چاپ موسوم به چاپ کلکته (۱۰۴۲ هجری قمری / ۱۶۳۳ میلادی)، که به تصحیح تیرولر (Turner Macan) نیز شهرت یافته است، یکی از نقاط عطف مهم در تاریخ نشر و تصحیح شاهنامه فردوسی محسوب میشود.
در ادامه، جزئیات و ویژگیهای برجسته این نسخه ارائه شده است:
پیشینه و اهمیت تاریخی
این نسخه نخستین تلاش جدی و جامع در عصر مدرن برای ارائه یک متن کامل از شاهنامه بود. پیش از آنکه تصحیحهای علمیتر (مانند چاپ مسکو یا ژول مول) عرضه شوند، چاپ کلکته به مدت چندین دهه مرجع اصلی ایرانشناسان و محققان در سراسر جهان بود.
ویژگیهای فنی و ساختاری
مصحح: این اثر تحت نظر تیرولر مکن (Turner Macan)، افسر و خاورشناس بریتانیایی، تدوین شد.
منابع تصحیح: مکن برای آمادهسازی این متن، از حدود ۱۷ نسخه خطی مختلف بهره برد. او تلاش کرد با مقابله این نسخهها، ابیات الحاقی را تا حد امکان شناسایی و متنی منسجم ارائه دهد.
ساختار متن: این چاپ شامل یک مقدمه مفصل به زبان انگلیسی و فارسی، واژهنامه (فرهنگ لغات دشوار) و فهرستهای راهنما است.
نقاط قوت و ضعف از دیدگاه نقد مدرن
| ویژگی | توضیحات |
| جامعیت | برای اولین بار متنی نزدیک به ۵۰ هزار بیت را به صورت چاپی در اختیار عموم قرار داد. |
| تأثیرگذاری | مبنای بسیاری از ترجمههای اولیه شاهنامه به زبانهای اروپایی (از جمله انگلیسی و فرانسوی) قرار گرفت. |
| دقت متن | با وجود تلاش مکن، این نسخه از دیدگاه امروزی دارای ابیات الحاقی زیادی است و به پای دقت نسخههای کهنی مانند مخطوطه فلورانس نمیرسد. |
جایگاه در مطالعات نسخهشناسی
اگرچه امروزه محققان برای کارهای دقیق علمی به چاپ مسکو یا تصحیح جلال خالقی مطلق ارجاع میدهند، اما چاپ کلکته به دلیل قدمت و نقشی که در حفظ سنت انتقال متن شاهنامه در شبهقاره هند و ایران داشته، همچنان نزد کتابشناسان و مجموعهداران از ارزش بالایی برخوردار است.
این نسخه به ویژه برای بررسی سیر تحول واژگان و درک نحوه قرائت شاهنامه در قرن یازدهم هجری، منبعی ارزشمند به شمار میرود.
