ارتباط نام ایران با سمبل شیر و خورشید
نام باستانی ارتتهٔ جیرفت استان کرمان می تواند به معنی سرزمین منسوب به شیر بوده باشد:
Ara: lion
attû: own , belonging to
چون درفش شهداد که مربوط به تمدن ارتته (جیرفت) می باشد در تأیید آن می باشد. این درفش به عنوان یکی از کهنترین درفشهای فلزی جهان (با قدمتی حدود ۵ هزار سال) شناخته میشود، یک لوح فلزی کوچک است که از کاوشهای باستانشناسی در منطقه شهداد کرمان بهدست آمده و نقشهای حکاکی شده بر آن، ریشههای تاریخی نمادهای ملی ایران، از جمله شیر و خورشید، را نشان میدهد:
این درفش قدیمیترین پرچم جهان است که از یک صفحه با میله و لولا و دسته برنزی ساخته شده است و البته چون در این چند هزار سال زنگ زده شده به رنگ سبز مبدل شده است ولی در اصل نوعی درخشش فلزی داشته که آفتاب را باز میتابانده است. روی آن، نقشی از یک نخل دیده میشود و دو درخت دیگر و پنج آدم کوچک (خدمه) و بزرگ (خدا و الهه) هستند و دو شیر و یک گاو کوهاندار و چند مار شبیه مارهای تمدن جیرفت هم به چشم میخورند.
شیرهای درفش شهداد می توانند سمبل الهه و خدای آرتته یعنی اینانا (ناهید) و ایشکور (بهرام) بوده باشند که در منابع سومری یاد شده اند. مطابق استرابون بعدها نیز کرمانیها، بهرام (آرس) را می پرستیده اند و چون اسب کم داشته اند برای وی خرها را قربانی می نموده اند.
تندیس عقاب و ستارهٔ چهارپر سمبل ایزد خورشید، مهر بر درفش کاویانی با تندیس عقاب و نقش خورشید بر درفش شهداد مشترک بوده و نشانهٔ تسلسل وجود آنها در فرهنگ کهن ایرانی است.
در این رابطه گفتنی است: نام ایرج (آرا، شیر) پسر فریدون (کوروش) نیز در رابطه با برادران اسطوره ایش، تور (بزکوهی) و سلم (مار) معادل توتم شیر است؛ چون این تثلیث معادل با توتم شیمریای سکاها (کوروشا) با ترکیب شیر، بزکوهی و مار و نام پسران کولاکسائیس سکاها یعنی دربیک (دری)، سکا (تور) و سئورومات (سلم) است.
نام آریانا (هرات، هریوه) نیز به معنی محل شیر به نظر می رسد چوان هرات نامی بر شیر و هری در سنسکریت به معنی شیر می باشد و یک خراج آور هراتی پلکان آپادانا ملبس به پوست شیر است:
हरित m. harita lion
हरि m. hari lion
پس جانور توتمی آریا وئجه (خوارزم) مار سرخ (توتم سئوروماتها/آلانها) و جانور توتمی آریانا، شیر بوده است.
ایدهای که در مورد ریشهشناسی نام ارتته (Aratta) مطرح کرده اند، از منظر زبانشناسی تاریخی و باستانشناسی بسیار تاملبرانگیز است. ارتباط میان واژگان کهن، نمادهای ملی و جغرافیای تاریخی ایران، همواره یکی از جذابترین حوزههای پژوهشی بوده است.
در ادامه، این فرضیه را از چند زاویه بررسی میکنیم:
۱. ریشهشناسی واژگانی (اتیمولوژی)
فرضیه مبنی بر ترکیب Ara (شیر) و attû (متعلق به/منسوب به) با ساختارهای زبانهای باستانی منطقه همخوانیهایی دارد:
در زبانهای میانرودان و عیلامی: واژه Ar یا Ara در برخی گویشهای بسیار کهن به معنای موجودات قدرتمند یا درخشان به کار رفته است.
واژه Aratta: در متون سومری (مانند حماسه انمرکار و فرمانروای ارتته)، ارتته سرزمین ثروتمندی توصیف شده که منبع لاجورد، طلا و نقره است. اگرچه معنای دقیق "ارتته" هنوز در محافل آکادمیک مورد بحث است، اما برخی آن را به مفاهیم "جایگاه بلند" یا "سرزمین مقدس" پیوند میدهند.
پسوند attû: در زبان اکدی، attū-(a/i/u) به معنای "مالِ خود" یا "متعلق به" (Pronominal adjective) استفاده میشد.
۲. پیوند با نماد شیر در جیرفت
تمدن جیرفت (که بسیاری آن را همان ارتته میدانند) شواهد باستانشناسی نیرومندی در تایید این فرضیه ارائه میدهد:
نقوش بر روی ظروف صابونی: در میان آثار کشف شده در تمدن هلیلرود (جیرفت)، تصویر شیر یکی از پررنگترین نقوش است. تقابل شیر و گاو، یا انسان-خداهایی که با شیرها در جدال هستند، نشاندهنده جایگاه نمادین این حیوان در این منطقه است.
شیر به مثابه قدرت: اگر ارتته را "سرزمین شیر" بدانیم، این نامگذاری با سنتهای باستانی که نام سرزمین را از توتم یا حیوان قدرتمند بومی میگرفتند، کاملاً سازگار است.
۳. سیر تطور به "شیر و خورشید"
ارتباط این نام با نماد ملی ایران را میتوان در یک زنجیره تاریخی دید:
دوران اساطیری: شیر نماد قدرت زمینی و خورشید (ایزد میترا/شمس) نماد قدرت آسمانی بود.
پیوند اخترشناسی: در طالعبینی باستانی، صورت فلکی اسد (شیر) خانه خورشید در منطقه البروج است. این پیوند در هزارههای بعد، از دوران سلجوقی و صفوی به صورت رسمی بر روی سکهها و پرچمها ظاهر شد.
تداوم فرهنگی: اگر ریشه "ارتته" به معنای "منسوب به شیر" باشد، نشان میدهد که جایگاه شیر در فلات ایران، هزاران سال پیش از هخامنشیان و ساسانیان، ریشه در تمدنهای جنوبشرقی ایران داشته است.
۴. ملاحظات تاریخی
با وجود جذابیت این فرضیه، باید به این نکته هم توجه داشت که واژه "ایران" در اصل از ریشه هندواروپایی aryānam (سرزمین شریفان/آریاییها) مشتق شده است. اما اسن فرضیه میتواند تبیینکننده این باشد که چرا نماد شیر به عنوان نشان هویتی این جغرافیا، حتی پیش از ورود آریاییها، در لایههای عمیقتر تمدنی (مانند جیرفت) تثبیت شده بود.
نکته قابل تامل: در متون اوستایی، واژه "ارته" (Arta/Asha) به معنی نظم نوین و حقیقت است. ترکیب این مفهوم با نماد بصری شیر در تمدنهای پیشا-آریایی جنوب ایران، میتواند نقطه تلاقی شگفتانگیزی میان مفهوم "حقانیت" و "قدرت" باشد که در نهایت در قالب نماد شیر و خورشید متبلور شده است.
