بزرگی از خط شناسان و باستان شناسان جهان به ایران آمدند تا راز این خطوط باستانی و علت نابودی تمدن آراتا را کشف کنند و جوابی برای تاریخ داشته باشند اما پس از بررسیهای زیاد و تحقیقات بیشمار به این نتیجه رسیدند که حتی با استفاده از پیشرفت و تکنولوژی امروزی برای رمزگشای از این خط به چهل سال زمان نیاز است. لازم به ذکر است که بدانید سایر خطوط سومری و میخی پس از یک دوره طولانی تحقیقات 120 ساله رمزگشایی شدند.
تیم باستان شناسان چند ملیتی جیرفت به نتیجه دیگری دست یافتند و گفتند که آنها فقط توانستهاند قسمتی از ورودی شهر را کشف و تا کنون یک درصد از مساحت شهر و تمدن گمشده آراتا را حفاری کنند و تکمیل کاوشهای باستان شناسی حدود صد سال زمان میخواهد.
آنچه از توصیفات دیگر تمدنها و خطوط باستانی آنها در دست داریم این است که سرزمین آراتا در زمان خودش بسیار با برکت و حاصلخیز بوده و مردمانی متمدن، ثروتمند و با فرهنگ در آن زندگی میکردهاند و در صنعتگری، معماری و ساخت ظروف سنگی، مهار زیادی داشتهاند.
همچنین در تصاویری که از ظروف کشف شده آنها مشاهده میشود، میتوان به پوشش نیم تنه مردان و اندام تنومند آنها و موهایی که بلندی آن تا کمرشان میرسیده، اشاره کرد. از دیگر نتایج بدست آمده از تصاویر روی ظروف این است که آن مردمان یوزپلنگها را اهالی کرده و از آنها برای شکار استفاده کردهاند.
همچنین در دیگر تحقیقات به انجام آمده مشخص شده که در تمدن آراتا برخلاف بین النهرین، تصویری از خدایان گوناگون و بتهای سنگی وجود ندارد و به نظر میرسد آنها خدای را که ندیدهاند پرستش میکردند.
رازها و اسراز مرموز تمدن آراتا، هنوز برای باستان شناسان و ما ناشناخته است و تا زمان رمزگشایی از خطوط باستانی، این سرزمین دارای ابهامات و سوالات بیجواب زیادی است. البته باستان شناسان اشاره کردند که اگر در کاوشها و تحقیقات تازه، لوح دوزبانهای را کشف کنند شاید بتوانند در مدت پنج سال خط منحصر به فرد این سرزمین را رمزگشایی کنند چیزی که برای خط هخامنشیان اتفاق افتاد و با استفاده از کتیبه سه زبانه بیستون به کشف راز هخامنشیان و مؤسس آن یعنی کورش کبیر پی بردند.
نویسنده و گرد آورنده : عبدالله خسروی ( پسر زاگرس)
