لغت فرس اسدی طوسی مصصح عباس اقبال. ششم.

 

                                    باب الدال

                                       راوَد

  جایی بود پشته پشته و فراز و نشیب و سبزه [بر او رسته و چراگاه چهار پای باشد[1]] عسجدی گفت:

  الا تا زَمی از کوه پدید است و ره از مه[2]

                               بکوه اندر زر[3] است و بِرَه بر شَخ و راوَد

                                       کَب˚د[4]

  لحیم باشد، دقیقی گفت:

  از آنکه مدح تو گویم درست گویم و راست 

                                            مرا بکار نباید سریشم و کَبدا

                                     آورد[5]

جنگ کردن است بمبارزت و گروهی گویند میان دو مبارز است، فردوسی گفت:

  نهادند آورد گاهی بزرگ          دو جنگی بکردار ارغنده گرگ

  [بِآوردگه[6] شد سپه پهلوان       بقلب اندرون با گروه گُوان[7]]

    

 

 

 

 

 

 

 

                                           چُغد[8]

  کوچ باشد و گروهی عام کُنگُر [9]خوانند، فردوسی گفت:

  چنین گفت داننده دهقان[10] سُغد     

                                                  که بر ناید از خایه[11] باز چغد

                                          نَوَرد[12]

  در خورنده باشد [کسائی گوید:

  نورد بودم تا ورد من مورد بود

                                       برای ورد مرا ترك من همی پرورد

  کنون گران شدم و سرد و نانورد شدم

                               از آن سبب که چیزی همی بپوشم ورد[13]

همو گوید:

نانوردیم[14] و خوار و این نه شگفت   

                                              که بن[15] خار نیست ورد نورد]

                                       پژاوند[16]

  چوبی ستبر باشد که از پس در افکنند، رودکی گفت:

 

  دل از دنیا بردار و بخانه بنشین پست

                                          فرو بند[17] درِ خانه بِفَلج و بپژاوند

                                       شایورد[18]

 آن بوَد که گرد ماه اندر آمده باشد و بتازی هاله گویند، پیروز

مشرقی گفت:

  بخط و آن لب و دندانش بنگر

                                                که همواره مرا دارند در تاب

  یکی همچون پَرَن بر[19] اوج خورشید

                                           یکی چون شایورد از گرد مهتاب

                                          اروند[20]

  رود دجله را گویند، فردوسی[21] گوید:

  اگر پهلوانی ندانی زبان         بتازی تو اروند را دجله خوان

                                         اورند[22]

  بها و زیبایی[23] بود، فردوسی گفت:

  سیاوش مرا هم چو فرزند بود    که با فَّر و با زور و اورند بود

[همو راست:

  گر ایدون که آید ز مینو سروش  

                                         نباشد بدان فَرّ و اورند و هوش[24]]

 

                                   

 

                                       فَژغَند[25]     

  بینی فژغند بینی گندیده بود، عماره گفت:

  معذور است ار[26] با تو نسازد زنت ای غَر

                                     زان گند[27]دهان تو و زان بینی فژغند

                                      تَرفَند[28]

  سخن بیهوده باشد چون محال بود، فرخی گفت:

  با هنر او همه هنر ها یافه[29]

                                            با سخن او همه سخنها ترفند

   [خسروانی گفت:

  این چه ترفند است ای بت که همی گوید خلق

                                     که سَقَر باشد فرجام ترا مستقرا[30]]

                                         دَند

  ابله بود و بی باک و خود کامه[31]، بوشکور گفت:

  پریچهره فرزند دارد یکی

                                               کزو شوختر کم بود کودکی

  مر او را خرد نی و تیمار نی

                                               بشوخیش اندر جهان یار نی

  شد آمدش بینم سوی زرگران

                                             هماره ستوهند از او دیگران[32]]

  بخواند[33] آنگهی زرگر دند را         ز همسایگانان[34]  تنی چند را[35]                                         

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                        ژَغَند[36]

  بانگی تند بود که ددی بزند بزودی بر روی چیزی از جانوران چون یوز و پلنگ، رودکی گفت:

  کرد رو به یوزواری یک ژغند

                                       خویشتن را شد بدان[37] بیرون فگند

                                     فَرکَند[38]

  جای گذر آب باشد بر دیواری یا زمینی، بوالعبیر عنبر[39] گفت:

  نه در وی آدمی را راهِ رفتن   نه در وی آبها را جوی و فرکند.

[بهرامی گوید:

  چگونه راهی راهی درازناک و عظیم

                               همه سراسر فرکند و جای خاره و خاك[40]]

                                      خَرَند[41]

  گیاهی است بر شبه اُشنان و بزبان دیگر شخار خواندش،

  بوشکور گفت:

  تدرو تا همی اندر خرند خایه نهد

                                  گوزن تا همی از شیر پر کند پستان

                                      آب کند[42]

  جایی بود که راه سیل بوده باشد و کنده شده و آب اندر[43] ایستاده، [رودکی گفت:

  آب کندی دور و بس تاریك جای

                                         لغز لغزان چون درو بنهند پای

  و شهید گفت:

  هر که باشد تشته [و] چشمه نیابد هیچ جای

                                بیگمان راضی بیاید گر بیابد آب کند[44]]

                                       کَنَند

  بیلی باشد سر اندر چفته برزگران دارند و بماوراءالنهر بیشتر بود[45] [رودکی گفت:

  مرد دینی رفت و آوردش کنند.

                              چون همی مهمان[46]در من خواست کند.

و ابوالعباس عباسی گفت:

و گرت خنده نیاید یکی کنند بیار

                               و یك دو بیتك ازین شعر من بِكَن بكنند

 

 

  و خجسته گفت:

  برگیر کَنَند و تیر و تیشه و ناوه

                                      تا ناوه کشی خار زنی گرد بیابان[47]]

                                  شند[48]

  منقار بود[عماره گوید:

  مرغ سپید شند شد امروز ناودان

                         گر ز ابرت (؟) مرغ شد آن مرغ سرخ شند[49]

                                   اَرد[50]

  روزیست از سی روز پارسیان، فردوسی گوید:

  سر آمد کنون قصه یزدگرد

                                               بماه سفندارمذ روز اَرد

                                   پَژَند[51]

  برغست باشد و آن گیاهی بود که خر بیشتر خورد و آنرا بسازی قنابری خوانند گلکی زرد دارد، عسجدی گفت:

  نه هم قیمت دُرّ باشد بلور   نه هم رنگ گلنار باشد پژند

                               تُند و خَوند

و تَرت و مَرت و تار و مار این همه بریك معنی بود، آغاجی گوید:

 

 

 

 

  هر چه ورزیدند ما را سالیان    

                                    شد بدست[52] اندر بساعت تند و خوند

                                      پند[53]

  زغن باشد یعنی زاغ گوشت ربای و او را خاد و غلیواج گویند، فرخی گفت:

  تا نبود چون همای فرخ کرکس

                                        همچو نباشد بشبه بازِ[54] خشین پند

و جلاب بخاری گوید:

  چون پند فرومایه سوی جوژه گراید

                                       شاهین ستنبه بتذروان كند آهنگ[55]

                                       نَرد[56]

  یکی آنست که بازَند دیگر تنه درخت را خوانند، کسائی گفت:

 مردم اندر خور زمانه شده است

                                     نرد چون شاخ و شاخ همچون نرد[57]

                                             پَرَند[58]

  حریر ساده بود، فرخی گفت:

  چون پرند بیدگون[59] بر روی پوشد مرغزار

                               پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار .

[و عنصری راست:

 

 

 

پری زادگان رزم را دل پسند           بپولاد پوشیده چینی پرند[60]]

                                        غُند

  گرد با هم[61] آمده باشد، [عنصری گوید:

  چو رانی نباید سپردن بگام          بود راندن تعبیه بی نظام[62]

  نقیبان از دیدن بماندند[63] کند    که ایشان همیشه باشد غند[64]]

                                        یاکند

  یاقوت باشد، [شاکر بخاری[65] گفت:

کجا تو باشی گردند بی خطر خوبان

                                   جَمَست را چه خطر هر کجا بود یاکند

                                      سِند[66]

  حرامزاده بود، منجیك گوید:

  ای سند چو استر چه نشینی تو بر استر

                                 چون خویشتنی را نکند مرد مُسَخَّر[67]]

                                      ایَنند[68]               

بمعنی اند باشد که در شمار مجهول بود و مُعَیَّن نباشد تا چند است، [رودکی گوید:

 

 

  جهان این است و چونین است تا بود

                                               و همچونین بود اینند بارا[69]]

                                        اند[70]

  چون سخن شک باشد چنانکه گویند چنین یا چنان است یعنی كه شك [رودکی گوید:

  رك تو تا پیش یار بنمایی[71]

                                           دل تو خوش کند بخوش گفتار

  باد یك چند بر تو پیماید

                                                      اند گو را روا بود بازار[72]]

                                      فِتَرد[73]

  یعنی از هم باز دریده چون کاری و چیزی و آنچه بدین ماند [خسروی گفت:

  خود بر آورد و باز ویران کرد    خود طرازید و باز خود بِفتَرد[74]]

                                  اورمزد[75]

یکی اول ماه پارسیان است و دیگر مشتری است [دقیقی گوید:

بهرامی آنگهی که بخشم افتی

                                              برگاه اورمزد در افشانی]

 

 

 

                                        فُلغُند[76]

  پرچین دیوار باشد [طیّان گوید:

  تا نکردی خاک را با آب تر         چون نهی فُلغُند بر دیوار بر[77]]

                                       غَرد[78]

خانه تابستانی باشد [بوشکور گوید:

  بسا خان کاشانه و خان غرد[79]  

                                           بدو اندرون[80] شادی و نوشخورد]

                                     گَلوند[81]

چون مرسله باشد از گوز و انجیر و مانند آن، طیان گفت:

خواجه ما ز بهر گُنده پسر             کرد از خایه شتر گلوند

                                    فَرَزد[82]

  سبزه باشد در آب و مدام سبز باشددر تازی آنرا ثیل خوانند،

[بوشکور گوید:

    فرو تر ز کیوان ترا اورمزد        برخشانی لاله اندر فرزد]

                                     فَغَند[83]

  جَستن باشد [فرالاوی گوید:

  هم آهو فغند است و هم تیز تک

                                      هم آزاده خویست و[84] هم تیز گام]

                                      نَوَند[85]

  پیك و خبرگیر بود [رودکی گوید:

  چرخ چنین است و بر این ره رود

                                          لیك ز هر نیك و ز هر بد نوند

رودکی گوید:

  روز جستن تازیان همچون نوند

                              روز دن[86] چون شصت ساله سودمند[87]]

                                      بَرد[88]

  آن باشد که گویند از ره دور گرد[89] [آغاجی گوید:

  از ره نروم نام نگویند براه آی

                                       بر ره نروم تام نگویند ز ره برد]

                                       خَرد[90]

گِل بود خسروانی گفت:

آن کجا سرت[91] بر کشید بچرخ       باز ناگه فرو بردت بِخَرد]

                                        غَرَند[92]

  آن زن بود که بدوشیزه دهند و دوشیزه بَر نَیایَد [ابو العباس گوید:

  نرم نرمك چو عروسی که غرند آمده بود.

                       باز آن سوی بریدش که از آن سو باز آ[مد؟][93]]

                                   فَرغَند[94]

  چیزی بود که بر درخت پیچد تا شاخه ها را خشك كند چون   لبلاب [ابو العباس گوید:

 دم سلامت گرفته خاموش     پیچیده بر عافیت چو فرغند[95]

رودکی گفت:

  ایا سرو نو در تگ و پوی آنم    که فرغند واری پیچم بتو بر[96]

                                   بُلکفد[97]

  رِشوَت باشد [بلعباس عباسی گفت:

  ای خواجه مُعبِّر خور سیرت مُفَسِّر

                       خواجه دو شش سِتانَد دو یك دهد بِخودی[98]

  بلحرب یار تو بود[99] از مرو تا نشابور

                          سوگند خور که در ره[100] بُلکفد او نخوردی]

 

 

                                      پاغُند

  پنبه زده باشد که بریسند یعنی محلوج[101].

                       ----------***-----------

 

                          ملحقات حرف دال

  نُسَخ دیگر غیر از نسخه اصلی هر کدام عده ای از لغات ذیل را اضافه دارند:

                                      گُرد[102]

مبارز باشد، فردوسی گفت:

بهومان چنین گفت سهرابِ گُرد    که اندیشه از دل بباید سِتُرد

                                    ناورد[103]

  آورد باشد، فردوسی گفت:

  بناوردگه شد سپه پهلوان   ز قلب اندرون با گروهی گُوان

                                    نَبَرد[104]

  کارزار باشد، فردوسی گفت:

فرامرز پیش پدر شد چو گرد              بپیروزی روزگار نبرد

                                   رَژد[105]

بسیار خوار باشد، بوشکور گفت:

 

 

 

 

  ز دیدار خیزد هزار آرزوی    ز چشمست گویند رژدی گلوی

                                    هم آورد[106]

  کوشیدن بود بجنگ، فردوسی گفت:

هم آورد او در زمین پیل نیست

                                     چو گرد پی اسپ او نیل نیست.

                                  مَیَزد[107]

  مجلس مهمانی شراب باشد، فرخی[108] گفت:

  اندر میزد با خرد و دانش           وندر نبرد با هنر بازو

  خسروی گوید:

  مرّیخ روز معرکه شاها غلام تست

                                  چونانکه زهره روز میزد پیشکار تو[109]

                                     سُتاوند[110]

چون صُفّه باشد بالای ستونی برداشته، طَیّان گفت:

جهان جای بقا نیست بآسانی بگذار

                                     بایوان چه بری رنج و بکاخ و بِسُتاوَند

                                      کَرمَند[111]

شتاب کار بود، خسروی گفت:

 

 

 

   مکن اومید دور و آز دراز

                                      گردش چرخ ببین چه کرمند است

                                        اَروَند[112]

  اروند و ارمان بهم گویند، ارمان رنج باشد و اروند تجربه، فردوسیگفت:

  همه مر ترا بند و تنبل فروخت     باروند چشم خرد را بدوخت

                                        فند[113]

  ترفند باشد، رودکی گفت:

  نیز ابا نیکوان نمایدت[114] جنگ فند

                              لشکر فریاد نی خواسته نی سودمند

                                       پَساوَند[115]

  قافیه شعر باشد، لبیبی گفت:

  همه یاوه همه خام و همه سست   

                                             معانی با حکایت تا پساوند

                                   سمند[116]

اسب زرده بود، منجیک گفت:

  بر[117] آنزمان که بر ابطال تیره گون گردد

                              همه گویت نماید ز خون سیاه سمند

                                 پازند[118]

اصل کتابست و اَبِستا گزارش، فرخی گفت:

  زو دوست ترم هیچکس نیست و گر هست

                                     آنم که همی گویم پازند قرآنست

لبیبی گفت:

 

  گویند نخستین سخن از نامه پازند

                                       آنست که با مردم بد اصل مپیبوند

                                    دیرند[119]

  دهر باشد، رودکی گفت:

  یا فتی تو[120] بمال غره مشو

                                       چون تو بس دید و بیند این دیرند

                                    دیرند[121]

دراز بود، رودکی گوید:

  شبی دیرند [و] ظلمت را مُهَّیا   چو نابینا درو دو چشم بینا

                                سیلابكند[122]

  سیل که در دامن کوه بایستد سیلابکند خوانندش، بهرامی گفت:

  چگونه راهی راهی دراز نازک و عظیم

                                     همه سراسر سیلابکند و خاره و خار

                                     کُند[123]

  بندی چوبی باشد که بر پای محبوسان نهند، فرخی گفت:

  روز رزم از بیم او در دست و در پای عدو

                                کندها گردد رکیب و اژدها گردد عنان

                                    دَند[124]

هر چه گلو فراز کند چون پوست انار و مازو آنرا دند خوانند،

 

 

 

 

 

 

رودکی گفت:

  قند جدا کن از وی دور شو از زهر دند

                                هر چه بآخر بِهَست جانِ ترا آن پسند

                                      پیچه بند[125]

  عصابه ای باشد که زنان بر پیشانی بندند، عسجدی گفت:

  بپیچد دلم چون ز پیچه بُتَم       گشاید برغم دلم پیچه بند

                                         لاند[126]

  یعنی جنباند، طیان گفت:

  با دفتر اشعار بر خواجه شدم دی

                      من شعر همی خواندم و او ریش همی لاند

  صد کُلج پر از گوه عطا کرد بر آن ریش

                   گفتم که بدان ریش که دی خواجه همی شاند[127]

                                    پهند[128]

دام آهو باشد، رودکی گوید:

چون نهاد او پهند را نیکو            قید شد در پهند او آهو

                                  آوند[129]

کوزه آب بود، بو حنیفه اسکاف گوید:

 

 

 

 

 

 

 

  چون [آب] بگونه هر آوند شوی

                                      آوند دیگر

برهان بود، فردوسی گوید:

چنین گفت با پهلوان زال زر      چو آوند خواهی بتیغم نگر

 

                     ..........................................

                              --------

---

[1] - این جمله از ع افتاده است و در سایر نسخ هست

[2] - ن مثال را ندارد، س: ره از ره، چ: ره از سد، ظاهرأ ره از چه.

[3] - س: شد، چ: شخ.

[4] - ن این لغت را ندارد.

[5] - چ: آورد جنگ باشد، نبرد جنگ دو کس باشد یا دو لشکر، فردوسی:

         ز بازو و آورد او در نبرد       رسد تا بگردون گردنده گرد.

[6] -  چ: ناورد.

[7] - مثال از س افتاده و این بیت دوم فقط در ن (در حاشیه): هست و در چ آنرا برای ناورد مثال آورده است.

 

[8] - ن: جغد مرغی است و کوچ نیز گویند، چ: چغد و بوف و چغو کنگر باشد، از س تعریف این لغت افتاده است.

[9] - در  ع: کبکو [کذا].

[10] - چ و ن: بموبد چنین گفت.

[11] - ع و چ: خانه، چ این بیت معزی را اضافه دارد:

  بفر و عدل تو شد جای عندلیب و تذرو

                                       همان زمین که بدی چای چغد و جای غراب

[12] - س: نورد درخور و پسندیده باشد، چ: نورد در خور و پسندیده باشد، ن (در حاشیه): نورد در خورد بود.

[13]- این قطعه فقط در س هست و در فرهنگ ها نیز آمده.

[14] - چ: نانوردم.

[15] - چ: تن [کذا].

[16]- ن:  پژاوند چوبی بود که اندر پس در افکنند تا کس باز نتواند کرد، چ: پژاوند چوبی بود که اندر پس در افکنند تا کس باز نتواند کرد، چ: پژاوند چوبی باشد که از پس در افکنند و بوقت جامه شستن جامه را بدو کوبند و او را سکنبه (؟) و جلنبه و فدرنگ نیز گویند.

[17] - ن و چ: فرابند.

[18] - س: شایور آن بود که چون حلقه گرد ماه در آید و آنرا بتازی هاله خوانند، ن (در حاشیه): شایورد آن بود که چون ابر از بخار گرد ماه پدید آید، چ: شایورد طوق ماه بود.

[19] - س و ع : در.

[20] - ن: اروند رود دجله را گویند و کسی که نیرومند بود، چ: اروند نام کوهی است بِدَر ِهمدان و دجله را نیز اروند خوانند.

[21] - ن: آغاجی.

[22] - چ: اورنگ و اروند بها و فرهی باشد.

[23] - س: زیب.

[24] - این بیت فقط در چ هست.

[25] - ن و چ و س: فژغند گندیده باشد.

[26] - ن: معذور بود.

[27] - ن و چ: گنده.

[28] - ن: ترفند محال و دروغ و زرق باشد.

[29]- ن: یافه است، س: یاوه، چ: یافند.

[30]- این بیت را چ اضافه داردو بعد از آن این بیت معزی را: آری چو سخنهای جفای تو شنودم   در گوش نگیرم سخن یافه و ترفند.  

[31] - خود کام.

[32] - این سه بیت فقط در چ هست، سایر نسخ فقط همان بیت چهارم را که مشتمل بر شاهد مثال است دارند.

[33]- س و ن: بخوان.

[34] - ن: همسایگانت.

[35] -چ این بیت لبیبی را اضافه دارد:

  اندرین شهر بسی ناکس برخاسته اند 

                                           همه خر و همه احمق و بی دانش و دند

[36] - س: ژغند بانگ تندبادی [کذا] که ددی بزند، چ: ژغند را بانگ یوز خوانند و گویند بانگی سهمگین و بیم زده نیز باشد، ن: ژغند بانگ تند بود که ددی بر زند بزودی در روی جانوران چون یوز و پلنگ.

[37] - در سزوری: زان میان.

[38]- ن: فرکند جای گذر آب باشد بر زمین و غیره، س: فرکند راه سیل باشد که کنده شده باشد و جای جای آب ایستاده، چ: فرکند چون از جائی بجائی ره کنند یا زیرزمینی که از جائی بجائی ره کنند آنرا فرکند خوانند و کسی ره بجائی بسختی برد و بجائی که هرگز ندیده باشد برسد بدانجای گویند نیک بفرکندید باستعارت.

[39]- ن: عباس، س این بیت را ندارد، چ این بیت را ندارد و بجای آن این دو بیت را آورده یکی از عماره:

  از پشت یکی جوشن خرپشته فرو نه

                                                 کز داشتنت غیبه و جوشنت بفرکند

دیگری از خسروانی:

  دو فرکن است از دو دیده بر دو رخم

                                                  رخم ز رفتن فرکند جملگی فرکند

[40]- این بیت فقط در س هست و در ن این بیت را ببهرامی نسبت داده و با مختصر تفاوتی برای "آبکند" آورده.

[41] - س: خرند گیاهیست که آنرا بخراسان شخار خوانند و غلیه [کذا] از آن کنند، ن: خرند گیاهیست هم شبه اشنان آنکه او را شخار خوانند، چ:  گیاهی است اشنان را ماند چون رسته باشد و شخار را که رنگرزان بکار دارند و اندر کوهستان او را قلیه خوانند و در خراسان شخار از این خرند گیرند و در ولایت بلخ او را خرند و خلخان گویند.

[42] - چ: آبکند و ژی و شمر و غفجی و گو و مغاک همه یکی باشد، س: این لغت را ندارد.

[43] - ن: در وی.

[44] - ن: بیت ذیل را دارد از بهرامی که در آن با مختصر تفاوتی برای فرکند مثال آورده شده چنانکه سابقأ مذکور شد:

  چگونه راهی راهی درازناک و عظیم

                                         همه سراسر سیل آبکند و خاره و خاک

[45]- ن:  این لغت را ندارد و در چ جمله اخیر تعریف لغت نیست. 

[46] - س: دینی.

[47] - دو مثال اخیر فقط در چ هست.

[48] - چ: شند و کلفت و بتپوز و منقار در ددان استعمال کنند و کلفت و شند جز مرغ را نگویند.

[49] - ضبط فوق مطابق چ است، ع مثال را ندارد، ن: کو را بزیب مرغ شد آن مرغ سرخ شند (؟)، س: کون آوریت مرغ گران مرغ شند (؟)

[50] - س و چ این لغت را ندارند.

[51] - ن: پژند برغست باشد و بتازی قُنابری خوانند و در بهارگاه پدید آید، س: مثل متن (بدون جمله آخر)، چ این لغت را ندارد، قُنابری=بچند (مهذب الاسماء).

[52] - چ: بدشت.

[53] - ن این لغت را ندارد، چ: پند و زغن و خاد و غلیواج و غلیو نام مرغ گوشت رباست.

[54]- س: نظیر.

[55] - این بیت فقط در چ هست.

[56] - این لغت در ن هست و سایر نسخ هم معنی اول کلمه را ندارند.

[57] - چ: نرد چون شاخ گشته شاخ چون نرد، س: نرد چون شاخ گشت و شاخ چون نرد.

[58] - ن و س: پرند: ساده بود و پرنیان مُنَقَّش، چ: پرند و پرنیان حریر باشد، پرند ساده باشد پرنیان مُنَقَّش.

[59]- س: نیلگون.

[60] - این بیت را چ اضافه دارد.

[61] - س: باز هم، چ این کلمه را ندارد.

[62] - این بیت فقط در چ هست.

[63] - س: بمانند.

[64] - چ: این بیت موفق الدین ابو طاهر خاتونی را اضافه دارد:

  من غند شده ز بیم [و] غنده      چون خرس بکون فتاده در دام

ن: غند چیزی باشد فراهم آمده جمع شده.

[65] - چ: شاد خوار بخاری.

[66] - چ: سِند و سِنده و کوی یافت را حرامزاده خوانند.

[67]- س: چون خویشتنت را نکند مرده مسخر.

[68] -س: اینند همچو اند باشدشمار مجهول که نامش پدید نباشد، ن (درحاشیه): ایذند [کذا] همچون اند باشد چون شماری مجهول که نامش دیدار [کذا] نکرده باشند.

[69] -ن (در حاشیه): ایدند سارا، چ این لغت را ندارد.

[70] - س: اند چون سخن سکر [کذا، ظ=شک] باشد و چون رواست که گوئی اند که چنین است یا چنین بود.  و سخنی برضای کسی گوئی، چ: این لغت را ندارد.

[71] - س: رک که با اند شار نمائی (؟).

[72]- س: اندر آتش روا شود بازار.

[73]- چ: کسی که چیزی از هم بدرد گویند بفترد، س: فترد کسی که چیزی از هم بدرد... [کذا]، ن (در حاشیه): فترد از هم بازدرید چون کاری و چیزی.

[74] - ن (در حاشیه): نترید.

[75] - چ: اورمزد و زاوش و برجیس ستاره مشتری باشد، بوشکور گفت:

  نه بهرام گوهرت و نه اورمزد             فرزدی [و] جاوید نبود فُرُزد

[76] - س: فلغند پرچین خانه و باغ باشد، ن: فلغند پرچین باشد، [؟] این لغت را ندارد[کذا؟!]

[77] - س: این بیت ابوالعباس را مثال آورده:

  بار سیم غلبه چون حرم نماند (؟)   غلبه پرید و نشست بر سر فلغند.

  [سیم به منقار غلبه، صبر نماندم

                                             غلبه پرید و نشست [از] بر فلغند.

ابوالعباس.  دهخدا.

  غلبه به معنای پیسه کلاغ است.

[78] س: این لغت را ندارد، چ: بادغرد و غرد خانه تابستانی بود.

[79] - چ: بادغرد.

[80]- ن: بر آرند زو.

[81] - چ و س این لغت را ندارند، ن (درحاشیه): گلوند چون مُرسَله بود از میوه ها.

[82] - ن: فرزد سبزه تازه و آبدار بود، س: فرزد سبزه باشد میان آب و مدام سبز بود، چ: فرزد گیاهی بود که تابستان و زمستان سبز بود و بتازی ثیل خوانندش.

[83] - س: فغند جَست باشد چون جَستَنِ آهو: فغند تند را گویند، چ این لغت را ندارد.

[84] - س: هم آزاده خو مُطَوِّع.

[85] - س: نوند پیک و خبرگیر و خبربر باشد، ن: نوند برید بود، چ: نوند و نونده اسپ باشد.

[86] - ن: در.

[87] - این بیت فقط در چ و ن هست و این دو نسخه بیت اول را که منحصرأ در س موجود است ندارند.

[88] - این لغت فقط در ع و چ هست، در ع: ترد، ضبط مطابق است با چ و فرهنگ ها.

[89] - چ: دور شو.

[90] - س: خَرد خره و گِل باشد سیاه، چ: خَرد خره و گِل باشد، ن این لغت را ندارد.

[91] - چ: تیزت.

[92] - این لغت فقط در ع و س هست، در جهانگیری و معیار جمالی و رشیدی: غرید و این واضح است که خطاست چه اگر غرید صحیح بود اسدی آنرا ذیل باب ذال معجمه می آورد نه در باب الذال المهمله.

[93] - این بیت را ما از روی جهانگیری برداشتیم و در رشیدی آنرا بسوزنی نسبت داده، در س:

  نرمک چون عروسی غرند آمده بود (؟)

                                         باز آن شوی بدیدش شده زان بنازا(؟)

[94]- چ: فرغند گیاهی است که خودروی باشد و چون کدو بر جهد و او را خو و افرغج [ظ=ازغج] نیز خوانند و بتازی لبلاب خوانند، س: فرغند چیزی باشد که بر درخت زند تا خشک شود همچون لبلاب بر میوه پیچد، ن این لغت را ندارد.

[95] - این بیت فقط در س هست.

[96] - این بیت فقط در چ هست.

[97] - بوالکفد [کذا] رشوه بود یعنی پاره، س این لغت را ندارد.

[98]- این بیت فقط در چ هست و قافیه آن چنانکه مخفی نیست فاسد است.

[99] - ن: خود.

[100]- ن: بود.

[101] - این لغت در سایر نسخ نیست و در نسخه اصل هم مثال آن افتاده، سایر نسخ پاغنده شکل دیگر این لغت را ضبط کرده اند چنانکه بیاید.

[102] - این لغت فقط در چ و س هست و این دومی خالی از مثال است.

[103] - این لغت بصورت جداگانه فقط در چ هست.

[104]- این لغت فقط در چ و س هست و این دومی مثال را ندارد (رجوع کنید برای ناورد و نبرد بذیل لغت آورد که گذشت).  

[105] - این لغت فقط در چ و س هست و این دومی از مثال خالی است، متن مطابق س، چ: رژد کم خوری [کذا، ظاهرا=پرخوری] بود که هر چه بیند اندکیش باید [ظ=اندکش یابد] با آرزویی تمام.

[106] - این لغت فقط در چ هست ولی تعریفی که در نسخه از هم آورد بدست داده درست نیست چه هم آورد چنانکه مثل نیز مینمایاند بمعنی هم نبرد یعنی حریف جنگ است لابد در نسخه تحریفی راه یافته بوده.

[107] - ن: میزد مجلس و مهمانی بود، س: میزد مجلس شراب و عشرت بود.

[108] - در چ نام قائل این بیت افتاده و بیت دوم بفرخی منسوب شده است در صورتیکه در ن همین بیت است که باسم فرخی است، س این بیت را ندارد.

[109] -چ: کلام تو، این بیت در ن نیست.

[110] - این لغت فقط در ن و چ هست.

[111] - این لغت فقط در چ و س هست ولی دومی از مثال خالی است.

[112] - اروند باین معنی فقط در چ هست.

[113] - این لغت فقط در چ هست.

[114] - ظ=نبایدت.

[115] - فقط در چ.

[116]- این لغت فقط در چ و س هست و دومی مثال را ندارد.

[117] - ظاهرأ: هر.

[118] - این لغت فقط در چ هست.

[119] - این لغت فقط در چ هست.

[120] - در اصل: یافتن شو.

[121] - فقط در ن (در حاشیه).

[122] - فقط در چ (رجوع کنید بذیل لغت آبکند که گذشت).

[123] - فقط در چ.

[124] - فقط در چ.

[125] -س: بند عصابه بود که بر پیشانی بندند، ن این لغت را ندارد.

[126] - این لغت در ن و چ هست و ن بیت دوم را ندارد.

[127] - در چ: لاند و صحیح شاند است یعنی شانه کرد و این بیت سابقأ بعنوان مثال برای لغت کلج گذشت، بدانجا رجوع شود.

[128] - این لغت فقط در حاشیه ن هست.

[129] - این لغت  لغت بعد هم فقط در حاشیه ن هست.