این یادداشت شما که به «لغت کفا» (نسخه خطی کتاب کفایةالمتعلم یا منابع مشابه لغوی) ارجاع میدهد، در واقع کلید اصلی حل این معماست. بیایید این عبارت و بستر تاریخی آن را کالبدشکافی کنیم:
۱. تفسیر «رجوع کنید به لغت کفا ۶ پ»
این ارجاع به یک نسخه خطی اشاره دارد (برگ ۶، پشت صفحه). کتاب «کفایةالمتعلم در طب» (یا به اختصار کفا) اثر ابوذر بن محمد بخاری، از قدیمیترین متون علمی فارسی است.
بسیاری از لغتنویسان (از جمله دهخدا) برای استخراج واژگان کهن، به اشعار مندرج در حاشیه یا متن این کتاب استناد میکردند.
دلیل تردید بین «قصار امی» و «قاضی رامی» در اینجا، آشفتگیِ نسخهبرداری در همین منابع کهن است. کاتبِ نسخه «کفا»، نام شاعر را به شکلی نوشته که هم «قصار امی» و هم «قاضی رامی» (و چنانکه پیشتر بحث شد، در اصل قطانی) خوانده شده است.
۲. عهد «میرابواحمد محمد خسرو ایرانزمین»
این بخش از جمله به امیر محمد بن محمود غزنوی اشاره دارد.
او فرزند محبوب سلطان محمود بود که پس از مرگ پدر، مدت کوتاهی (سال ۴۲۱ هجری) به سلطنت رسید اما توسط برادرش مسعود برکنار و نابینا شد.
لقب «خسرو ایرانزمین» برای او، نشاندهنده جایگاه او در نگاه شاعران خراسان است. شاعر مورد نظر شما (قطانی/قصار) در مدح این شاهزاده که به ادبپروری مشهور بود، اشعار فراوانی داشته است.
۳. چرا «شاید قاضی رامی؟»
این تردیدی است که محققانِ متأخر (مانند مصححان لغتنامه یا تذکرهها) وارد کردهاند. آنها متوجه شدند که «قصار امی» نامی عجیب و بیمعناست. بنابراین دو مسیر را حدس زدند:
تصحیح به قاضی رامی: که البته از نظر تاریخی اشتباه است، چون قاضی رامی ساوجی متعلق به قرن هشتم است و نمیتوانسته در عهد غزنویان (قرن پنجم) باشد.
تصحیح به قطانی: که از نظر تاریخی و نسخهشناسی دقیقترین احتمال است.
جمعبندی نهایی از این عبارت:
جملهای که نقل کردید، در واقع یک یادداشتِ انتقادی در حاشیه یک فرهنگ یا تذکره است که میگوید:
«در کتاب لغتِ "کفا" (نسخه خطی)، شاعری با نامِ ظاهریِ قصار امی ذکر شده که در دوران امیر محمد غزنوی (خسرو ایرانزمین) زندگی میکرده است؛ اما هویت واقعی او مشکوک است و شاید نام درست او چیز دیگری (مثل قاضی رامی یا در واقع همان قطانی) باشد.»
نکته تاریخی: اگر این شاعر در عهد امیر محمد غزنوی بوده، قطعاً همان ابومنصور قطانی مروزی است؛ چرا که او مداح اختصاصی امیر محمد و پدرش سلطان محمود بوده و اشعارش در کتب لغوی کهن (مانند همان کفا یا لغت فرس) به عنوان شاهد مثال آمده است. «قصار امی» تنها یک غلطِ بازخوانی از دستخطهای شکسته قدیم است.
