والاستریت ژورنال: آرایش تازه در تهران برای تقابل با ترامپ
7 ساعت پیش
مجتبی خامنهای، رهبر جدید جمهوری اسلامی، در یکی از گستردهترین تغییرات در رأس ساختار نظامی و امنیتی ایران پس از جنگ اخیر، مجموعهای از فرماندهان باسابقه و چهرههای تندرو را به مناصب کلیدی منصوب کرده است؛ تغییراتی که به نوشته والاستریت ژورنال در روز سهشنبه ۱۱ آگوست (۲۰ مرداد)، میتواند نشانه عزم تهران برای حفظ موضع سختگیرانه در رویارویی با دولت دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، باشد.
حملات آمریکا و اسرائیل به ایران که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) آغاز شد، به کشته شدن علی خامنهای، رهبر سابق جمهوری اسلامی، و تقریباً تمامی حلقه فرماندهان ارشد نظامی و امنیتی پیرامون او انجامید و عملاً نسلی از تصمیمگیرندگان اصلی سیاستهای نظامی ایران را از میان برد.
اکنون پسر او، مجتبی خامنهای، در شرایطی در حال بازسازی این ساختار است که مناقشه تهران و واشنگتن بر سر برنامه هستهای ایران و کنترل تنگه هرمز ادامه دارد و ممکن است، به ارزیابی والاستریت ژورنال، ماهها یا حتی سالها به طول بینجامد.
دویچه وله فارسی را در واتساپ دنبال کنید
این تغییرات که روزهای یکشنبه و دوشنبه گذشته انجام شد، مهمترین بازآرایی در بالاترین سطوح حکومت از زمان آغاز رهبری مجتبی خامنهای به شمار میرود. او از زمان آغاز جنگ تاکنون در انظار عمومی ظاهر نشده است. به نوشته والاستریت ژورنال، نهادهای اطلاعاتی آمریکا معتقدند خامنهای زنده، اما بهشدت مجروح است و مقامهای ارشد دولتی ایران گفتهاند از زمان آغاز رهبری مجتبی خامنهای تاکنون با او دیدار نکردهاند. مقامهای جمهوری اسلامی در مقابل میگویند او مجروح شده، اما وضعیت جسمانیاش خوب است.
بازگشت چهرههای تندرو
در میان انتصابهای تازه، احمد وحیدی به فرماندهی کل سپاه پاسداران و حسین طائب به فرماندهی بسیج رسیدهاند. وحیدی از مخالفان سرسخت امتیاز دادن به آمریکا شناخته میشود و طائب نیز سابقهای طولانی در دستگاه امنیتی جمهوری اسلامی دارد. او هنگام سرکوب خونین اعتراضات سراسری پس از انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸ فرمانده بسیج بود و بعدها بیش از یک دهه ریاست سازمان اطلاعات سپاه را بر عهده داشت.
در مجموع شش فرمانده ارشد در ستاد کل نیروهای مسلح، سپاه و بسیج منصوب شدهاند. افزون بر وحیدی و طائب، علی عبداللهی رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، کیومرث حیدری جانشین او، مصطفی ایزدی جانشین فرمانده کل سپاه، و علی عظمایی فرمانده نیروی دریایی سپاه شدهاند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، گفتهاند که این انتصابها بازتاب تجربه جنگ اخیر است. مجتبی خامنهای نیز در حکم وحیدی از او خواسته است توان سپاه را برای انجام "عملیات تهاجمی پرقدرت" تقویت کند.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
کسری اعرابی، کارشناس سپاه پاسداران در سازمان "اتحاد علیه ایران هستهای"، این تغییرات را نشانهای از جهتگیری گستردهتر حکومت میداند. او به والاستریت ژورنال گفته است: «حکومت خود را برای اتخاذ رویکردی تقابلیتر، هم در داخل و هم در خارج، آماده میکند.»
تلاش برای یکپارچگی در تصمیمگیری
اما شاید مهمترین تغییر در ساختار تازه قدرت، افزایش چشمگیر نقش محسن رضایی باشد. فرمانده پیشین سپاه، علاوه بر تصدی دبیری شورای عالی امنیت ملی، به عنوان نماینده مجتبی خامنهای در این شورا نیز منصوب شده است؛ نهادی که درباره مهمترین مسائل نظامی، امنیتی و دیپلماتیک جمهوری اسلامی تصمیمگیری میکند. رضایی پیش از این از مشاوران ارشد نظامی رهبر جمهوری اسلامی بود.
این انتصاب در شرایطی صورت گرفته که به نوشته والاستریت ژورنال، مذاکرات ایران در هفتههای اخیر بارها تحت تأثیر اختلاف میان مقامهای سیاسی و دستگاههای امنیتی دستخوش تغییر مسیر شده و شورای عالی امنیت ملی نیز نتوانسته درباره توافق مورد بحث به اجماع برسد. رضایی جای محمدباقر ذوالقدر ۷۲ ساله را گرفته است؛ مقام اطلاعاتی باسابقهای که تنها چند ماه این سمت را در اختیار داشت.
سینا طوسی، پژوهشگر مسائل ایران در "مرکز سیاست بینالملل" در واشنگتن، معتقد است مجتبی خامنهای به فردی قدرتمندتر در شورای عالی امنیت ملی نیاز دارد که بتواند میان دولت و دستگاه امنیتی اجماع ایجاد کند. به گفته او، سابقه طولانی رضایی در فرماندهی سپاه و فعالیت در دستگاه حکومتی، چنین ظرفیتی به او میدهد.
بیشتر بخوانید: انتصاب محسن رضایی؛ آیا نسخه جدیدی از جمهوری اسلامی در حال تولد است؟
اهمیت این تغییر بهویژه در مناقشه بر سر تنگه هرمز آشکار میشود. رضایی تاکنون نشانهای از تمایل به مصالحه بر سر بازگشایی این آبراه حیاتی نشان نداده و در روزهای اخیر گفته است ایران هیچ کریدوری در تنگه هرمز را که تحت کنترل خودش نباشد، نخواهد پذیرفت. با این حال، به باور کارشناسان و میانجیگران، حضور او در رأس شورای عالی امنیت ملی دستکم میتواند به یکپارچهتر شدن مواضع تهران در مذاکرات کمک کند.
محسن رضایی؛ از عملگرایی تا لحن تهاجمی
رضایی از باسابقهترین بازماندگان نسل نخست فرماندهان سپاه است. او در سال ۱۳۳۳ در مسجدسلیمان متولد شد و پیش از انقلاب به گروه چریکی "منصورون" پیوست؛ گروهی که شماری از چهرههای بعدی دستگاه امنیتی جمهوری اسلامی، از جمله محمدباقر ذوالقدر و علی شمخانی، نیز از آن برخاستند. رضایی در سال ۱۳۶۰، در ۲۷ سالگی، به فرماندهی کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی رسید و ۱۶ سال در این سمت باقی ماند و این نیرو را در بخش عمده جنگ ایران و عراق فرماندهی کرد.
مقامهای آرژانتینی محسن رضایی را به دست داشتن در بمبگذاری سال ۱۹۹۴ مرکز یهودیان "آمیا" در بوئنوس آیرس متهم کردهاند؛ حملهای که ۸۵ کشته بر جای گذاشت. او در سال ۱۳۷۶ از فرماندهی سپاه کنار رفت و بعدها در برخی مقاطع، در مقایسه با طیفی از تندروهای جمهوری اسلامی، چهرهای عملگراتر از خود نشان داد.
طبق اسناد دیپلماتیک آمریکا، رضایی با سیاستهای عوامگرایانه اقتصادی محمود احمدینژاد و اقدامات تحریکآمیز او در برابر غرب نیز اختلاف داشته است. گزارش سال ۲۰۰۹ وزارت دفاع آمریکا، رضایی را در زمره محافظهکاران عملگرایی قرار میداد که در عین تلاش برای حفظ جمهوری اسلامی، از تعامل محتاطانه با غرب حمایت میکنند.
این عملگرایی گاه در مواضع هستهای رضایی نیز دیده میشد. او در سال ۲۰۱۲ در پاسخ به پرسش والاستریت ژورنال درباره امکان حضور یک طرف خارجی در برنامه هستهای ایران گفته بود: «ما به روابط دوجانبه با شرکتهای خارجی علاقهمندیم. غنیسازی لزوماً نباید در داخل ایران انجام شود.» همان سال اما در سخنانی دیگر هشدار داده بود که در صورت حمله اسرائیل به ایران، "دستکم ۱۰ هزار نفر در اسرائیل" قربانی خواهند شد.
اکنون لحن او آشکارا سختتر شده است. والاستریت ژورنال مینویسد محسن رضایی که تا پیش از جنگ چهرهای عملگرا تلقی میشد، در دوره مجتبی خامنهای ترامپ را "نامتعادل" خوانده و خواستار آن شده است که واشنگتن تسلیم شروط تهران شود.
تثبیت قدرت یا مقدمه تشدید تقابل؟
تغییرات تازه را نمیتوان صرفاً جایگزینی فرماندهانی دانست که در جنگ کشته شدهاند. از نظر والاستریت ژورنال، ترکیب افراد منصوبشده و بهویژه افزایش اختیارات محسن رضایی میتواند نشانه تلاش برای متمرکزتر کردن تصمیمگیری در شرایطی باشد که جمهوری اسلامی همزمان با فشار خارجی، اختلاف بر سر مذاکرات و مسئله کنترل تنگه هرمز روبهرو است.
سعید گلکار، کارشناس دستگاههای امنیتی ایران در دانشگاه تنسی در چاتانوگا، معتقد است انتصاب محسن رضایی ممکن است تلاشی از سوی حکومت برای "ایجاد موازنه، مهار یا به حاشیه راندن کسانی باشد که طرفدار حفظ آتشبس یا حرکت به سوی نوعی تفاهم هستند".
در مقابل، این بازآرایی نشانی از نوسازی جوانگرایانه ساختار قدرت نیز ندارد. بهنام بن طالبلو، مدیر ارشد برنامه ایران در "بنیاد دفاع از دموکراسیها"، میگوید جایگزین شدن ذوالقدر ۷۲ ساله با رضایی ۷۱ ساله نشان میدهد جمهوری اسلامی نتوانسته صفوف مدیریتی خود را جوان کند. او وضعیت حکومت ایران را چنین توصیف کرده است: «جمهوری اسلامی صرفاً مشغول جابهجا کردن صندلیهای عرشه تایتانیک است.»
درباره وضعیت مجتبی خامنهای چه میدانیم؟ آیا او زنده است؟
