قسطا. [ ق ُ ] (اِخ ) ابن لوقا بعلبکی . فیلسوف و ریاضی دان رومی الاصل است . وی در زبان یونانی با فصاحت سخن میگفت و عربی را نیکو میدانست و بسیاری از کتابهای قدیمی را ترجمه کرد و به تألیفات چندی پرداخت از جمله : 1- الفلاحة الیونانیة، چاپ شده . 2- ثلاث مقالات فی رفع الاجسام الثقیلة، چاپ شده . 3- المرایا المحرقة. 4- الاوزان و المکاییل . 5- الفصل بین الروح و النفس ، خطی . 6- الفردوس ، فی التاریخ .7- العمل بالکرة الفلکیة، خطی ، یا این همان کتاب «الاکر» خطی است که آن را از تاوذیوس ترجمه کرده و ثابت بن قرة آن را اصلاح و تحریر نموده است . 8- المطالع، خطی ، و آن را از انسقلاوس نقل کرده است و کندی آن را اصلاح و تحریر کرده است . 9- رساله ٔ ذات الکرسی الافاقی ، خطی ، درباره ٔ فلک . 10- رسالة فی اختلاف الناس فی سیرهم و اخلاقهم ، خطی . 11- رسالة فی تدبیر الابدان فی السفر، خطی . 12- البلغم و علله ، خطی . 13- رسالة فی علل الشعر، خطی . 14- العمل بالاسطرلاب ، خطی . 15- هیاءةالافلاک ،خطی . وی در زمان مقتدرباﷲ عباسی بود و در ارمینیه به سال 300 هَ . ق . وفات یافت . (طبقات الاطباء ج 1 ص 244)(اخبار الحکماء ص 173) (جولة فی دور الکتب الامیرکیه ص 93 و 94) (هدیة العارفین ج 1 ص 835) (خزائن الاوقاف ص 331) (مختصرالدول ص 259) (اعلام زرکلی چ 2 ص 40 و 41).
این بیت از ناصرخسرو به قُسطا بن لوقا (Qusta ibn Luqa) اشاره دارد.
او یکی از دانشمندان، پزشکان، مترجمان و فیلسوفان بزرگ مسیحی (ملکی) در عصر ترجمه (قرن سوم هجری / نهم میلادی) بود. قسطا بن لوقا همدوره با افرادی چون حنین بن اسحاق و یعقوب کندی بود و در بغداد و سپس ارمنستان زندگی میکرد.
جایگاه علمی قسطا بن لوقا
مترجم برجسته: او تسلط کاملی بر زبانهای یونانی، سریانی و عربی داشت و بسیاری از آثار علمی یونان باستان در زمینههای ریاضیات، هندسه، نجوم و پزشکی (مانند آثار اقلیدس، دیوفانتوس، جالینوس و هِران اسکندرانی) را به زبان عربی ترجمه کرد.
دانشمند و پزشک: علاوه بر ترجمه، او خود نویسندهای پرکار بود و رسالات متعددی در زمینه پزشکی (مانند کتابی درباره نقرس، رژیم غذایی و بیماریهای عفونی)، فلسفه، موسیقی و آینه دِق (مناظر و مرایا) تالیف کرد.
معنای بیت ناصرخسرو
ناصرخسرو در این بیت میگوید:
«هر کسی از روی اندیشه و رای تاریک (و ناقص) خود سخنی میگوید، به این امید که دیگران گمان کنند او در علم و دانش مانند قسطا بن لوقا (علامه و دانشمند بزرگ) است.»
در واقع ناصرخسرو از نام قسطای بن لوقا به عنوان نماد و مَثَلِ اعلای علم، حکمت و دانشمندی استفاده کرده است تا کسانی را که با ادعاهای پوچ و تظاهر به دانایی، سعی در فضلفروشی دارند، نکوهش کند.
