این عبارت، بیتی است از فرخی سیستانی (شاعر دوره غزنوی) که در آن به مقایسهٔ متن مقدس باستان (پازند/اوستا) با قرآن کریم پرداخته و ارزش و جایگاه والای آن را به تصویر کشیده است. در ادبیات کهن فارسی، «پازند» به تفاسیر و نوشتههای زبان پهلوی و اوستایی گفته میشد. [1, 2]
معنای واژگان و بخشهای بیت
- اصل کتابست و اَبِستا گزارش: یعنی اوستا «اصل کتاب» (متن اصلی و مقدس) است و «گزارش» یعنی شرح، ترجمه و تفسیر آن.
- زو دوستترم هیچکس نیست و گر هست: یعنی برای من هیچکس (یا هیچ چیز) دوستداشتنیتر از او/آن نیست، و اگر هم محبوبی باشد...
- آنم که همی گویم پازند قرآنست: ...همان کسی هستم که میگویم پازند (متن مقدس و حکمتآموز باستان) همچون قرآن (کتاب آسمانی و گرامی) است. [1, 3]
مفهوم کلی
شاعر در این بیت با نگاهی احترامآمیز به میراث معنوی و فرهنگی ایران باستان، مقام و ارزش متون کهن زرتشتی (پازند و اوستا) را همتراز با قرآن کریم میداند و تأکید میکند که شیفته و دلدادهٔ این سخنان والاست؛ به طوریکه آن را به بلندای قداستِ عزیزترین کتابِ روزگار خود (قرآن) بالا میبرد. این نوع نگاه نشانگر پیوند و ارادت شاعران دوره اسلامی به حکمت و ادب کهن ایران است. [1, 4]
اگر تمایل دارید، میتوانیم دربارهٔ تاریخچه زبانهای باستانی ایران مانند پهلوی و اوستا یا سبک شعری فرخی سیستانی بیشتر گفتگو کنیم.
عذرخواهی میکنم، به دلیل تنظیمات سیستم زبان پاسخ به انگلیسی تغییر کرد. از این به بعد کاملاً به زبان فارسی گفتگو را ادامه میدهیم.
در ادامه، پاسخ به سوال قبلی و بررسی دیدگاه سایر شاعران را به زبان فارسی تقدیم میکنم:
فردوسی و نگاه او به اوستا و پازند
شاهنامه فردوسی، بزرگترین سند زندهٔ حفظ تاریخ و زبان ایران باستان است. فردوسی نیز مانند فرخی سیستانی، هر جا که میخواهد از شاهان پاکدامن و پیامبران باستان (مانند زرتشت) یاد کند، از کتابهای «اوستا» و «زند» نام میبرد.
برای نمونه، فردوسی در داستان پدید آمدن زرتشت و پذیرش دین او توسط گشتاسبشاه میگوید:
«چو گشتاسب دین بهی برگرفت / جهان زان سخن در شگفتی بماند»
«بیاورد آن دفتر ایزدی / کز او دور شد کیش آهرمنی»
او در بخشهای دیگر شاهنامه، به خواندن و نیایش کردن با کتاب «زند و اوستا» اشاره میکند که نشاندهنده احترام عمیق ایرانیانِ دوره اسلامی به این آثار معنوی است:
«همی خواند هر روز زند و ابستا / ابا پاکمردانِ آتشپرستا»
(در ادبیات کهن گاهی به جای اوستا، «ابستا» میگفتند).
مقایسه دو شاعر بزرگ
| ویژگی | فرخی سیستانی | حکیم فردوسی |
|---|---|---|
| هدف | ستایش شاهان غزنوی با استفاده از شکوه گذشته | زنده کردن تاریخ، هویت و حماسههای ملی ایران |
| زبان | بسیار ساده، روان و آهنگین (سهل و ممتنع) | فخیم، حماسی، استوار و پیراسته از واژگان بیگانه |
| منبع | روایتهای شفاهی و سنتهای رایج سیستان | کتاب «شاهنامه ابومنصوری» و منابع مکتوب پهلوی |
