در تحقیقات پاول هورن بر لغتفرس اسدی توسی و با توجه به شواهد تاریخی و ادبی، اشاره به «جنگ دریایی» در نزدیکی «جزیره آتشپرستان» به احتمال بسیار قوی به نبردها و وقایع پیرامون جزیره دیب (Diu) در سواحل گجرات هندوستان برمیگردد.
در ادامه جزئیات این انطباق را بررسی میکنیم:
۱. شناسایی جزیره: دیب (Diu)
در متون کهن فارسی و عربی، از جزیرهای به نام «دیب» (که امروزه به نام دیو در نزدیکی خلیج کامبای شناخته میشود) یاد شده است. این جزیره به چند دلیل با توصیفات هورن و اسدی توسی همخوانی دارد:
مرکزیت مذهبی: این منطقه و سواحل پیرامون آن (گجرات) از دیرباز کانون معابد بزرگ (هیکلها) و همچنین محل استقرار «پارسیان» (زرتشتیان مهاجر از ایران) بوده است. به همین دلیل در مخیله نویسندگان دوره اسلامی، این نواحی با عنوان سرزمین «آتشپرستان» یا بتپرستان پیوند خورده بود.
موقعیت راهبردی: جزیره دیب همواره پایگاهی برای نبردهای دریایی میان ملاحان مسلمان، هندیها و بعدها پرتغالیها بوده است.
۲. جنگ دریایی مورد نظر
پاول هورن در حواشی خود بر لغتفرس، هنگام توضیح شواهد شعری که اسدی توسی آورده است، غالباً به نبردهای دوران فتوحات یا گزارشهای جغرافیدانانی نظیر مسعودی یا ابنبلخی ارجاع میدهد.
احتمال میرود منظور یکی از دو واقعه زیر باشد:
نبردهای دریایی در زمان فتوحات سِند: در قرن اول هجری، حملات دریایی متعددی از سوی اعراب به سواحل «تانه» و «دیبل» صورت گرفت که در اشعار حماسی و شواهد لغوی به عنوان نبردهای بزرگ دریایی در بلاد هند ثبت شده است.
نبرد با «میدها»: در قرون اولیه اسلامی، قبیلهای از دزدان دریایی به نام «مید» در سواحل گجرات و جزیره دیب مستقر بودند که نبردهای دریایی سنگینی میان آنها و ناوگانهای بصره و سیراف درگرفت. اسدی توسی در بسیاری از شواهد شعری خود برای کلماتی مانند «هیکل» یا نامهای جغرافیایی، از اشعاری استفاده میکند که به این لشکرکشیها و عجایب هند اشاره دارند.
۳. پیوند با واژه «هیکل» و لغتفرس
در ورق ۴۹ (در نسخههای مورد استفاده هورن)، اسدی توسی معمولاً برای اثبات معنای یک واژه، بیتی از شاعران متقدم (مانند رودکی یا دقیقی) میآورد که در آن به برچیده شدن یک «هیکل» یا بتخانه طی یک نبرد اشاره شده است.
هورن با ریشهیابی پهلوی، معتقد است که این توصیفات ریشه در خاطره تاریخی ایرانیان از معابد هند و نبردهای دریایی دارد که در مرزهای شرقی و جنوبی ایران رخ میداده است.
خلاصه مطلب: منظور از جزیره، احتمالاً جزیره دیب (Diu) در ساحل گجرات است و جنگ دریایی به نبردهای کلاسیک مسلمانان و ایرانیان با ساکنان و دزدان دریایی این مناطق (میدها) در سدههای نخستین اشاره دارد که در ادبیات خراسان به عنوان نمادی از تقابل با «آتشپرستان» یا «بتپرستان» هند بازتاب یافته است.
