نسخه لغت فرس اسدی طوسی مصحح استادان پاول هرن و محمد دبیر سیاقی، با اضافات و تعلیقاتی چند در محیط جستجو پذیر ورد.

                                   زبان و فرهنگ ایران

                                            ۱۹     

                                            لغت فرس

                                     منسوب به

                                   اسدی طوسی

        از روی نسخه مورخ ۷۳۳ هجری مضبوط در کتابخانه و اتیکان

                        مأخذ چاپ پاول هرن - ۱۸۹۷ میلادی

                        با حواشی و تعلیقات و فهارس

                                     بکوشش

                                محمد دبیرسیاقی

                                   از انتشارات

                               کتابخانه طهوری

                                     تهران

                      اردیبهشت ماه ۱۳۳۶ خورشیدی

                                       

                                           

                                           مرکز نشر:

                         تهران.  خیابان شاه آباد.  کتابفوشی طهوری

                                         تلفن 33033

                        حق چاپ محفوظ و مخصوص مصصح است

                                   ÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷

                                       چاپخانه حیدری

                                         سر آغاز

                                   ÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷

ابو نصر علی بن احمد اسدی طوسی که لغت نامه حاضر را نتیجه کوشش و تفحص و تتبع وی دانسته اند شاعری نامدار و لغت دانی با ابتکار و خوش نویسی كلك استوارست، گرشاسب نامه وی گواه شاعری و لغت نامه او دلیل لغت دانی و نسخه كتاب الابنیه عن حقایق الادویه موجود بخط وی نمودار خط نویسی اوست.

در باره احوال و اقوال و آثار این شاعر لغوی قرن پنجم هجری در متون قدیم و کتب تذکره و آثار تحقیقی دانشمندان ایرانی و خاور شناسان اروپایی سخن بسیار رفته است و نقد گفتار آنان نیز از قبیل اینکه برخی او را استاد فردوسی و گروهی خواهر زاده وی دانسته و پاره یی بوجود دو شاعر اسدی تخلص قائل شده اند تا بر برخی اشکالات ناشی از نقص تتبع و تحقیق خویش بآسانی پرده کشند، بنحو مستوفی شده است و ممتع تر از همه بحثی است که در جلد دوم کتاب سخن و سخنوران رفته است.

کتاب الابنیه را که تألیف ابومنصور موفق بن علی الهروی و در مفردات ادویه است و در کتابخانه دولتی وین اطریش مضبوط میباشد، اسدی در ماه شوال سال ٤٤٧ هجری تحریر کرده است و گرشاسب نامه را بسال ٤٥٨ هنگام اقامت در نخجوان نزد امیر ابودلف حکمران آن ملك بفرمان و اشارت دستور و دبیر وی و بپاداش انعام و احسانی که از آن امیر دیده بوده است بانجام رسانیده و نیز تردیدی نیست که اسدی کتابی در لغت با شواهد شعری از شعرای فارسی زبان تهیه دیده بوده، اما “ظاهراً مختصر و با شواهدی معدود و شامل عده قلیلی از لغات فارسی مصطلح شعرای دری زبان بلخ و ماوراء النهر و خراسان وغیر مأنوس برای مردم اراّن و آذربایجان” 

 این کتاب که اگر اولین لغت نامه مدون در زبان فارسی تلقی نشود  اولین لغت نامه مدون متکی بشواهد شعری از دستبرد حوادث باز مانده است، اساس کار لغت نامه نویسان بعدی قرار گرفته و بر آن بنیان بناهای قویم ارکان دیگری استوار داشته اند که یا جنبه تألیف مستقل و جامع با مؤلف معلوم و سرشناس دارد و یا همان لغت فرس اسدیست با کسر و اضافات در تعداد لغات و شواهد و تبدیلات و تصرفات در عبارات و تعریفات؛ نمودار دسته نخست فرهنگ هایی چون جهانگیری و مجمع الفرس سروری و صحاح الفرس محمد بن هندو شاه و فرهنگ میرزا ابراهیم و برهان جامع و جز آنَست و نماینده دسته دوم نسخه های کهن مختلف لغت فرس اسدی است، بدیهی است که درین تقسیم از کتب لغتی که کارشان کلا متکی بر لغت فرس اسدیست چون معیار جمالی چشم پوشیده ایم تا آسانتر بمقصود برسیم.  از لغت فرس اسدی تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد پنج نسخه کهن موجودست و چهار نسخه از این پنج نسخه همانست که مورد استفاده و مقابله مرحوم اقبال در چاپ لغت فرس سال ۱۳۱۹ قرار گرفته و نسخه پنجم ظاهراً قسمتی از نسختی است از لغت فرس اسدی متعلق بكتابخانه ملى ملك كه كوشش و تجسس آقای دکتر صادق کیا استاد دانشمند دانشگاه تهران آنرا از پس پرده فراموشی بیرون آورده است.  مشخصات این نسخه در شماره سوم سال سوم مجله دانشکده ادبیات تهران بقلم ایشان تشریح گردیده و آن از روی قرائن ظاهراً در ۷۲۲ تحریر یافته و قدیمترین نسخه موجود باشد و گویا قریباً نیز طبع و در دسترس ارباب دانش نهاده خواهد شد.

این چهار یا پنج نسخه هیچیك چنانکه باید منطبق بر یکدیگر نیستند بدان حد که اختلافات کلی تعداد لغات و نوع و میزان شواهد و دگرگونی عبارات و تعریف لغات را نمیتوان حمل بر تسامح نساخ در استنساخ از روی نسخه اصل کرد و بعبارت بهتر نام اختلاف نسخه بر آن نمیتوان نهاد و همین امر است که موجب تردید انتساب قطعی نسخه های موجود به اسدی شده است.  شرح این افزونی و کمی و مبنای متقن این تردید را مرحوم اقبال در مقدمه چاپ خود بس روشن و استوار آورده اند “ و بحق در صحت انتساب جمیع نسخ معروف این کتاب باسدی تا وقتیکه نسخه ای خطی از فرهنگ اسدی که قدمت زمان آن محرز باشد بدست نیاید » تردید کرده اند تا نسخه اصلی که ریخته قلم و نتیجه کوشش آن شاعر لغوی قرن پنجم باشد از روی اطمینان احیا شود.  محض نمونه مقدمه چهار نسخه موجود را عیناً نقل میکنیم تا میزان اختلاف معلوم گردد:

   ۱ - مقدمه “چ” یعنی نسخه چاپ هرن : “بسم الله الرحمن الرحیم، الحمد لله رب العالمین، والصلوة والسلام على خیر خلقه محمد و آله الطیبین الطاهرین.  بعد ما کتاب لغت فرس لسان اهل البلخ و ماوراء النهر و خراسان و غیرهم والله الموفق.  ابتدای این کتاب بر حروف تهجی نهاده شد اما چند حروف هست که لغت در آن نیست “.

  ۲ - مقدمه “س” یعنی نسخه متعلق بآقای سعید نفیسی: “الحمدلله رب العالمین والصلوة على خیر خلقه محمد و آله اجمعین.  اما بعد این رساله ایست در بیان لغات فرس مشتمل بر چند بابی که ترتیب داده شده است بطریق حروف تهجی”.

  3 - مقدمه “ن” یعنی نسخه آقای نخجوانی: “سپاس و ستایش خدای دانا و توانا را که جهان آفرید و جانوران را پدید گرداند و صورتهای مختلف، و درود او بر پیغامبر ما محمد مصطفی صلوات الرحمن علیه و بر آل و اصحاب و عشیرت او.  اما پس از آن بدان که این کتاب پارسی که بروزگار ابومنصور علی بن احمد الاسدی رحمة الله علیه از دیوانها، شعراء ما تقدم جمع کرد تا شنوندگان و خوانندگان را اِفادت باشد و هر لغتی را که از این معنی بشنوند بر ایشان روشن گردد و بترتیب حروف نهاد تا طالبان را آسان باشد ان شاء الله تعالى”.

  4- مقدمه "ع" یعنی نسخه خود استاد فقید اقبال: "بسم الله الرحمن الرحیم کتاب لغت فرس از تألیف ملك الشعراء والفضلاء ابومنصور علی بن احمد الاسدی الطوسی طاب مَنامَه.  بِدان که فخر مردم بر جانوران دیگر بسخن گفتن است و سخن را از تمامی معنی است و از دو گونه آمده است یکی گونه نظم است و دیگر گونه نثر و اندر کتاب منطق آنچه در باب سخن گفتنی باشد همه گفته اند و غرض ما اندرین لغات پارسی است که دیدم شاعران را که فاضل بودند و لیکن لغات پارسی کم میدانستند و قطران شاعر کتابی کرد و آن لغتها بیشتر معروف بودند پس فرزندم حکیم جلیل اوحد اردشیر ابن دیلمسپار النجمی الشاعر ادام الله عزه  از من که ابومنصور علی بن احمد الاسدی الطوسی هستم لغت نامه ای خواست چنانکه بر هر لغتی گواهی بود از قول شاعری از شعرای پارسی و آن بیتی بُوَد یا دو بیت و بر ترتیب حروف آ تا یاء ساختم.  پس بنگرید تا حروف آخر آن لغت کدامست و از حرفها بباب آن حروف یاد شود تا زود بیابد و ابتدا از الف کردم و بترتیب ساختم تا حرف یاء والله اعلم ". 

  نظر بوجود این تردید حق این میبود که آن تحریرات مبتنی بر کتاب لغت نامه اسدی که شاید یکی از آنها از خود اسدی باشد جداگانه حلاجی و چاپ و نشر گردد و من بی آنکه به بخواهم از ارزش کار مهم مرحوم اقبال که از بسیاری جهات اختصاصی مفید فایدتهاست کاسته باشم و آن چاپ محتوی منقولات نسخ چهارگانه اسدی را که اگر هیچ امتیاز دیگری نداشت، امتیاز احتواء بر مندرجات نسخ چهارگانه مهم منسوب باسدی سودمندی او را کافی بود خدای ناکرده کم فایده جلوه دهم، بدنبال عقیدتی که فوقاً فایدت آنرا تشریح کردم رفتم و با ذکر این نکته که فضل چاپ انتقادی لغت فرس از لحاظ جمیع نسخ چهارگانه مرحوم اقبال راست جداگانه چاپ کردن نسخ موجود منسوب باسدی را بار دیگر متذکر میشوم تا دانشمندان لغت شناس که بازبسته بودن بذیل افاضاتشان من بنده را مایه بسی افتخارست، دامن همت بر کمر زنند و آن نُسَخ را نیز هر چه زودتر بطبع رسانند.

  کتاب حاضر تجدید طبعی است از چاپ پاول هرن Paul Horn با تحقیقات و توضیحات و تصحیحات بیشتر و اساس کار هرن نسختی است از لغت فرس منسوب باسدی که در تاریخ پنجشنبه نهم محرم سال ۷۳۳ هجری تحریر شده و در کتابخانه واتیکان نگهداری میشود.  نام کتاب در آن نسخه بدون ذکر نام مؤلف لغت فرس، "لسان اهل بلخ و ماوراء النهر وخراسان وغیرهم"  است و بر نام و شعر شاعرانی که مدتها پس از اسدی میزیسته اند مشتمل میباشد، حتی از خود اسدی نیز دو بار بشاهد لغت نقل شعر شده است.  چنانکه گفتیم اصل نسخه نام مؤلف ندارد و عنوان اصلی کتاب و تذهیب گِرد آن باستثنای دو کلمه " هذا کتاب" در ورق اول امروز بکلی محو شده است و بعدها با خط دیگری کنار آن نوشته اند "تصنیف حکیم اسدی خواهر زاده حکیم ابوالقاسم منصور فردوسی رحمة الله علیه ". 

  بدلیل این شرح و دلایلی که در مقدمه هرن و هم در مقدمه مرحوم اقبال آمده است درجه انتساب این نسخه باسدی ضعیف تر از بعض نسخ دیگرست اما شک نیست که این نسخه بر اساس کتاب اسدی تنظیم شده و ما آنرا با تصریح انتساب باسدی تجدید طبع کردیم و در این امر علاوه بر دلیل لزوم چاپ جداگانه نسخ لغت فرس که فوقا بیان داشتیم نکات زیرین نیز ما را راهبر بوده است :یکی اینکه این نسخه علی العجاله کهن ترین تحریر از لغت فرس اسدی یا تألیف بر اساس لغت فرس اسدی است که میشناسیم  ( تاریخ تحریر نسخه "س"٨٧٧  و نسخه "ن" ٧٦٦ و نسخه "ع" ۱۳۰۳ هجری قمری است، اگر چه اساس این نسخه اخیر نسخه مورخ ۷۲۱ بوده است، اما چون اصل آن نسخه بدست نیست علی العجاله "چ" قدیمتر شمرده میشود).  

  دو دیگر اینکه این کتاب مشتمل بر تعدادی لغات فارسی و معانی معادل آنهاست، باحَدّی دقیق و تفسیری صحیح.  سوم اینکه نام عده ای از شاعران استاد زبان فارسی را حفظ کرده است.  چهارم اینکه از این شاعران بتفاوت بیت با ابیاتی از دستبرد حوادث محفوظ داشته و گنجینه یی از اشعار با ارز فارسی ترتیب داده است تا آن حد که بدون کاستن از ارزش تذکره های شعراء این کتاب و نظایر آنرا مفیدترین کار جمع آوری اشعار شاعران پرمایه باید شناخت و بر اساس محتویات همین فرهنگهاست که مجموعه ابیاتی مفید و سودمند از شاعران شیرین بیان و مهم زبان فارسی که دیوانشان پایمال حوادث شده است احیا میشود و بسا که پرده از زندگانی مبهم آنان برداشته میگردد، کتاب "گنج باز یافته" نگارنده که جلد نخست آن منتشر شده و جلد دیگر آن تحت طبعست بر محتویات شعری فرهنگهای فارسی بنیان دارد، بسا منظومه ها و داستانها و مثنویها که بدستیاری ابیات موجود شناخته میشود چنانکه کلیله منظوم  و سندباد نامه منظوم او را این ابیات شاهد لغات میشناساند، مقاله نگارنده در شماره های ۴ و ۷ و ۹ سال هشتم و شماره ٤ سال نهم مجله یغما درباره سندباد نامه ، بهترین گواه این مطلب تواند بود.

  در چاپ حاضر ۱۱۹٦ لغت اصلی عنوان شده و ۱۱۸ لغت که عنوان مترادف دارد آمده  و از ۷۷ شاعر ۱۳۳۵ بیت شعر گواه آورده شده است. 

  روش من در تصحیح و طبع این کتاب آن بوده است که متن چاپی پاول هرن را اساس کار خویش قرار دهم و حتی المقدور از آن نکاهم و بر آن نیفزایم مگر آنجا که تصحیف و تحریف یا غلط خوانی خلل فاحش بارکان جمله یا شعر رسانده باشد و در اینگونه موارد تصحیح و تغییر یا بپیروی از تصحیحات متقن علامه مرحوم دهخداست که عیناً و با ذکر نام در ذیل صفحات موارد آنرا یاد آور شده ایم.  و یا بسبب استفاده از نسخه چاپ مرحوم اقبال است که متذکر آن نیز همه جا گردیده ایم و یا تصحیحاتیست از خود که نام تصحیح قیاسی بدان داده ایم و در جمیع این موارد یعنی موارد عدول از چاپ هرن و متن قرار دادن ضبط اصح ، ضبط نسخه چاپ هرن را با علامت "چ" بدقت در حاشیه قید کرده ایم و این دقت ضبط تا آنجاست که اگر منقولات "چ" از حاشیه بمتن برده شود عین نسخه چاپی هرن بی کم و کاست بدست میآید.

  چنانکه گفتیم نسخه چاپ اروپا مبتنی بر نسختی واحدست، اما مصحح فاضل آن یعنی پاول هرن از یک عده كتب لغت که نام و مشخصات آنانرا در مقدمه خویش بیان داشته در مقام مقایسه با متن اصلی خطی استفادت برده و بسا اختلافات لفظی را با قید مأخذ متذکر شده است، ما نیز از مجموع این حواشی که همگی ذیل صفحات متن فارسی چاپ او آورده شده است استفاده کرده ایم و بعلامت «نج» وارد حواشی و بسا وارد متن نسخه خویش ساخته، و جواب سؤال مقدر خوانندگان عزیز را که چرا بپیروی از کار هرن بذکر آن اختلافات جدا جدا نپرداخته ایم، این میدهیم که منابع و مآخذ مورد استفاده هرن غالباً نسخ خطی مضبوط در کتبخانه های اروپاست و استفاده از آن نسخ در آن سرزمین و آن زمان برای او بس سودمند بوده است و حال آنکه در این سرزمین و در زمان حاضر احالت مطلبی بنسخه خطی کتاب لغتی مضبوط در یکی از کتب خانه های اروپا درست نمی نماید، حتی اشاره بمطلبی در مطلق نسخ خطی نیز صحیح نمیباشد زیرا شک نیست که نسخ خطی با یکدیگر اختلاف دارند و مطلب یا مطالب مورد اشاره در نسختی نمیتواند ملاک و معیار همان مطلب در نسخ دیگر باشد (البته کتب چاپی از این حکم مستثنی هستند)  و این اختلاف و دگرگونی بسا ممکن است بنیان کاری را که مصحح بر آن نهاده است بهم ریزد، بدین دلیل مفید نمی نمود که حواشی ملتقطه هرن از کتب خطی را البته در هر مورد، جدا گانه و باقید مآخذ مختلف بیاوریم بلکه در هر مورد مجموع حواشی، یعنی اختلاف نسخ بیرون کش شده از چند منبع را، با نشانی "نچ" و تفكیك مطلب هر نسخه با علامت "،" از مطلب نسخه دیگر ذکر کرده ایم.

   بر چاپ حاضر فهرست مفصلی شامل اعلام تاریخی و جغرافیایی و کتب افزوده ایم و بعض لغات مشکل متن را که بروشن شدن مطلب كمك مینمود ذیل صفحات معنى کرده ایم.

  پاول هرن در چاپ خویش همه جا صفحات نسخه خطی را که مواضع آنرا در کنار صحایف چاپ خود نشان داده است رعایت کرده و فهارس و حواشی و تعلیقات و مقدمه خود را بر آن مبتنی ساخته، ما از این پیروی سرباز زده ایم اما برای اینکه دارندگان این نسخه، و نسخه چاپی هرن را نیز از جهتی مفید افتد جدولی در پایان مقدمه آورده ایم که در آن صفحات نسخه خطی اصلی با صحایف و سطور چاپ حاضر تطبیق شده است.  حرف "پ" پس از اعداد در آن جدول نشانی پشت ورق است و مطلق عدد نشانی روی ورق.

  پاول هرن را در تهیه مقدمه لغت فرس اسدی مطالعات و تحقیقات و دقت بسیارست و وقتی عزیز در تصحیح و چاپ این کتاب و تهیه حواشی و مقدمه آن بکار برده و ما برای اینکه نفع آن تتبعات عام افتد، از دوست فاضل و نجیب خویش آقای دکتر منوچهر امیرمکری در خواستیم تا مقدمه مفصل و ممتع ویرا با احاطه وسیعی که بدو زبان پارسی و آلمانی دارند بتمامه بزبان پارسی در آورند و این زحمت نماینده دقت و احاطه آن دوست ارجمند علم دوست ادب خواه را خوانندگان ارجمند در پایان این مقدمه ملاحظه خواهند فرمود، کاری که دارندگان نسخه چاپ هرن را نیز مغتنم و مفیدست.

  چنانکه گفتیم مقدمه هرن ممتع و بر بنیان مطالعات وسیع استوارست اما از آنجا که هر پژوهنده دانش را لغزشی متصورست وی نیز درین تحقیق بر کنار از لغزش نمانده است هر چند قسمتی از لغزش ویرا، اگر نام لغزش بتوان بر آن نهاد، نتیجه زمان تحقیق باید شمرد که مشکل آنرا وسعت تحقیقات و پیدا شدن منابع جدید و چاپ و نشر منابع خطی و بسط ارتباط دنیای غرب و شرق و کثرت دانش پژوهان امروز برای ما آسان ساخته است.

  در تحقیقات هرن علاوه از علت فوق قسمتی از نقص بسبب عدم دسترسی بمدارك و مآخذ مفید دیگرست و بخشی نیز زائیده خوب ناخواندن نسخه اصلی خطی است که از آنجمله من باب مثال میتوان متذکر عنوان کردن ترکیب "فرداشتن" بجای "فرو داشتن" شد تا بتوجیه و تحلیلی که رفته است نیازی پیدا نمی آمد.  و مثال عدم دقت "بدخشان" است ذیل لغت فیلك که در مقدمه وی خواهید دید و ازین جنس است ضبط کلمات و اشتباه نساخ را بپای اختلاف وزن عروضی نهادن و نظایر آن که در مقدمه وی در شاهد "شیب و تیب" و "تاک" نمونه آنرا می بینید.  نگفته پیداست که غالب این اشکالات در چاپ حاضر بخصوص بسبب تصحیحاتی که شده از میان رفته است.

  هرن در پایان مقدمه ضمن بیان فهرست نام شاعرانی که شعرشان بشاهد لغات آمده است و ضمن تعداد کردن لغات مورد استشهاد در اشعار هر شاعر، شرح بسیار بسیار مختصری از زندگی آن شاعر نیز داده است.  بر این شروح حال مبهم و ناقص و احیاناً نادرست چیزی نیفزوده ایم، زیرا احوال و اشعار غالب این شاعران بنحو مستوفی تحقیق و چاپ شده است و تکرار آن اطناب عملی بیش نبود (البته اشتباهات فاحش را در حاشیه متذکر شده ایم).

  نسخه چاپ مرحوم اقبال را علامت "ا" داده ایم و نسخه بدلهای مورد استفاده آن چاپ را علامت (نسخه "ا").

  اسدی یا کسیکه بر اساس نسخه اسدی کتاب حاضر را بنیان نهاده است، لغات را بترتیب آخر حروف تحت ابوابی چند (باب الالف، باب الباء، باب التاء،...  الخ )  مرتب و ضبط کرده است و برای هر لغتی از شاعران ما تقدم شعری بشاهد آورده اما لغات ذیل هر باب خود مرتب بترتیب حروف هجا نیست و ترتیب الفبائی حروف آخر لغات هر باب استثنائی نیز دارد و آن اینکه بعض حروف نظیر تاء و هاء و یاء و غیره را در شمار حروف اصلی بحساب نیاورده و لغات را عریان از آن حروف بحساب گرفته است، مثلا در لغت بادریسه، حرف ها را غیر اصلی دانسته و لغت بادریسه را در ردیف سین ضبط کرده و لغت غفچی را ذیل باب "چ" نقل کرده ، حتی در مواردی یك لغت را در دو مورد یکی ذیل حرف غیر اصلی آخر آن و بار دیگر ذیل حرف اصلی ما قبل آن آورده است مانند "چَرخُشت" و "پَرگَست" که بترتیب ذیل دو باب تاء و شین و ذیل دو باب تاء و سین آمده است و قریب شش یا هفت لغت دیگر نظیر دارد.  البته تقسیم باصلی و غیر اصلی از خود اسدیست و مراد وی از این کار مراعات قافیه یعنی مرتب داشتن کلمات بترتیب قافیه بوده است، معذلک این قاعده را نیز بی استثناه نگذارده و لغاتی نظیر "خلم" و "سلم" را ذیل باب اللام قرار داده است و جز آن.

  گاهی مؤلف پس از ضبط لغت و قبل از ذکر معنی معادل آن، مترادفاتی نیز برای آن لغت آورده است مثلا پس از لغت اصلی "پند"، لغات زغن و خاد و غلیواج و غلیو را بعنوان مترادف نقل کرده ، آنگاه معنی معادل آنرا که مرغ گوشت ربا است آورده، این مترادفات بایستی جزء لغت محسوب شود نه جزء معنی معادل آن و ما این مترادفات را در متن خود بحروف درشت تر چاپ کرده ایم که متمایز باشد و در فهرست لغات برای اینکه وجه امتیاز با لغتی که در آغاز مطلب عنوان شده است داشته باشد علامت ستاره یی کنار آن قرار داده ایم و این نکته را در آغاز فهرست نیز متذکر شده ایم و نیز در فهرست مذکور لغات واحدی را که در صفحه واحد یا صفحات مختلف با معانی مختلف و عنوان جداگانه آمده است نظیر لغت "آسا" (بدو معنی و تحت دو عنوان و جز آن بتعداد معانی و عناوین مکرر آورده ایم تا استعمال لغت در معانی متعدد نمایان باشد، در آغاز فهرست باین نکته نیز اشارت رفته است.

بازپسین سخن اینکه در چاپ حاضر هنوز نکات مبهم باقیست که جز با بدست آمدن نسخه قدیم و صحیح رفع آن آسان نمی نماید و امید کهه پژوهشهای دانشمندان در آینده این کتاب نفیس را هر چه منقح تر بجهان دانش و ادب عرضه کند.  از خوانندگان عزیز خواهش دارد که متن نسخه خویش را پیش از مطالعه بر طبق جدول استدراك و غلطنامه ییکه پس از ترجمه مقدمه هرن خواهد آمد اصلاح فرمایند چه بر ارباب خِبرَت پوشیده نیست که تنقیح کتاب از اغلاط چاپی آنهم کتاب لغت در درجه اول اهمیتست.  اینك ترجمه مقدمه هرن  سپس جدول تطبیق صفحات نسخه خطی با چاپ حاضر، آنگاه استدراك و غلطنامه.

           

                                 تهران - اردی بهشت ماه ۱۳۳۶ خورشیدی.                                                                                                                                   

                                                      محمد دبیرسیاقی

                                                   

                  ترجمه مقدمه پاول هرن بر لغت فرس اسدی

                                 (چاپ گُتنگِن ۱۸۹۷) 

"فرهنگ فارسی اسدی طوسی موسوم بلغت فرس که از روی نسخه خطی منحصر بفرد واتیكان بسعی و اهتمام پاول هورن انتشار یافته است ".

                                 فهرست اختصارات

A- لغت فرس اسدی طوسی نسخه خطی کتابخانه و اتیکان با علامت اختصاری

Vat.  Pers.  XXII

 B[V] - برهان قاطع بروایت فولرس.

 -D   دشیشه كبیر نسخه خطی کتابخانه مونیخ 303 Munch Pers Nr

این کتاب بطور کلی برده وار بر H متکی است بایندلیل هر جا که مراجعه بکتاب اخیر کافی بود از مراجعه به D صرفنظر گردید.  در قسمت آخر کتاب کاتب (یا مؤلف؟)  غالباً از آوردن شاهد برای لغات خود داری کرده است.

 -F لغت نامه فارسی شمس فخری اصفهانی  چاپ کارل زالمان.

Shams i Fachrii Ispahanensis Lexicon Persicum ed.  Carolus Salemann: Fascie.  Prior Casani 1887.

G.  Nr.  منتخب شاهنامه فردوسی نسخه خطی کتابخانه گوتا که ٦١ سال پس از مرگ فردوسی گردآوری شده است.

 Hm   لغت حلیمی نسخه خطی کتابخانه مونیخ:

Munch Pers.  Nr.302

 Hp  لغت حلیمی نسخه خطی کتابخانه موزه آسیائی سن پطرسبورغ

St.  Petersh.  Asiat.  Mus-Pers.  Nr.  474

 H  هر دو نسخه فوق در عین حال

  آقای زالمان عضو آکادمی با قرار دادن مجموعه شواهدی که از فرهنگ حلیمی گرد آورده بودند در اختیار اینجانب توجه مرا باین لغت نامه پر ارزش جلب فرمودند و بدینوسیله راه استفاده از نسخه خطی فوق را بر من آسان و مرا رهین منت خویش ساختند.  نسخه خطی مونیخ از نسخه خطی سن پطرسبورغ کاملترست و نسخه اخیر را در بسیاری قسمتها خلاصه کرده اند.

Jg-فرهنگ جهانگیری نسخه خطی کتابخانه گوتا

Gotha.  Pers.  Nr.11

Js-جهانگیری نسخه خطی کتابخانه اشتراسبورگ

Strassb Pers.  Nr.  8

J -هر دو نسخه فوق در عین حال.

 غالباً از نسخه گوتا که بهتر از دیگری است استفاده کرده ام.

M - F   مجمع الفصحاء چاپ مخبر الدوله علی قلی خان - تهران ۱۲۹۵ هجری.

[F]  -M مجمع الفرس بروایتF 

-Q  لغت شاهنامه عبد القادر بغدادی چاپ زالمان

'Abdulqadiri Bagdadensis Lexicon Sühnamianum ed.  Carol.  Salemann, Tomi I, Pars I.Petropoli 1895

R - فرهنگ رشیدی چاپ مولوی ذوالفقار علی و مولوی عزیز الرحمن کلکته ۱۸۷۰.

S- فرهنگ شعوری قسطنطنیه ۱۱۰۵ هجری.

V- فرهنگ فارسی بلاتین فولرس 

Joannis Augusti Vullers Lexicon Persico Latinm: Bonnae 1855, 1866

  -a -B وغیره علامت مصرعهای یک قطعه شعر در متن کتاب است.

hs نسخه خطی.

[]- هر جا مطلبی بین دو قلاب قرار گرفته بدین معنی است که این مطلب مربوط بموضوع قبل از آن میباشد و هر جا که مطلبی بین قوسین ()  قرار گرفته باشد نشان آنست که این مطلب مربوط بکلیه موضوعهای قبلی میباشد.  در متن فارسی اضافات و تصحیحات خود را بین دو قلاب [] قرار داده ام.

-r  بعد از شماره های اوراق بمعنای پشت ورق میباشد .

  در این فرصت مراتب سپاسگزاری خود را نسبت بکارکنان کتابخانه های ذیل که نسخ خطی موجود در کتابخانه های خود را در اختیار اینجانب قرار دادند ابراز میدارم :

  کتابخانه واتیکان در رم - کتابخانه سلطنتی و دولتی مونیخ - کتابخانه موزه آسیایی سن پطرسبورغ - کتابخانه دوك گوتا - کتابخانه امپراطوری دارالعلم و کتابخانه ایالتی اشتراسبورگ.

  مخصوصاً خواهشمندم آقایان مدیران کتابخانه های فوق :

Padre F.  Ehrle

آکادمیسین زالمان                        S.J.Akademiker Salemann    

پرفسور پرچ                         Geh.  Hofrath Prof.  W.  Pertsch 

 تشکرات شخصی مرا بپذیرند.

   و همچنین از آقایان بیکوف Staatsrath Byekow و دکتر کرایس برگ Dr Kreisberg مدیران شعب نسخه های خطی کتابخانه های عمومی امپراطوری و دار العلم سن پطرسبورغ برای تسهیلاتی که در راه مطالعات دیگر این جانب فراهم آوردند و بدینوسیله من غیر مستقیم باین تألیف نیز كمك كردند متشکرم.

  در پایان این تشکرات همچنین مایلم از مونسنیور کارینی

 Monsignore I Carini

که در ۲۵ ژانویه ۱۸۹۵ دارفانی را وداع کرد بنیکی و سپاس یاد کرده باشم.

  توجهات عالیه مقامات دولتی که علوم شرقیه در این دیار پیوسته از آن برخوردارند موجبات طبع و نشر این کتاب را نیز که بقرار معلوم قدیمترین فرهنگ فارسی است که بدست ما رسیده است فراهم آورد.

  آقایان والیان آلزاس و لورن، والاحضرتان فورست فون هوهن لوهه شیلینگس فورست و فورست فون هوهن لوهه لانگن بورگ Fürst von  Hohenlohe - Schillingsfürst  بتقاضای مدیران قیصر ویلهلم، آقایان دکتر Fürst von Hohenlohe - Langenburg هوزویس Dr.  Hoseus ( متوفی در ۲۸ آوریل ۱۸۹۷)  وهام Hamm موجبات مسافرت این جانب را بشهر رم جهت برداشتن رو نوشتی از نسخه خطی کتاب حاضر که گمان میرود منحصر بفرد باشد فراهم ساختند.  در نوبت اول (عید فصح ١٨٩٤)  از نسخه فوق رو نوشتی برداشتم و در نوبت ثانی (عید فصح (۱۸۹۵)  بمقابله و تطبیق رو نوشت با اصل پرداختم.  اجازه میخواهم بیاس این مساعدت کریمانه مراتب تشکرات مخلصانه خود را بعرض برسانم.

                                 ---------------------

  فرهنگ اسدی موسوم به لغت فرس دارای اهمیت دوگانه است: یکی اینکه قدیمترین فرهنگ فارسی است که تاکنون برای ما باقیمانده و دیگر اینکه کهن ترین و غنی ترین گلچینی است از آثار شعرای قدیم زبان فارسی که امروز در دست میباشد.  تا آنجا که بر عالم تحقیق معلوم گشته پیش از ابوالحسن علی بن احمد الاسدی الطوسی، خواهر زاده فردوسی بزرگ ، دو تن که آنان نیز بگفته فرهنگ نویسان بعدی شاعر بوده اند بتألیف لغت نامه های پارسی پرداخته اند که یکی ابو حفص سغدی( متوفی قبل از ۲۰۰ هجری)  و دیگری که دارای مقام بالاتری است نخستین شاعر كلاسیك فارسی  ( متوفى بسال ۳۰۴ هجری )  میباشد.  این دو کتاب ظاهراً هر دو از میان رفته اند و دیگر امیدی بباز یافتن آنها نیست.

  از اولی که "رساله" نامیده میشود غالباً در فرهنگها بعنوان مأخذ ذکر شده و از اثر دیگر که "تاج المصادر" نام داشته ذکری در میان نیست.   دور نیست بلکه محتمل بنظر میرسد که اسدی کتاب  را میشناخته است چه در ذیل کلمه "راه شاه" (ورق ۷۰)  وی از لغتهایی( یعنی کتب لغتی)  سخن میراند که این کلمه را نیاورده یا بندرت آورده اند.   و در کلمه "ارتنگ" (ورق ٤٥)  بلغت دری استناد میکند مقصود از گفتار  در کلمه راه شاه، گویا تاج المصادر  باشد، و همچنین عبارات “بعضی گویند” و امثال آن که اسدی گاهی معنی بعض لغات را بدانوسیله تأیید میکند میبایست اشارتی بفرهنگ نویسان پیش از وی باشد و آنجا که در مورد شاهد لغت "بَرغَست" (ورق ۲۸ پ)  میگوید: "ندانم کِراست" ناگزیر میبایست این بیت را در فرهنگی یافته باشد.

  بنا برین بسیار محتمل بنظر میرسد که وی کتاب ابوحفص را نیز که معروف لغت نویسان بعدی است، هر چند که نامی از آن نبرده، در دست داشته است، همچنین میتوان تصور کرد که وی از دیگر کتب لغت نیز استفاده کرده است.  آنچه از گفتار ابوحفص از فرهنگهای دیگر نقل گردیده و در دسترس منست خلاف این فرض را ثابت نمیکند بلکه تا اندازه ای آنرا تأیید میکند.

  هر چند اسدی در لغت "سماروغ" (ورق ۳۵)  معنی خاک شوره را که S برای این لغت از قول ابوحفص نقل میکند نیاورده است ولی در لغت “سپریغ” (ورق (۳۵)  این امر مشاهده میشود (بیت شاهد این لغت از شهید "دریغ فر جوانی...  الخ" نظیر شعر معروف خسروانی: "دریغا جوانی دریغا جوانی..." میباشد.  رجوع کنید.  به اته ، گزارش اجلاسات آکادمی پادشاهی باویر - قسمت فلسفه و لغت سال ۱۸۷۲ (ص ۳۰۰ و سال ۱۸۷۳ ص ۹ - ٦٥٨ ).

Ethé Sitzungsb.  Königl.  Bayer Akad.  d.  w.  Philos Philolog Kl.

  در لغت دفنوك ( ورق ۳۹ پ)  معنی "چماق" دیده نمیشود که R و S بابوحفص نسبت میدهند و برای آن همان بیت کتاب اسدی را از منجیک با تغییری در مصرع اول بشاهد آورده اند (در اینجا متذکر میشوم که بجای "خشنوك" باید "خشتوك" خوانده شود.  ولی این ظاهراً یك اشتباه کتابتی است و بجای «چماق» باید صحیح آن "جناغ" نوشته شود.  اشتباه واضح دیگر نزدS  "تلبه" در لغت كَسَك میباشد که فولرس آنرا به "قُلبه" تصحیح کرده است، اما اصل آن غلبه است که اسدی در لغت كشك (ورق ٤٢)  آورده است.  ( بیت منسوب به عمعق بخاری که در S بشاهدی آمده البته در اصل در کتاب ابوحفص نبوده است زیرا در زمان او شاعر پارسی گوی بسیار نادر بوده و اما این بیت خود تحریفی است از بیت محمودی در لغت اسدی که باعث پیدایش معانی اشتباهی "تلبه" و یا "قلبه" گردیده است).  در مورد «سماروغ» به توضیحاتیکه در باره شاهد لغت در حاشیه صفحه یی از کتاب چاپی که لغت در آن آمده داده شده است مراجعه شود ولی این توضیحات مانع نیست که این بیت بصورت منقول در کتاب اسدی اصیل تر باشد.

   بقراریکه دولا گارد - de Lagarde در رساله خود موسوم به (تتبعات فارسی Persichen Studien ص40)  بیان داشته، قصد داشته است از نسخه لغت فرس موجود در کتابخانه و اتیکان رو نوشتی بردارد ولی مع الاسف مرگ باو امان نداد.  طی مطالعات انتقادی که در متن شاهنامه برای باز یافتن صورت اصلی بعض اشعار آن کتاب انجام میدادم توجه اینجانب بفرهنگهای موجود فارسی معطوف گردید و انتظار داشتم در آثار اسدی خواهر زاده سراینده شاهنامه  ازین حیث بهره ها بر گیرم، هر چند این انتظار تا آن اندازه که امیدوار بودم بر آورده نشد اما در عوض دریافتم که لغت فرس اسدی بخصوص بعلت اشعاری که در آن از شعرای قدیم زبان فارسی علاوه بر فردوسی بشاهد آمده گرانبهاترین فرهنگ فارسیست و از جمله دلکش ترین نتایج و فوایدی که این کتاب برای تاریخ ادبیات فارسی در بردارد قطعاتی است که در آن از ترجمه منظوم کلیله و دمنه و ظاهراً سندباد نامه همین شاعر و همچنین وامق و عذرای عنصری که همگی از آثار گم شده ادبیات فارسی هستند موجودست.  هر چند فرهنگهای بعدی فارسی نیز از این آثار گم شده ابیاتی بشاهد آورده اند ولی فقط بوسیله لغت فرس میتوان بهویت آن ابیات در فرهنگها پی برد.

  نسخه خطی کتاب اسدی تحت علامت اختصاری Persiano xxll در کتابخانه واتیکان نگاهداری میشود و من بسال ١٨٩٤ یك گزارش اجمالی در باره آن تقدیم دهمین کنگره مستشرقین که در شهر ژنو انعقاد یافت کردم (گزارش دهمین کنگره)  بین المللی مستشرقین قسمت سوم ص ٢٥ و بعد [کذا] Actes du dixieme Congrès etc).  کتابت این نسخه بموجب خاتمه در تاریخ پنجشنبه نهم محرم ۷۳۳ هجری ( ۳۰ سپتامبر ۱۳۳۲ میلادی)  بانجام رسیده و کاتب آن شخصی موسوم به عبد الرحمن بن احمد  عبد الرحمن ابن الطهیر  میباشد.  وی کتاب را بدون ذکر نام مؤلف لغت فرس نامیده است.  خاتمه کتاب چنین است :

                 تمام شد کتاب لغت فرس در روز پنجشنبه نهم ماه

                      محرم سنه ثلث وثلثین وسبعمایه هجرى

                          وكتبه العبد الضعیف المحتاج

                       الى رحمة الله تعالى عبد الرحمن

                           ابن احمد ۱ عبدالرحمن  

                            ابن احمد بن الطهیر 

  

  اما اینکه اسدی ثانی مؤلف این کتابست از آنجا معلوم میشود که در ورق (٤٤)  ذیل لغت آزفنداق شاهدی از کتاب گرشاسف نامه اسدی مصنف آورده شده عنوان اصلی کتاب و تذهیب گرد آن باستثنای دو کلمه "هذا کتاب" در ورق اول امروز بکلی محو گردیده است و بعدها با خط دیگری پهلوی آن نوشته اند: « تصنیف حکیم اسدی خواهر زاده حکیم ابوالقاسم منصور فردوسی رحمة الله علیه".  

این نسخه که بخط خوش نسخ کهنه نوشته شده دارای ۷۳ ورق است که هر صفحه آن مشتمل بر ۲۱ سطر میباشد.  لغتها و اسامی شعرا با مرکب سرخ نوشته شده و دور غالب لغات و شاهدها را خط سرخ کشیده اند.  فقط دو بیت یکی بیت شاهد لغت غُزم ( ورق ٥٦)  و دیگری بیت شاهد لغت کوم (ورق (٥٦)  با مرکب بنفش کمرنگ نوشته شده است این دو بیت و بیت شاهد لغت تَكُس (ورق (۲۷)  متعلق بیك قطعه شعر میباشند.

نقطه گذاری کتاب ناقص است.  غالب کلمات بدون نقطه نوشته شده و آنجا نیز که نقطه گذاری شده غلطهای بسیار بچشم میخورد که باعث اشتباه و گمراهی است برای ذکر چند مثل از کلمات نادره بنقل نمونه های ذیل می پردازیم :

بازپنج و بازبنج (ورق (۱۳)  بجای بازبیج (غالباً با حروف چاپ نقل کلمات بصورتی که در نسخه خطی موجودست ممکن نیست).  ورنج بجای ورتیج (ورق (۱۳)  اتکر بجای واتگر (ورق (۲۳)  تلك بجاى نلك (ورق ٤١ ب)  بر کان بجای بوکان (ورق ه ب)  تویان بجای توبان ورق ٥٩ (ب)  و اما این کلمه با تنبان و غیره چه مناسبتی دارد رجوع کنید به : فرنکل - لغات آرامی دخیل در عربی ( ص ۵۵ و ۲۸۹،

Fränkel Die aram.  Lehnwörter im Arab.

در لهجه کاشی: tanbu? tamun tombun temmun) ، یخسان بجای بخسان (ورق ٥٩ (ب)  غزن بجای غرن ورق (٦٣)  ب)  شیه (۲ بار)  بجای شنه ) در باب النون)  (ورق (٦٣)  خُنبه بجای جنبه یا چُنبه و بالعکس (ورق (١٤)  بركون بجای ترگون (ورق ٦٤ )  منتین بجای میتین (ورق (٦٥)  – خاشکو [کذا.  خاکشو] بجای جاشکو (ورق ٦٧ ب)  و گاهی نیز لغت درست نقطه گذاری شده ولی همین لغت در بیت شاهد غلط آمده است و یا بالعکس  .

بجای "قوس قزح" هر جا که این کلمه در متن موجودست همیشه "قوس و قزح" نوشته شده.  همچنین بجای "مارپلاس" در دو محل مختلف «مارملاس» و بجای «بانگ گریه” دوبار "بانگ کربه» و نیز بجای “مدهوش” دوبار “مذهوش” نوشته شده و قس علیهذا.  و با اینکه حرف ذال (دال معجم) در متن اصلی دقیقاً نقطه گذاری شده معهذا کاتب درین مورد نیز گاهی تسامح کرده است، مثلا مذنگ ( ورق ٤٦)  و لغت تزه ( ورق ٢٤ ) ، سذکیس (ورق ۲۸)  خذیش (ورق (۳۳) ؛ گذا (غالباً)  .  و گاهی نیز دیده میشود که لغت بصورت تنها با ذال نوشته شده و بصورت ترکیبی با دال مثلا کلیذ در لغت رخنه (ورق ٦٤)  اما کلیدان در لغت مدنگ (ورق (٤٦)  جهوذ در کلمه نوال و رق (56پ)  اما جهودوار در کلمه منو (ورق ۶۸ پ).  غالب این اغلاط را بدون اشاره بنقص نسخه خطی و برای اجتناب از تطویل کلام در متن انتقادی تصحیح کرده ام.  همچنین در مورد اشعاریکه بعنوان شاهد در فرهنگها نیز موجودست فقط بذکر مهمترین نسخه بدلهای آن اکتفا کرده ام باستثنای اشعار شاهنامه که می بایست در فرصتی دیگری از این نظر جداگانه مورد مطالعه قرار گیرد.

  هرگاه نسخه خطی درست تر و بهتر نوشته شده بود می توانست بعلت قدمت لغت فرس راهنمای خوبی برای تعین شکل اصلی لغات نادر و کهن فارسی که بصورتهای مختلف در فرهنگها ضبطست باشد.  مثلا هلباک در لغت لیولنگ (ورق 46) و حال آنکه با توجه به توضیحات قبلی از نسخه حاضر چنین انتظاری نمی توان داشت.  

  در بسیاری از موارد دیده میشود که کاتب لغت یا نام شاعر و یا شاهد لغت را ننوشته است مثلا لغت لوچ ( ١٤ پ )  پنجه بند (۲۰)  – نهاذ [نُهاز] (۲۱)  نخستین لغت باب الغین (٣٤)  آمرغ ( ٣٤ پ)  لك (٣٩)  پ)  نارنگ (٤٥پ)  مالامال (٣٥)  چَم (55پ)  چغانه (٦١)  درین مورد غالباً دو بیت از یك شاعر موجودست که نظر کاتب متوجه بیت دومی گردیده است.  در مورد نام شعرا مثلا مراجعه شود بلغات آخشیج (۱۳) زنده (۲۰)  مُغُنده (20پ)  خنك (  41 پ)  و جز آن.  و یا ابیات شاهد لغات راغ ( ٣٤ پ) لك و بك (۳۹پ)  سیرنگ (٤٥پ).  چمانه (٦١)  که در نسخه خطی از قلم افتاده است.  

  گاهی نیز مُسَوِّد جای جمله یا مطلبی را خالی گذاشته و از آن گذشته است مثلا گردباذ (۲۲)  تش (۳۱)   که این خود امریست عجیب  و اما در مورد لغات کاریز (۲۵)  ژاژ ( پ۲۵)  فرغیش (۳۳ت)  ظاهراً در لحظه نوشتن مرکب سرخ در دست نداشته است، همچنین در نسخه خطی حاضر لغت «خرجیك» وجود ندارد که در ورق (٤٢ پ)  در لغت "سرجیك" بدانجا ارجاع میشود.  لغت سماروغ (۳۵)  مطابق با آن چیزی نیست که از بیت شاهد جله ( ۵۱)  انتظار میرود.  همچنین معنی لغت پروز در بیت شاهد این لغت ذکر نشده است و امثال آن.

    بنابر آنچه که از اسدی در کتاب حلیمی و حسین وفایی نقل شده و زالمان بگردآوری آنها پرداخته است (در اینجا متذکر میشوم که اینکار زالمان اولین گزارش دقیق و مستند یك عالم اروپایی درباره لغت فرس میباشد در نسخه خطی حاضر لغات ذیل افتاده است: خوالیگر ( F ص ٤٣ یادداشت n)  پتیاره (F ۴ ص ۱۲۳ یاداشت I- بشارMel.asiat lx)   س ٤٦٥)  ومنجوق( Mel.asiat lx ص ۹۰)  اسدی در نسخه حاضر فقط یك كلمه مختوم بحرف "ق" دارد و آن آزفنداق میباشد که آن نیز در باب الکاف آمده است.  همچنین در لغت سروش (ورق ۳۲پ)  معنی جبرئیل (F ص ۵۹ یادداشت a  مقایسه شود با s دیده نمیشود و شرح مربوط به ارتنگ (Melaniat Ix  ص ٤٦١)  در اول مطلب با ارتنگ (ورقه ٤ پ )  تطبیق نمیکند در عوض حیز (f ص 51 یادداشت k و نسخه حاضر ورق ٢٥)  تموك ( fص ۷۲ یادداشت c  و کتاب حاضر ورق (٤٣)  باذرنگ ( fص ۸۳)  یادداشت P و نسخه حاضر ورق ٤٦پ )  ستام (F ص ٩٠ یادداشت f و نسخه حاضر ورق ٥٤)  تیم ( Fص ۱۰۱ یادداشت و نسخه حاضر ورق ٥٦ )  سر پایان ( Fص ۹۷ یاد داشتf و کتاب حاضر ورق (٦٠) -  ستودان ( fص ۱۰۱ یادداشت  bو کتاب حاضر ورق ٥٩( - خورابه F)  ص ۱۵۰ یادداشت i و کتاب حاضر ورق 7پ) ورده ( F ص ۱۱۹ یادداشت  rو نسخه حاضر ورق ۱۷پ) بالوایه )  F ص ۳۲ یادداشت a و کتاب حاضر ورق ۷۱)  شببوی ( F ص ۱۳۸ یادداشتa و کتاب حاضر ورق ۷۱ پ)  با یکدیگر مطابقت دارند.

بعض ابیات با تفاوتی کم و بیش در کتاب دو بار دیده میشوند مثلا شاهد آکَج (۱۱ و ۱۱پ)  کَلته (۹پ و ۱۰)  ایارده (۱۷ پ و نسك ٤١ )  ناژ (۲۵ پ و هاژ 25پ)  کاسموی (٢٦ پ و ۷۱ پ)  سُرف و کُرف (٣٦پ) بدنبال یکدیگر- همایون (٦٤ و آئین ٦٥ پ).  و اما ابیات شاهد لغات دخمه (55)  و مرغزن (٦٣)  هر چند هر دو دارای یک معنی هستند گویا هر دو از عنصری باشند که یک معنی را بدو قالب ریخته است و حتی بیشتر محتمل است که در زمان اسدی هم بعض ابیات باشکال مختلف در افواه منتشر بوده، مانند بیت شاهد چُكُك (٤٣)  و چغو (٦٧پ)  بقسمی که استفاده از یك بیت بمنظور شاهد قرار دادن برای دو لغت ممکن بوده است.  نظیر این مطلب اشکال مختلف بعض ابیات شاهنامه میباشد که متعلق بدوران بسیار قدیم است.

از آنچه گذشت معلوم میشود که مُسَوِّد نسخه واتیکان در کار خود دقت کافی مبذول نداشته است.  باینجهت اینجانب هر جا که تلفظ لغات این کتاب با آنچه که فرهنگهای بعدی متفق القولند تفاوت داشت آن تلفظ را در متن نگذاشته ام بلکه در حاشیه ذکر کرده ام چونکه بصحت آنها اطمینان کامل نداشتم هر چند در بعض موارد ممکن بود بمشابه آنها در كتاب الابنیه عن حقایق الادویه  اشاره کنم که غالباً در تلفظ با مندرجات فرهنگهای بعدی تفاوتهایی دارد.

  مثلا نسخه خطی ما نُوجَبَه (۸) ، خَنبه (۸) ، انگشبه[کذا.  انَگَشت] (۸، کُلته ( ۹پ)، بُت (۱۰)  سِفج (۱۳) ، غِلغِلیچه (١٤پ) ، کَلَفت در لغت شند (۱۹پ)  ( کلفت ۳۷ مجموعاً بار بضم كاف ) ، برجیس (۲۸) ، تلك (٤١پ) ، یُل (٥٠) ، نَغِل (٥٠)  (اما مغایر باوزن شعر )، پُله[کذا.  فَله](شماره ٢) (٥١) ، تُخله [کذا.نَخله] (٥١) ، بَشم (٥٦)  برزن ( ٦١ پ)  غرنبه (٦٤) ، مَحلَب در لغت کَنَستو (6۷) نوشته است.  مقایسه شود با حواشی متن چاپی در جاهای مورد بحث، مَنّتی بجای مِنَّتی ) لغت خس ۲۷ پ) ظاهراً باید غلط باشد.  جرخشت (۳۱ پ)  نیز شاید اشتباهی باشد بجای چَرخُشت.  پسته در ورق (۹ پ و ۳۰)  ( لغت مسته) بُسته که همان پُسته باشد نوشته شده ( بروزن شسته و هسته)  مقایسه کنید بالغت دخیل عربی فُستُق و این تلفظ شاید از پسته ( 3.116AM) اصیل تر باشد؟

برای ادای حروف مصوته یك لغت یكبار از اسدی بعنوان شاهد در کتاب حلیمی نام برده شده.  رجوع کنید : خله ( F ۱۳۰ یاد داشت m).  در نسخه خطی و اتیکان خله )شماره ۲ ورق 52پ( بی اعراب نوشته شده.  نمونه دیگری ازین قبیل بر اینجانب معلوم نیست (اینکه میزد در اسدی بنا بر حلیمی، F ص ۳۰ یادداشت i ، «یانگ حرکتیله» ضبط شده میتوانست حلیمی از این نکته نیز بفهمد که این لغت در باب دال آمده است.  نه ذال).  اما بعید نیست که فقدان اعراب کلمات با نقائصی که بچشم میخورد نتیجه اهمال و تسامح مسود نسخه خطی واتیکان باشد که بنا بر ظواهر امر نسخه کاملا صحیح و بی عیبی در دست نداشته است...

اسدی در كتاب الابنیه عن حقایق الأدویه بقرار معلوم حروف مصوته مجهول را با علامت خاصی مشخص گردانیده است.

بطور کلی در چاپ این کتاب رسم الخط نسخه خطی را، هر چند گاهی خلاف قاعده مینمود، رعایت و حفظ کرده ام و نیز ترتیب ظاهری متن چاپی مانند نسخه خطی است.  مثلا لغات عربی "دائم» یا «سائل» و امثال آنرا مثل نسخه خطی "دایم» یا «سایل» وغیره نوشته ام، بالعكس بجای ابتداء - امعاء ( ورق ۱۲ لغت آگنج )  بازو، ( ورق 8 لغت شست شماره ۲ )  غاوشوه( ورق ٦٧ پ): ابتدای - امعای - بازوی -غاوشوی بچاپ رسانیده ام همچنانکه در نسخه خطی در جاهای دیگر این کلمات چنین آمده اند.

  در بعض موارد هنوز کی بجای که دیده میشود مثلا در لغات : تاب شماره ۲ (ورق ۷) ، تاراج (۱۱) ، بنلاذ ( ۲۱ پ) ، هزاك (۳۹) ، سلم (٥٢)، برو (٦٨)، كاو شماره ١ (ورق (۶۸) اما غالبا «که" با کلمه بعدی متصل گردیده است، حتی بصورت کبا = که با ورق ۷۰ لغت شُکُه).

  "پ" بندرت با نقطه مشخص شده مثلا در لغت پال ( که آنهم غلط است و صحیح آن تاک میباشد ) و نیز در غُژب (۷ پ)  كیوك (٤٢).  در مورد «چ» نیز همین شیوه رعایت شده است.  در عوض «ژ» و «ز» معمولا از یکدیگر تفكیك گردیده اند (بجای پوز در نسخه چاپی همه جا بنا بر نسخه خطی (ورق ۲۶ پ) پوژ گذاشته ام ).  در مورد کلماتیکه کاملا اطمینان داشتم حرف «پ» و «چ» را بصورت پارسی با سه نقطه چاپ کرده ام ولی هر جا که مردد بودم بهمان صورت نسخه خطی «ب» و «ج» گذاشته ام).  بفرهنگ نویسان تُرك اعتمادی نیست چه آنان ظاهراً به حروف «پ» و «چ» دلبستگی خاصی داشته اند).

کسره اضافی را پس از «ی» همیشه بوسیله یك خط قائم مشخص نکرده ام، نیز فقط بندرت به اِعراب نسخه خطی چیزی اضافه کرده ام.  عدد «صد» غالباً با صاد "صد» نوشته شده و گاهی نیز باسین بصورت" سد" دیده میشود.  "واو"  بین اسماء را همیشه مُسَوِّد نوشته است و برخلاف سایرین آنرا بامید خواننده نینداخته، هر جا که واو موجود نیست بعقیده مُسَوِّد نسبت اضافه وجود داشته است.  علاوه بر این در بعض موارد نمیتوان در نسخه خطی موجود معلوم کرد که کلمه در اصل چگونه بوده است ولی این موارد را غالباً اشتباهاتیست که من بدون ذکر آنها تصحیح کرده ام زیرا که پیروی دقیق از نسخه خطی طابق النعل بالنعل بكلی بیفایده مینمود.

  بدون مقایسه و تطبیق بادیگر فرهنگها طبع و نشر لغت فرس از روی یگانه نسخه خطی موجود در رم، بطوریکه لااقل تا حدی رضایت بخش باشد، بخوبی ممکن نبود.  بعنوان نمونه بنقل شعری از فرخی که در ورق ٤٩ بشاهد لغت ژاله آمده و در منابع دیگر دیده نمیشود، بصورتی که در نسخه خطی موجودست میپردازم و البته مدعی نیستم که نقطه گذاری را در متن درست انجام داده ام چه بسا که دیگران بیش از من توفیق داشته باشند:

  جو آب سبو بی کر ژاله بر گرفتی مرد

                              جواب جو بی کز سل در ربودی باز (یاماز)

  ز ریدکان سرابی جو ژاله بر سراب

                                       بدان کنار فرستاد زندگی سه چهار.*

  خوشبختانه کلیه ابیات شاهد بدین وضع نقل نشده اند ولی بسیاری از آنها چنینند.  با کمال صراحت اعتراف میکنم که از عهده ترجمه کلیه اشعاری که بدون علامت استفهام بچاپ رسانیده ام بر نیامده ام و در این موارد بمساعدت همکاران چشم دارم و خود را بدین تسلی میدهم که آنان نیز از عهده تصحیح بعض اشعار که من بدان توفیق یافته ام بر نمی آمدند.  متأسفانه گاهی استنباط صحیح بطوری پیش [پا!] افتاده و روشن است که شخص رشک میبرد که چرا خود بدان پی نبرده است.

  علاوه بر این باید در نظر داشت که در مواردی نظیر نسخه موجود حتى براى یك تن آلمانی درک معنی چند بیتی که از قطعه مشخصی جدا کرده باشند بدون سابقه ذهنی بزبان مادری خود او نیز میسر نیست .

  و نیز باید در نظر داشت که خط عربی بعکس لاتین فاقد حروف مصوته است.  در قسمت هزلیات و اَهاجی که اسدی ابیاتی چند از آن بشاهد آورده است دشواریها فزونتر میشود زیرا که فهمیدن هزلیات مشکل ترین جنبه های یکزبان است همچنانكه یك فرد خارجی نیز باید کاملا بزبان آلمانی مسلط باشد تا قادر بفهم بعض شوخیهای این زبان باشد.

  غالباً هر جا که ابیات شاهد لغات در دیگر فرهنگها بهتر بنظر میرسید خود را مجاز نمیدانستم نقل نسخه حاضر را از روی آنها تصحیح کنم زیرا که این ابیات بطوری که در نسخه حاضر موجودست بی معنی بنظر نمیرسد.

  از حواشی متن میتوان بخوبی باین مطلب پی برد که بعض ابیات دچار چه تغییرات عجیبی میشوند مثلا چه عقیده ای میتوان ابراز داشت در مورد بیتی که در آن بمیان بکسر اول و سکون دوم بجای بمیان [ بفتح اول و سوم و کسر دوم ] را به "عین" یا "در جای" تغییر داده اند ( ص ٦٨ متن یادداشت (z؟  بهر حال هر جا که در اثر مقابله با نسخ خطی دیگر تغییری داده شده نتیجه مطالعات دقیق می باشد و هر جا که میسر بود نقل نسخه خطی را تا حد امکان حفظ کرده ام.  علاوه بر این اعتراف می کنم تصحیحاتی را که بصحت آن اعتماد داشتم همیشه بقاعده معینی انجام نداده ام.  گاهی این کار در متن صورت گرفته و گاهی در حاشیه بدان اشاره شده است در طی چاپ این رساله گاهی متأسف میشدم که چرا تفسیر کاملی بر متن ننوشته ام؛ ممكن بود بتوضیح بعض نکات توفیق یابم ولی البته در آنحال غالباً مجبور میشدم بعدم اطلاع خود اعتراف کنم.

  فرهنگی[کذا!] که تا کنون بطرز انتقادی طبع و نشر یافته است یکی لغت شمس فخری و دیگری لغات شاهنامه عبد القادرست که زالمان بتصحیح و تحشیه آنها پرداخته است.  این دو کتاب بخصوص کتاب اول برای من بسیار مفید واقع شد.  در مورد لغات مشكوك هر جا که در F بدان اشارتی شده از ذکر آن در کتاب حاضر صرفنظر کردم.

در باره دیگر مآخذ و فرهنگهایی که در اختیار داشتم فهرست اختصارات در آغاز این مقدمه اطلاعات لازم را در دسترس خواننده میگذارد.  اگر مانند زالمان بهنگام چاپ کتاب شمس فخری مآخذ بیشتری در اختیار داشتم کار من آسانتر و مطبوع تر می شد ولی بطور کلی مآخذ موجود کافی بود چونکه بعید میدانم از سایر فرهنگها بتوان مطالب قابل استفاده ای برای ابیات شاهد بدست آورد.  منتخبات زالمان از حسین وفائی در Mel asiat.  IX ص ٤٥٩ و ما بعد) پس از آماده شدن متن کتاب و حواشی آن بدست من رسید و از مقابله و تطبیق با آن معلوم شد که در کتاب وفایی مطلب قابل استفاده بسیار برای متن حاضر وجود ندارد بخصوص که غالبا ابیات را بشعرای حقیقی آن نسبت نمی دهد مثلا در شماره ۱۷ ( شاه سار).  از این پس نام شاعر حقیقی را بین قوسین میگذارم )  ٣٦ (منجیك)  ٤٣ (بوشکور)  ٤٤ (فردوسی)  ٤٥ (عسجدی)  ٤٦ خیم شماره ١ (شهید)  ٧٠ (خطیری )  ۹۱ ( عنصری)  بدتر از همه  ۵۷(رودکی ) را نقل کرده است.  لغت "کر» بمعنى خفتان ( شماره ٧٦)  که جای دیگر بنظر نمی رسد همان گبر ( شاهنامه ٢٧٠ - ٤٥٠)  میباشد.

  منابع خطی مورد استفاده همیشه بطور موقت در اختیار من بوده است و در اوقات متفاوت از آنها استفاده کرده ام بطوریکه همیشه ممکن نبود در موارد شك و تردید ببعض از آنها و همچنین بنسخه خطی واتیکان مراجعه نمایم.

  ترتیب لغات را اسدی از روی حروف آخر لغات انجام داده است و بحروف با صدا و بی صداهر دو نظر داشته، بی آنکه نظم و قاعده معینی را دقیقا رعایت کرده باشد.

این نوع تنظیم لغات فرهنگ حاضر را مانند بعض فرهنگهای دیگر بصورت فرهنگ قافیه دار در میآورد که برای شاعر البته سهل ترین طریق فایده گیری بوده است.  افعال بصورت ریشه آمده اند، هر چند بطور استثنا کالیذ بجای کال ( ولی در جای خود در باب لام )  مانیذ بجای مان )( ولی در باب ذال )  دیده میشوند.  لغات مختومه به تاء پس از حروف سین و شین و فاء در بابهای حروف اخیر نیز ثبت شده اند مثلا: چست - پرگست - پست - آبخوست بطور مکرر یکبار در باب التاء و بار دیگر در باب السین آمده اند و همچنین پلشت - انگشت - چرخشت یك بار در باب التاء و یك بار در باب السین و نیز «زفت" یك بار در باب التاء و یك بار در باب الفاء دیده میشود.  هاء، غیر ملفوظ غالباً ندیده گرفته شده مثلا "انگشته" در حرف شین «غنچه در حرف جیم و غیره قرار گرفته.   از اینها گذشته «کستی» را در باب سین - «آبی» را در باب الباء و حتى "خلم» و «سلم» را در باب اللام می یابیم.  گاهی بعض لغات حتى در یك باب دو بار دیده میشوند مثلا: پوشک ( ۳۸ و ٤۰ )  جنگلوك (۳۸)  و (٤٢ )  آکج (۱۱)  و (۱۱)  کلته (۹ پ)  و (۱۰)  نیرنگ (۳۸)  و (٤٥)  فتال ( ٤٧ و ٢ ٥ب)  كوال (٤٧پ و ٥٣ )  كوبین (٥٧)  و ٦٧ پ)  آئین (٦٦ و ٦٦ )  هر آینه (٦٦)  برخی با یك معنى و یك شاهد معین و پاره ای با معانی و یا شاهد های مختلف بدون اشاره بتکرار فقط در مورد خشین و خشینه ( ٦٥ پ و ٦٦)  باین مطلب اشاره شده است.

بطور کلی از وضع نسخه حاضر این تصور در خواننده ایجاد می شود که در این کتاب ریزه کاریهای نهایی بعمل نیامده و اسدی قبل از اتمام کامل آن در گذشته است.  علاوه بر این وضع خاص مقدمه که فاقد ترکیب معموله دیگر کتب است و بسیار خلاصه شده (؟) ظاهراً این نظر را تقویت می کند.

برخی متون خطی فارسی نیز با «بعدما" آغاز میشود و من خود در فهرست کتب فارسی کتابخانه بودلیان تألیف اته Ethe بعده ای برخورده ام که اکنون متأسفانه باز یافتن آنها برایم مقدور نیست.

نسخه Pers Vll واتیكان ( رك : ZDMG 51,B 120پ شماره ۱۲) چون از یکنفر اروپایی بنام دولا واله است سندیت ندارد.

چنانکه معروف است اسدی نسخه كتاب الابنیه عن حقایق الأدویه را بسال ٤٤٧ هجری با تمام رسانیده است.

تاریخ تألیف كتاب لغت فرس بصورتی که اکنون در دسترس است می بایست پس از این زمان باشد زیرا که در کتاب اخیر در بسیاری از جاها از شعرایی نامبرده شده که در ٤٤٧ غیر ممکن است شعر گفته باشند.

باین دلیل بسیار عجیب است که ناسخ کتاب الابنیه عن حقایق الأدویه در فرهنگ خود از این کار قبلی خود استفاده بسیار نکرده است.

شرح گیاهان و جانوران و داروهایی که در فرهنگ آمده بندرت با علوم طبیعی وفق میدهد.  بنابراین ناگزیرم با کمال تأسف عقیده قبلی خود را در این باره که در گزارش تقدیمی بکنگره مستشرقین بیان کرده ام و مبتنی بر موارد استثنائی بسیار نادری بوده است در اینجا تصحیح کنم ( صفحه (۲۹).  حتی میتوان عقیده داشت که اسدی بعکس آنچه که «لاکارد  [کذا!] (88/9Pers Stud  )باو نسبت داده است بعلوم پزشکی و گیاه شناسی آشنایی نداشته و کتاب الابنیه عن حقایق الادویه را برای کسب معاش بدستور بزرگی که در آن کتاب از او نام برده استنساخ کرده است و بهنگام تألیف لغت فرس کتاب مزبور در دست او نبوده است.   از این گذشته تاریخ تصنیف گرشاسبنامه (تاریخ اتمام ٤٥٨ هجری)  مقدم بر تاریخ تصنیف لغت فرس است زیرا وی از این کتاب در فرهنگ خود شعری بعنوان شاهد آورده است (رک: لغت آزفنداق).

  ظاهراً علاقه و توجه اسدی بعلم زبان بیشتر بوده است و در آغاز کتاب فرهنگ خود را چنین توصیف میکند :

  "کتاب لغت فرس لسان اهل بلخ و ماوراء النهر و خراسان و غیر هم" و از روی علاقه نقل میکند که پاره ای لغات در نواحی مختلف قلمرو زبان پارسی چگونه تلفظ میشوند.  همچنین در لغات ملك (٤٢) کَربَسه و کَربَش (۲۸ و ۳۱)  هرگاه نسخه کتاب ابومنصور را در دست میداشت میتوانست اشکال مختلف این کلمات را در لهجات مختلف ذکر کند.

  در لغت فرس اسدی بلغات محلی نقاط ذیل اشاره میشود :

ت فرغست (۱۰).  لغت نشكنج را که بنا بر F ص ۸۸ شماره ٤٣ لهجه اصفهانی است اسدی (۱۱ پ ) بدون اشاره باینمطلب -ذکر میکند )مانند حسین وفائی رك: Mel.  asiat.  IX 491 ).

  طوس در لغت مُغُنده (۲۰ پ، مردم عامه طوس)  لغت كیغ (٣٦)  تبوك (٤٣ پ مردم عامه طوس).  و شاید مقصود او از "اینجا" در لغات خنبه ۸ - ورتاج ۱۱ ) و همچنین این ولایت در لغت آئین نیز طوس باشد، زیرا که بعید است مقصود او غزنه بوده باشد چونکه در آنجا ظاهراً فقط در دربار سلطان بپارسی سخن میگفته اند.

خراسان در لغت خرند (۱۹)  و لغت فلغز (٢٤پ).

مرو در لغت ریکاشه(3۰پ).

کوهستان در لغت خرند (۱۹)  و لغت فلغز (٣٤ پ.

بلخ در لغت خرند (۱۹) و فیال (٤٧پ).

ماوراء النهر در لغت نغنغ (۳۵پ) و لوغ (۳۵)  و كاك (۳۸پ) و پوشك (٤٠).

فرغانه در لغت فغ ( ٣٤).

فرغانه و ختلان  در لغت جخش (۳۱پ).

بدخشان در لغت فیلَك (٤٠پ).

  همچنین فرداشتن ( رجوع کنید بلغت نیوشه ۳۱ پ ) ترکیب با «فر» در پارسی باستان فَر Fra در مقابل برداشتن و ورداشتن پارسی باستان(upariy ?) و زفان در لغت تمنده زفان (۲۰ پ) نیز ظاهراً اَشکال محلی این لغات میباشند.  مواردی که مترادفات لغات مثلا در مورد لغت لیوَلَنگ (٤٦) آورده شده، در کتاب حاضر بسیارست.

  لغاتی از قبیل ویش= غلیواج (ورق ۱۰ پ)  خرك (تخمه كلو ورق ۱۱ پ در لغت جخج  )  مغز (ورق ۲۳)  بمعنای دور سپوزی   - لازره (رك : لغت فلغز ورق (٢٤)  زك بمعنی پیرامن دهان (رك : لغت نس ورق ۲۸)  از زکیدن، ژکیدن بمعنای زمزمه کردن؟ - جاهك (رك: گاه شماره ۲ ورق پ ٦٩)  بمعنی بوته زرگری، شاید چاهك (تصور نمیشود که معرب کلمه باشد) در فرهنگهای دیگر بنظر این جانب نرسیده است.  انبوشش که در ورق (٦٣پ) بمعنی انبودن آمده شاید انپوشش بمعنای پوشاندن و پیدایش، انبوسش پیدایش (انبوسیدن) یا انبُوِش مقایسه شود با لغت سانسکریت Sambhava پیدایش ) باشد.  بهر حال در این مورد یك لغت بسیار نادر با یك لغت نادر دیگر معنی شده است.

  اشتقاق کی از کیوان بدتر از اقوال دیگر فرهنگ نویسان فارسی نمیباشد ( فردوسی  بحكم وزن شعر Kevan تلفظ کرده است مقایسه شود KZ.35,147  بنا بر ترکیب اسدی با کی میتوان نزد او تلفظ را Kaivin  تصور کرد).

 یك كلمه پارسی زردشتی در فرهنگ موجودست که جای دیگر بنظر اینجانب نرسیده است (رك: بلغت بیاستو 67 پ) در بیت لبیبی [کذا.  معروفی] شاهد لغت پازند ( ۱۸پ ) در اشارتی بیکی از قسمتهای اوستا وجود دارد.

اسدی تقریباً برای هر کلمه یک یا گاهی چند شاهد از اشعار شعراء آورده است.  قسمت اعظم این اشعار را ظاهر بنابر شرحی که درباره وضع فرهنگ نویسی فارسی قبل از اسدی گفتیم باید خود گردآوری کرده باشد.  مثلا پس از حرف "ش" پوزش می طلبد که حرف ص ض ط ظ ع را نیاورده است و گوید :

در دیوان شعرا طلب کردیم و درین حروفات هیچ لغتی نبود، تا مطالعان حمل بر کاهلی مصنف نکنند البته مقصودش لغت فارسی است.  گاهی از مندرجات فرهنگ میتوان پی برد که وی شواهد لغات را چگونه انتخاب کرده است.  مثلا در ورق ۷۲ پ) برای پنج لغت پی در پی پنج شاهد از عماره آورده است که هر کدام متعلق بقطعه جداگانه ایست در اینجا میتوان گفت که اسدی دیوان یا مجموعه ای از اشعار عماره را در اختیار داشته است.

و نیز از قصاید طویل عسجدی و قریع الدهر در ورق (51 پ) ( از لغت پله شماره ۲ ببعد ابیات هزج) و همچنین از دیگر اشعار آنان )مقایسه شود با پایین تر ذیل قریع الدهر)  آنچه بکارش می آمده برگزیده است.  من غالباً این ابیات پراکنده شعرای مختلف را بصورت قطعه جمع کرده ام و برای اینکه تحقیقات بعدی را با توجه بآنچه که از این شعراء در فرهنگهای دیگر موجود است آسان کرده باشم در پای صفحات وزن هر بیت را باستثنای بحر متقارب ذکر کرده ام.

  فقدان یك كتاب عروض فارسی را که بصورت علمی نوشته شده باشد غالباً در طی این صفحات احساس میکردم و بسا باشعاری بر میخوردم که وزن آنها با او زان مذکور در کتب عروضی متفاوت بود (علاوه بر کتب  Ruckert- Pertschو Blochmann از مندرجات نسخه روسی دستور زبان فارس Schukovski- Salemann ص ٨٦ ٤ نیز در این باره استفاده کرده ام).  چون اینجانب اطلاعات لازم برای تحقیق در اوزان عروضی فارسی و بخصوص امکان مطالعه مستقل متون اصلی عربی را ندارم فقط توانستم بآنچه تاکنون در کتب معروف آمده است چند مطلب تازه کلی بیافزایم بدون اینکه برای صحت نظریات خود بتوانم دلائلی اقامه کنم.  انجام این کار را بمنظور تکمیل مطالعات و یادداشتهای خود ببعد موکول میکنم و در اینجا فقط بتذکرات مختصری قناعت میورزم.

  لازم بشرح نیست که از روی ابیات منفرد غالباً نمیتوان تشخیص داد که بیت متعلق به رباعی است یا هزج و پس از پایان یافتن کتاب متوجه شدم که گاهی بعض ابیات متعلق برباعیهای مشهور را (که وزن آنرا  Ruckert - Pertsch و Salemann ذکر نکرده اند)، مثلا در لغت کنستو (٦٧ و ٦٧ پ) بغلط از بحر هزج نوشته ام.

  مواردی که دو مصرع یك بیت اوزان مختلف دارند در این کتاب بسیارست بخصوص در بحر رمل و هَزَج و مُضارِع.  البته با تصحیح میتوان غالباً وزن صحیح را دوباره برقرار ساخت مثلا لغات شیب و تیب" (۸) وزن مصرع اول با تصحیح "شیب تو» مانند وزن مصرع دوم میشود ولی علاوه بر روایات موجود( HDS ) نیز نشیب آورده اند) توازی کلمات مصراع اول از نظر طرز بیان نیز مانع این عمل است.

  بهمین دلیل نیز در مورد شاهد لغت تاك ورق (۳۷)  «یکی" را در مصرع اول به "یك» تصحیح نکرده ام و در مورد شاهد لغت گواژه  (۲۶) "وریمن» را به «ریمن» تغییر نداده ام( زیرا در چنین صورتی فرض گواژه آنطور که در RS دیده میشود لزومی نداشت.  بَحر بسیط (رجوع کنید بلغت نخجیر وال ) (٤٨ پ) بنابر قول استاد نولدکه در عربی بسیار متداول است ولی عروض دانان فارسی آنرا ضبط نکرده اند همین امر در مورد بحر رجز (رجوع به لغت اندام (۵۳) شود) و بحر قریب (رجوع کنید بلغت تاب شماره ۱ (۷) و شیب شماره ۲ (۷ پ) ومنده (۲۰ پ) و بحر منسرح ( رجوع کنید بلغت برجاس (٢٦) صدق میکند و این اوزان نیز خاص عربی هستند.  در بیت سریع  (رجوع کنید بلغت بارك (٤٢) در دو جا یك واو اضافه کرده ام تا کُریومبوس های choriambus  معمول را حفظ کرده باشم  ولی ممکن است شاعر بجای آن مُلوس  Molosse بکار  بکار برده باشد.  مانند منجیك در مصرع دوم شاهد لغت غنگ (٤٥) كه یک اپیتِرایت *Epitrit  ثالث پس از کُریومبوس choriambus بکار برده است.  در اینجا ببحر مجتث نیز در شاهد لغت « ربا » (5 پ)  اشاره میکنم که هجایی زائد دارد  و نیز ببحر رمل در شاهد لغت «یازان" (۵۷) كه یك هجا كم دارد.

  اسدی مجموعاً از ٦٧ شاعر نام برده است و از آنان شاهد آورده، نام غالب این شعراء در دیگر فرهنگها نیز آمده است ولی مع الاسف با وسائل و منابعی که در اختیارم بود موفق نشدم تاریخ حیات همه آنان را معین کنم.  لازم بذکر نیست که مفیدترین و جدیدترین منابع مورد استفاده من نوشته های اته Ethe بوده اند و همه یاداشتهای آتی در باره شاعران را از او گرفته ام بخصوص هر جا که ذکر مأخذ بخصوصی نکرده ام (در بین دیگر مآخذ مجمع الفصحاء مفیدترین آنهاست).

  ضمن مباحث متعددی که در آن شعرای کهن توسن طبع خویش را بجولان در آورده اند، در کتاب اسدی حتی برای غیر شاعرانه ترین لغات نیز شاهد آمده است.  اشعار از نوع هزلیات و اهاجی مانند شعر عماره ذیل لغت سگاله (٤٩)  یا رخبین (٦٥ پ) یا اشعاری از قبیل شعر قریع الدهر شاهد لغت آبشتنگاه بسیار است.  هر چند مضمون این اشعار بسیار ركیك و موافق طبع خواننده زیبا پسند نمیباشد ، ولی مرد تحقیق آثار قدیم بدلخواه خویش از چنین اشعار چشم نتواند پوشید.

  اسدی غالباً پس از ذکر نام شاعر فعل گفتن را بصورت ماضی «گفت» یا بصورت زمان حال "گوید" استعمال میکند ولی بیشك مقصود او از استعمال زمان حال تعیین شاعران معاصر خودش نمی باشد چونکه در مورد بوشکور ، رودکی، دقیقی وغیره نیز «گوید» استعمال کرده است.  معنی شاهد دوم لغت و سناذ (۲۱ پ) را نمی فهمم ظاهراً این بیت از یك كتاب مجهول پهلوی موسوم به پیران ویسك نامك Piran Visaknamak گرفته شده و دارای ترکیب پهلوی است.

  بعض کلمات با آوردن لفظ فهلوی صراحتاً بعنوان لغت پهلوی مشخص شده اند همچنانکه غالباً قبل از اشعار الفاظ «شعر» یا «بیت» آمده است.

  كاتب [در شاهد وسناز بزبان پهلوی/فهلوی] ظاهراً بیك شعر هجایی اندیشیده است ولی من با شمردن سیلابها نتوانستم یك وزن پارسی کهن را بیابم (هرگاه در مصراع دوم باتکاء تصحیح استاد نولدکه "ویم" خوانده شود این مصرع هشت سیلاب خواهد داشت ولی شعر بی معنی میشود.   در این مورد فعلا تا معنای کلمات معلوم نشود نمیتوان رای صائبی اظهار داشت استاد نولدکه می گوید که شاید یک شاعر پارسی گوی بعد از اسلام خواسته است شعر پهلوی بگوید).  دکتر آندر آس معتقد است که در کتیبه حاجی آباد قطعه منظومی یافته است.   بهر حال نمیتوان مطمئن بود که کلماتی که اسدی در اینجا نقل کرده است شعر باشد.  لغات روخ چکاد (۲۲) و هیز (۲۵) نیز پهلوی است.

  بطور کلی در نوشته های اته و شفر  (Ethé's Schefer,s(chrestomathie Persane)  و مجمع الفصحاء بتفحص اشعاری که در فرهنگ اسدی آمده است پرداخته ام اما ممکن است بعض اشعار از نظرم دور مانده باشد زیرا بجستجوی اشعاری که معانی آن روشن بود نپرداخته ام.

اسدی در کتاب خود از شاعران ذیل بنقل شاهد پرداخته است  :

  اجامی ظاهراً [ا] حمد جامی است که نام کامل وی شیخ الاسلام ابو نصر احمد بن ابو الحسن النامقی الجامی میباشد که بقول مجمع الفصحاء ( ج ١ ص ٦٧ )  بسال ٥٣٢ و بگفته اته Ethe در تاریخ ادبیات ص ٢٨٤ بسال ۵۳۶ هجری قمری در گذشته است.  شاهد لغت تباه و تبست (۸پ)  از اوست .

احمد برمك ( شاهد لغت  : ملك ٤٢ ).

  اسدی طوسی ( شاهد لغت : بش ۳۱).  معلم فردوسی حکیم [کذا] ابو نصر احمد بن منصور متوفی در حدود ٤٣٠ هجری قمری.

اسدی ( شاهد لغت آزفنداق ٤٤ در گرشاسف نامه)  مصنف کتاب حاضر.

  آشنانی جویباری (شاهد لغت موبد ۲۱)  بهر حال غیر از جویباری بخارایی است.

  آغاجی (شاهد)  لغات : برخفج ۱۱ ، برد ١٦ - تندو خوند ۱۹ پ - لغزیدن ٢٤-بخس ٢٧ پ لك ٤١ پ - بل ٥٠ - نخجل ٥٠ پ- وارن ٦٢ - تنندو (٦٧).

امیر ابوالحسن علی بن الیاس الاغاجی معاصر دقیقی است و در عهد او بعید بنظر میرسد که آغاجی از لغت آغاج ترکی باشد بلکه بیشتر محتمل است که آغاج صورتی از آغاز باشد.

  اورمزدی ( شاهد لغت : سروا - کبست 9 - زواش ۳۰ پ - تاول ٤٠).  در مجمع الفصحاء زمان حیات وی نیامده است (ج ۱ ص ٦٦).

  بهرامی (شاهد لغات: آسا ٤ پ مروا (شماره (۱)  5- زکاب ۷ - سیل آبکند ۱۹ پ - باژ ۲۵ - تکس ۲۷ - چوك ٤٢ - اسپغول - 5٢  پ - كركم ٥٥ - غژم (شماره ١ )  ٥٦ كوم ٥٦ پ - بهرمان (شماره۱)  ۵۸ فرزان ۵۸ پ - زراغن ٦٢ پ - انباخون ٦٣ پ خرامین ٦٦).  نام وی ابو الحسن علی بهرامی سرخسی و متوفی بسال ۵۰۰ هجری است بقول مجمع الفصحاء ج ۱ ص ۱۷۳.

  پیروز مشرقی (شاهد لغت شایورد (۱۷)  در قرن سوم هجری میزیسته است.

  جلاب بخاری ( شاهد لغت : سفته ۹ پ - پند ۱۹ پ و (۲۰).

  کیا حسینی قزوینی شاهد لغت : رنگ شماره ٤ - ٤٥).

حكاك (شاهد لغات : روخ چکاد : ۲۲ - زیف ٣٦ پ.  چك ٣٨ - شتالنگ ٤٤ پ -فنگ ٤٥ پ - کلال ٤٧ پ - آغیل ٥١ - فلخم ٥٥ په بهنانه ٦٠ پ - باذرو ٦٧).

  ابو حنیفك اسكاف (شاهد)  لغت : پشنگ (٤٦)  ابو حنیفه مروزی متوفی بسال ٣٨٦ هجری بگفته مجمع الفصحاء (ج ۱ ص ۸۳).

  خجسته سرخسی (و سرخسی مطلق، ذیل لغت کذر)  (شاهد لغات: تبکوب ۷ پ -کنند ۱۹پ - ناوه ٦٩ - خاذ ۲۱ - کذر ۲۳ - بازه ۲۳ پ - كوبین ٦٥ ب).  زنی شاعر بوده است (R)  خجسته نام زنی است شاعر).

  خسروانی رجوع کنید به: ابوطاهر خسروانی.

  خسروی (شاهد لغات : کیان - انفست و ۲۹ – رست9 پ- جمست ۱۰ پ شوخ ١٦ - فترد ۱۷ - کرمند ۱۷ پ میز ٢٥ - کروژ ٢٦ پ - برجیس ۲۸ - خریش ۳۳ پ- بك (شماره (۲)  ۲۹ پ - خیك ٤٠ - خنجك ٤٠ - برك ٤٣ - تراك ٤٣ - و نجنك ٤٣ -هامال ٤٨ - استیم ٥٦ - رخشان ٥٩ پ - کابین ٦٥ - سینی ٦٦ پ - کمی ۷۲ - وشی (۷۲ پ)-  غالب اشعار خفیف بدون قافیه است که گویا از یك قصیده طولانی باشد.

  خسروی بخارایی همان شیخ جمال الدین ابو المشاهد[کذا] ( بنا بر مجمع الفصحاء ج ۱ ص ۱۹۹ معاصر ملك خسرو بوده است و اما این غیر ممکن است چونکه این امیر از 555 تا ۵۸۲ سلطنت کرده است، اگر تخلص وی واقعاً از نام امیری از امرای معاصرش گرفته شده باشد، فقط از نام دو تن از امرای آل بویه ممکن است.

  خطیری رجوع کنید به : ابو سعید.

  خفاف ( شاهد لغات : آسا ( شماره (۲)  ٤ پ - پایاب (شماره ۲ )  ٦ پ- کانور ۲۲ پ - دوژه ٢٦ - ریز کام ٢٦ - تالواسه ۲۷ - خرش ۳۱ - تبخاله ٤٨ پ - بسمل ٤٩ - شم ٥٥ ).

  دقیقی ( بشاهد لغات : رخشا4پ – پروا 5- اژدرها 5 -فراخا 5- همانا5- شیذا 5 پ- قسطا 5 پ - نغو شا 6 - کلات ۹ پ - فرهخته ۹ پ - رخت ۱۰ - تاراج ١١ - کبد ١٦پ- خرده ۱۷ - زند ۱۸ پ - هرمز ۲۳ پ - غمزه ۲۴ پ - چشم آلوس ٢٦ پ - بامس ٢٧ پ - کبوس ۲۷ پ.  فرابسته ۲۹ پ - فرسته ۲۹ پ - ماغ ٣٤ پ - فروغ ٣٥ - آیفت ٣٧- خباك ( شماره ۱)  ۳۹ - كراك ۳۹ -هزاك ۳۹ -اژهرا کا۳۹  - ترك ٤٣ - هال ٤٧ پ - پالا پال٤٨ - فرزام ٥٣ پ - شجام ٥٤ - نغام ٥٤ - تهم ٥٤ پ- شان ٥٨ - گَرَزمان ٥٩ پ- برروشنان ٦٠ - سرپایان ٦٠ - كمانه ٦٠ پ - گوزن ٦٣ پ - شنّه ٦٣ پ - آهون ٦٤ پ - برهون ٦٤ پ - فرارون ٦٤ پ - برمایون ٦٤ پ - هیون ٦٤پ- بون -٦٥سخون ٦٥ - هین ٦٥ پ - هرآینه (شماره (۲)  ٦٦ پ - پژوه ٦٩ پ - پادافراه ٦٩ پ- گراه ۷۰- گرای ۷۰ پ- گزای - ۷۰ پ- کی ۷۱- خوی ۷۱ پ ماردی ۷۲ - از جمله یك بیت شاهنامه [ شاهد لغت رخت ۱۰ ] و بیت شاهد لغت گراه (۷۰)  مربوط بداستان قدیم ایرانی طهمورس است.-لغت زردشتی خرده (۱۷)-  زند (۱۸ پ)  را مقایسه کنید و همچنین لغات پارسی گرزمان (۵۹ پ)  و برروشنان (٦٠)  را.

  رشیدی (شاهد لغت : تریان ٥٩ - J اسمعیل (رشید)؛ شاید ارشدی سمرقندی (مجمع الفصحاء ج ۱ ص ۸۷)؟

  روذکی (شاهد لغات والا ٤ پ - مروا (شماره ۲)  ورق ٥ - كُرپا ٦ - ستا ٦ -شب تاب ٦ پ - غاب ۷ - تاب ( شماره (۱)  ورق ۷ - بوب ۷ پ - شیب و تیب ۸ -نُوجَبه ۸ - ترب ۸ - اَنگَشبَه ۸ پ - چرخشت ۸ پ - الفخت ۹ پ - جغبوت ۱۰ -کبت ۱۰ - فرتوت ۱۰ پ - یخچه ۰ ۱ پ - تنج ۱۱ پ - آهنج ۱۲ - فرنج ۱۲ - ترفنج ١٢ - سمج ١٤ - خفچه ١٤ - کیچ ١٤ پ- درواخ ١٥ - ژخ ١٥ پ - آشکوخ ١٦ -اَنجوخ ١٦ - ایفَدَه ۱۷ پ - پژاوند ۱۸ - فند ۱۸ - نوند ۱۸ پ- زغند ۱۹ - دیرند ۱۹ - فرغند ۱۹ - آبکند ۱۹ - کنند ۱۹ پ - دند ۲۰ - مانیذ ۲۱ - وسناذ ۲۱ پ- زشت یاذ۲۲ - آماذه ۲۲ - واتگر ۲۳ - مغز ۲۳ - کندز ۲۳ پ - گریز ۲۳ پ - تز ۲۳ پ - فلغز ٢٤ - گمیز ٢٥ - غرس ۲۷ - پرگس ۲۷ پ - کریه ۲۸ - شکست و مِكَست ۲۹ - دسته ۲۹ پ - هسته ۳۰- خراش (شماره (۲)  ورق ۳۰ - شخش ۳۰- غاش ۳۰ پ - فرخشته ۳۱ پ - آذرخش ۳۱ پ نیوشه (شماره (۱)  ورق ۳۱ پ -غیشه ۳۲ - شنوشه ۳۲ - زَش ۳۲  پ - خلالوش ۳۲ پ - زوش ۳۳ - پیلغوش ۳۳ - غوشت ۳۳ - خذیش ۳۳ - آکیش ۳۳ - وغیش ۳۳ - دیش ۳۳ پ - بندروغ ٣٥ - آمیخ 35 پ کاغه ۵ ۳ پ - غفه ۳۷ - کلفت ۳۷ - یافه ۳۷ پ - خشوك ۳۸ - خاشاك ۳۸ پ- خباك (شماره (۲)  ورق ۳۹ – مغاك ٣٩ پ - لك و بك ٣٩ پ - پوپك ٤٠ - نشك ٤ پ- تبك ٤١ - كیك ٤١ پ - ویك ٤١ پ- شلك ٤١ پ - اسبیدرك ٤١ پ - شَفَك ٤٢ پ - بارك ٤٢ پ - تكوك ٤٣ پ - سوك ٤٣ پ - بالیک ٤٤ - مجرگ ٤٤ - بیوگ ٤٤ - شرنگ ٤٥ پ  مَندَل ٤٩ پ - زیغال ٤٩ پ - غول ٤٩ پ - یل ٥٠.  بید بن ساله ٥٠ - ویل ٥٠ پ - چنگُل ۵۰ پ نَغِل- ٥٠ پ - زله ٥١ پ - فرغول ٥٢ پ - مرغول ٥٥ پ – اندام 53- دلام 53پ-اشتلم 53 پ-سیام 54-کنام (شماره 2) ورق 54- کرشمه 55 پ- اندمه 55پ-غژم (شماره (۲)  ورق -٥٦ -گرم ٥٦- دیهیم --٥٦ ستیم ٥٦ پ - کذو نیمه ٥٦ پ - چیلان ٥٧ - خدایگان ٧5 پ  - ستان ۵۷ پ - ستودان ٥٩ - بخسان ٥٩ پ - پالکانه ٦١ - زاولانه -٦١ - بزرن ٦١ پ- كیاخن ٦١ پ -گردبندن 61 پ- ریخن ٦١ پ - فژاگن ٦١ پ - غن ٦١ پ - فلاخن ٦٢ - زعن ٦٢ پ- شمن ٦٢ پ - انبودن ٦٣ پ-  نسترون ٦٣ پ - خنیه ٦٤ - ربون ٦٥ - مینو ٦٦ پ -باهو ٦٦ پ - پرستو ٦٧ - بختو ٦٧ - چاو (شماره (۲)  ورق ٦٨ - کروه ٦٩ - نستوه ٦٩ پ - راه شاه ٦٩ پ - داه (شماره (۲)  ورق ۱۰- گراه ۷۰ - فره  7۰پ - فژه 70 پ- مایه ۷۱ - ژی ۷۱ - تبنگوی (شماره (۲)  ورق ۷۱ پ - شاهبوی پ - دار بوی ۷۲ -مدی ۷۲ -) اسدی از  رودکی بیش از دیگر شاعران شاهد آورده است.  چهار بیت شاهد لغت بندروغ ۳۵ همانطور که از مضمونش پیداست متعلق به منظومه گمشده ترجمه کلیله و دمنه است (مقایسه شود با اته Ethe ادبیات فارسی ص ۲۲۱ آخر بند5 ) امید من بیافتن اشعار بیشتری از این منظومه در کتاب اسدی بیهوده نبود چونکه آثار ، هر مقدار که باشد، شایان کمال توجه است.   در اینجا بآوردن ابیاتنی که از این مثنوی گمشده اوست و من توانسته ام با مطالعه اجمالی ترجمه های کلیله و دمنه Ph - Wolff  (چاپ دوم ۱۸۳۹)  و Keith Falconer بتعلق آنها باین مثنوی پی ببرم می پردازم  (مطالعات دقیق تر در این باره را می بایست به علمای السنه سامیه واگذار کنم)  و سپس بذکر لغات اشعاری می پردازم که بنا بروزن عروضی (رمل)  می بایست از این مثنوی باشند.  

از سایر فرهنگها شاید اشعار بیشتری از این منظومه بدست آید : 

رك : لغت بندروغ (٣٥) 

دمنه را گفتا که تا این بانگ چیست

                                            با نهیب و سهم این آوای کیست

 دمنه گفت او را جز این آوا دگر

                                        کار تو نه هست و سهمی بیشتر

 آب هر چه بیشتر نیرو کند

                                           بندروغ سست بوده بفکند

 دل گسسته داری از بانک بلند

                                                  رنجکی باشدت و آواز گزند

   ( ولف ۱ ص ۲۱ - كیت فالكونر ص ۱۳ سطر ۳۱ و بعد ).

(رك : لغت ژخ ١٥ پ)  :

  چون کشف انبوه غوغایی بدید

                                          بانک و ژخ مردمان خشم آورید.

       (ولف ١ ص ٨٦ - كیت فالكونر ص ٤٩ سطر ٨- ١٧ ).

(رك : لغت شب تاب ٦ پ)  :

  شب زمستان بود کپی سرد یافت

                                        کرمکی شب تاب ناگاهی بتافت.

 کبیان آتش همی پنداشتند

                                               پشته آتش بدو بر داشتند. 

    (ولف ۱ ص ۲ - ۹۱ - كیت فالكونر ص ٥٥ سطر ٤ - ٣٢ ).

(رك : لغت تبنگوی شماره ۲ ورق ۷۱ پ)  :

  وز درخت اندر گواهی خواهداوی

                                             تو بدانگاه از درخت اندر بگوی

  كان تبنگوی اندرو دینار بود

                                               آن ستد زایدر که ناهشیار بود.

       (ولف ١ ص ٩٦ - كیت فالكونر ص ٥٧ - سطر ٢١ وبعد).

رك : لغت فژاگن ٦١ پ): 

  گفت دینی را که این دینار بود

                                          کین فراکن موش را پروار بود.

(ولف ۱ ص ١٦٥ سطر ۸ - كیت فالکونر ص ۱۱۸ سطر (۲۰-۱) 

(رك : لغت کنند ۱۹ پ)  :

  مرد دنیی رفت و آوردش کنند.

                                 چون همی مهمان در من خواست کند.

         (ولف ١ ص ١٦٤ - كیت فالكونر ص ۱۱۸ سطر ۱۱).

(رك: لغت غول ٤٩ ب)  :

ایستاده دید آنجا دزد و غول

                                 روی زشت و چشمها همچون دو غول.

    (ولف ۱ ص ۲۱۳ پایین - کیت فالكونر ص ١٤٥ سطر ٣٣) 

(رك لغت غژم شماره ٢ ورق ٥٦)  :

  شیر غژم آورد و جست از جای خویش

                                  وامد این خرگوش را الفغده پیش.

    (ولف ١ ص ٤٨ - كیت فالكونر ص ۲۷ سطر 28).

(رك : لغت ترب (۸)  :

  اندر آمد مرد با زن چرب چرب

                                      گنده پیر از خانه بیرون شد بترب.

           (ظاهراً ولف ١ ص ٢١٥ - كیت فالكونر ص ١٤٦ سطر ١٥)  

(رك : لغت بوب ۷ پ)  :

    شاه دیگر روز باغ آراست خوب

                                             تختها بنهاد و برگسترد بوب.

    (ظاهراً مربوط است به ولف ۲ ص ٥٥ و بعد (تقریباً آخر داستان)  کیت فالکونر ص ۲۱۹ وما بعد).

( رك : لغت كیك و لغت ویك ٤١ پ ):

             خشمش آمد و همانگه گفت ویك

                                   خواست كو را بر کند از دیده كیك

    (ولف ۲ ص ۲۳ - كیت فالکونر ص ۱۷۹ سطر 10 ؟).

  از اینها گذشته شاهد لغتهای نوجبه (۸)-  جغبوت (۱۰)-  کیت (۱۰)-  آهنج (۱۲)- فرنج (۱۲)- سمج (١٤)- خفچه (١٤)- درواخ (١٥) - اشكوخ (١٦) نوند (۱۸) ب) - زغند (۱۹) - آبکند (۱۹)- آماده (۲۲)- مغز (۲۳)- گریز (۲۳پ )- فلغز  (٢٤) - گمیز (٢٥)-  کریه (۶۸)- زش (۳۲)  ب)-  پیلغوش (۳۳)-  غوشت۳۳)- کاغه (۳۵ پ) -فقه (۳۷)- خاشاك (۳۸) -معاك (٣٩)-  تكوك (٤٣)-  مجرك (٤٤)-  پل (٥٠)-  جنگل (٥٠ پ)-  زله (51 پ)-  دلام (۵۳ پ)-  اشتلمه3 پ)-  اندمه (٥٥ پ)-  گرم (٥٦) - ستیم (٥٦ پ)-  چیلان (٥٧) - خنبه (٦٤)-  مینو  ٦٦پ) - فره (۷۰ پ)  نیز ظاهر متعلق بهمین منظومه است.  اینکه  در متن اصلی کلیله و دمنه تا چه اندازه تغییر روا داشته است از ابیات پراکنده موجود بهیچوجه معلوم نمیشود و این نکته که چند بیتی از ابیات موجود بترجمه سریانی بیشتر شبیه است تا به دو متن عربی موجود، در وضع فعلی روایت عربی که ولف کتاب را از روی آنها ترجمه کرده است، نتیجه یی چنان که باید بدست نمیدهد.

  در این موضوع مطلب گرانبهای ذیل را مدیون استاد نولدکه میباشم ، ایشان معتقدند که شعر ذیل لغت فلغز (٢٤)  از سندباد نامه است مقایسه شود با ترجمه آلمانی متن سریانی از Baethgen : Sindhan  ص ۲۰ و ما بعد)  ولی این مطلب در بعضی از متون کلیله و دمنه نیز وارد گردیده است (رک به : Benfey ، مقدمه پنچننتره، بند ۹۹) ، ولی چون اشعار لغت غوشت (۳۳)  نیز از سندباد نامه است (در متن سریانی بعلت آسیب نسخه خطی وجود ندارد ولی در هزار و یکشب داستان دوم شب چهارم هست)*  بنابر این میتوان تصور کرد که  سندباد نامه را نیز بهمین نحو بنظم در آورده است. 

  ممکن است اشعار مربوط بزنان در لغات کاغه (۳۵ پ) ؛ دلام (۵۳) پ)-  اشتلم (53 پ)  و شاید گربز (۲۳ پ)  نیز از سندباد نامه باشد. 

  اشاراتی که به کلیله و دمنه در اشعار قدیم فارسی دیده میشود چنانکه مثلا در شعر ابوشکور در لغت کلته (۹)  و (۱۰)  وشرفاك (۳۸ پ)  ( ولف ۱ ص ۲۱۰ - كیت فالكونر ص ١٤٤ سطر - ٣٠٢٩ )  یا شعر طیّان لغت لوش (۳۲)  (ولف ۱ ص ۳۲ سطر ٤ از پایین كیت فالكونر ص ۱۹ سطر ۳۳)  یا در شعر معروفی در لغت کلاژه (۲۰)  و یا در شعر معزی در لغت انگشت (۹)  (ولف ۱ ص ۲۲۰ - كیت فالکونر ص ١٤٩ س ٣٤)  و یا در شعر عنصری در کلمه دخمه ص ٥٥ پ) (مقایسه شود با کیت فالکونر ص ١٤٧ سطر ٥ - ٣٤)  بی شك مربوط باثر  است.  در شعری که از  در لغت کنام شماره 2 ورق (٥٤)  نقل شده خود این شاعر به کلیله و دمنه اشاره میکند ولف ۱ ص ۷۹ كیت فالكونر ص ٤٥).  معماها و لُغَزهای مربوط بجانوران و اشاره باینقبیل مطالب در شاهنامه نیز یقیناً از تأثیر کلیله و دمنه است.  همچنین داستانی که شعر خجسته در لغت خاذ (۲۱)  بآن اشاره میکند یکداستان معروف مربوط بحیوانات است.

  یك دو بیتی درباره قدرت مرگ از شعرهای مربوط به لغت زغن (٦٢ پ)  و لغت غن (٦١ پ)  بدست میآید :

  جمله صید این جهانیم ای پسر

                                          ما چو صعوه مرگ برسان زغن.

  هر گلی پژمرده گردد زود نه دیر

                                         مرگ بفشارد همه را زیر غن.

درباره عقاید شعرای فارسی نسبت برودکی در کتاب Ethe, Göttingen Nachrichten 1873 (ص ٦٧٤ و مابعد شعر کسائی را در لغت پرگست (۸ پ )  ملاحظه کنید. 

روزبه نکنی [۲] (شاهد لغت شاشه ۳۰) 

زرین کتاب (شاهد لغت : فراستوك ٤٣ - كرستون (٦٤) 

زینتی [زینتی] در نسخه خطی رپی غالباً زپسی)  (شاهد لغات : ورتیج ۱۳ - کوس ٢٦ پ - سارك ٤٢ پ - شوشک ٤٢ پ - پیخال ٤٨ - خرچال ٥٠ - سوفال ٥٠ - مالامال (٥٣) - ( دیگر فرهنگها که این اشعار را نقل کرده اند، آنها را بشعرای دیگری نسبت داده اند مگر S که یکبار از زینی  نام میبرد .(  وی همان زینتی  علوی محمودی خراسانی است، مجمع الفصحاء ج ١ ص ٢٤١ – بنابر اته Ethe ص ٢٢٦ بند ۱۰ زنی بوده است شاعر - شعر مربوط بكلمه مالامال (۵۳)  در مجمع الفصحاء نیز دیده میشود.  مقایسه شود با محمودی در صفحات آینده.

سرودی (شاهد لغت : نخجیر ۲5).  

بوسعید خطیری (شاهد  لغات: لوچ ١٤ پ - فدرنگ ٤٥ - شنگ و مشنگ ٤٦-كالیو ٦٩).

شاکر (شاکره)  بخاری (شاهد لغات : واذیج ۱۱- کلج (شماره ۱)  ورق ۱۳ پ -دخ ۱۵ پ - انبسته ۲۹ پ - خراش (شماره ۱)  ورق ۳۰ - وخش ۳۰ - نیوشه (شماره (۲)  ص ٣١ پ - سوك ٤٣ پ - زعنگ ٤٥ پ - بخم ٥٥ - کوفشانه ٦١ - اَژکَهَن ٦٣-بلندین ٦٥ - پالو ٦٧).

شادخوار بخاری (شاهد لغت یاکند ۲۰ - دیگر فرهنگها شاکر بخاری).  در هفت اقلیم شاکری بلخی را از جمله شعرای قدیم نام برده و هندو شاه در صحاح عجمیه  چند بیتی ازو نقل کرده است.  در شعر لغت کوفشانه شکوه می کند که جولاهه ای را در شعر و شاعری بدو برتری داده اند.

شاه سار )شاهد لغت : فتال ٤٧ - چال ٤٧ پ - هر دو بیت متعلق بیك قطعه است در فرهنگها شاه شار هم آمده است ( مثلا در Hm در لغت چال و در SHP در لغت فتال ).

بوشریف (شاهد لغت بینی ۷۲).

بو شعیب هروی (شاهد  لغات پاغنده ۲۰ پ- کوست ٣٠ - كیغ ٣٦ - بابك ٤٠ پ- یكون ٦٥ - چاو شماره ۶۸۱).  ابو شعیب صالح بن محمد یکی از معاصران رود کی است.

  بوشکور (شاهد لغات بتا 5 -آشنا5   پ- زهاب ۷ - گشن ٦٢ پ -نیابه ۷- وریب ۸- خنبه ۸ - غوشت ۹ - کلته ۹ پ - ۱۰ - كلته ۱۰ - سکنج ۱۱ پ - آرنج ۱ ۱پ- آهنج ۱۲ - الفنج ۱۲ - خفچه ١٤ - سنگ لاخ ١٥ - چخماخ ١٥ - شخ ١٥ پ -رژد ١٦ پ - بادغرد ۱۷ - الفغده ۱۷ پ -فرزد ۱۷ پ- اورمزد ۱۷ پ - دند ۱۸ پ- خرند ۱۹ - آبکند ۱۹ پ  - منده ۲۰ پ - فلاإه ۳۲ پ - کندوری ۲۳ - کوپال و گرز ٢٤ - کشاورز ٢٤ - شکاف ٣٦ - مزه ٢٤ پ - بنیز ٢٥ - پرواس ٢٦ پ -چاپلوس ۲۷ پ - رس ۲۸ - چست ۲۸ پ - پسادست ۲۹ - شخش ۳۱ - درخش ۳۱ پ پوزش ۳۲ - نکوهش ۳۲ منش ۳۲ - ستایش ۳۲ - آغالش ٣٢ پ - نفاغ ٣٤ پ- راغ ٣٤ پ - آمرغ ٣٤ پ - یوغ ٣٥ - ستیغ ٣٥ پ - جاف جاف ٣٦ - لاف ٣٦ -ژرف ٣٦ پ - شرفاك ۳۸ پ - نغوشاك ۳۹ - مفلاك ۳۹ پ - تهك ٤٠ پ- چكك ٤٣ -چغو ٣٧ پ - كابوك ٤٣ پ - نوك ٤٤ - مجرگ ٤٤ - غریاسنگ ٤٤ پ - شنگ ٤٦ پ - آذرنگ (مكرر )  ٤٦ پ - فیال ٤٧ پ - همال ٤٨ - ویل ٤٩ - بشل ٤٩ -كیغال ٥٠ - رخنه ٦٤ - غلبكین – ٦٦- خوهل ٥٠ پ - داهل 50 پ- اوستام ۵۳ پ -درم 55 - بافدم ٥٦ پ - برزین ٥٧ - روان 57 پ - کیان ٥٧ پ - کیوان ۵۸ پ - انیسان ۵۹ پ- پروانه ٦٠ -فرزانه ٦٠ - تفو ٦٧ پ - منو ٦٨ پ - دژآگاه ۶۹ پ- روان خواه ۷۰ پ-  ستی (مکرر)  ۷۱ - تکاپوی ۷۱ پ - خی ۷۲ - یك بسی ۷۳).  غالب ابیات فوق از بحر مُتقارب بسبك شاهنامه هستند مقایسه شود با نولدکه حماسه ملی ایران فصل18   در اینجا فقط یکی از بارزترین این ابیات را بعنوان نمونه نقل میکنم :

     فروتر ز کیوان ترا اور مزد            بر خشانی لاله اندر فرزد.

       ( لغت فرزد ۱۷پ): 

  تشبیهی که فردوسی نیز در شاهنامه نقل کرده است - چاپ کلکته ١٠٤٢ -شعر ۸ مقایسه شود با ۱٤۰۱ شعر ٦ [یادر لغت گرز ٢٤]:

  سری بی تن و پهن کشته بگرز   تنی بی سر افکنده بر خاک بُرز.

  استاد نولدکه توجه مرا بدین جلب کرد که بسیاری از ابیات بحر متقارب اشعار این شاعر بطور وضوح متعلق بداستانهایی میباشند که وی برشته نظم آورده است و مشکل است بیتی در آن میان یافت که از چنین داستانهایی نباشد، یکی از این داستانها با بیت لغت منو (٦٨ پ)  و فیال (٤٧ پ)  آغاز می شود.  و از شعر مربوط بلغت روان خواه ( ۷۰ پ)  میتوان تصور کرد که مجموعه ای از داستانهای مختلف بنظم در آورده است  بسیار مایه تأسف است که از این داستانهای بوشکور قطعات بیشتر و مفصلتری بجای نمانده است، ظاهراً باین علت که سبک آنها برای متأخران بسیار ساده بوده است. 

  شهره آفاق (شاهد لغت: یازان (٥٧).

  شهید [بلخی] (گاهی در نسخه خطی سبهبذ)  (شاهد)  لغات : ترا 5 پ - کیب ۸ – چست 9 -پسته ۹ پ - یغتنج ۱۲ - بنانج ۱۳ - بفج ١٤ - آبکند ۱۹ پ - زنده ۲۰ ( شعر در نسخه خطی نقل نشده است) - هراش ۳۰ پ - ابیشه ۳۱ پ - ستاغ ٣٤ - سپریغ ٣٥ پ -تلاتوف ۳۷ - پوشك ٤٠ - خروش ۳۲ پ - بلکنجک ٤٢ پ - ایژك ٤٢ پ- جاخشوك ٤٣ - اورنگ (شماره (۲)  ورق ٤٤ پ- گوال ٤٧ پ - پنام ٥٤ پ - گذرنامه ٥٤ پ- چَم ٥٥ پ - خلاشمه ٥٥ پ - خیم (شماره (۲)  ورق ٥٦ - شایگان ٥٨ پ - تَفَنه ٦٤ - باشگونه ٦٥ - كاینه ٦٦ پ - کنستو ٦٧ - تریوه ٦٩ )  ابوالحسن شهید بلخی معاصر  است.

در لغت ترانه (٦١)  بیتی از فرخی است که مبین قضاوت او در باره غزلهای شهیدست.

صفار مرغزی (شاهد لغت : سارنج ۱۰ پ - سِتیر ۲۳ - از دو رباعی).  موفق الدین ابو طاهر خانوتی (شاهد لغت غُند 20  [از عُنصُری!]).  در مجمع الفصحاء خاتونی آمده ( ص ٦٦ ج (١)  و ذیل ترکان خاتون قرار گرفته است .

ابو طاهر خسروانی (شاهدلغات : مُرغوا 5 - ابِستا ٦ - تراب ۷ - موسیچه ١٤ - فلخ ١٥ پ - خود ١٦ پ - ایارده ۱۷ پ - نسک (شماره (۲)  ورق ٤٠ پ - ترفند ۱۸ - فر کند ۱۹ - فرغن ٦٢ پ - لاذ (شماره ۱)  ورق ۲۱ پ- پَژ ۲۶ - نوس ۲۸ - کُستی ۲۸- بَست ۲۹ - پیخسته ۲۹ پ - گرزش ۳۲ - گنگ (شماره (۱)  ورق ۳۸ - بک (شماره (۲)  ورق ۳۹ پ (غلط)  كوك ٤٣ پ - غالوك ٤٤ - خامه (شماره (۱)  ص ٥٤ پ - خفتان ٥٩ - فیرون ٦٤ پ - خو (شماره (۱)  ورق ۹۸)  معاصر  است.

  طاهر فضل شاهد لغت : چکان (شماره (۱)  ورق (۲۲).

  طیان مرغزی (شاهد لغات كبیتا -٦- کلابه - 7پ - تلاج ۱۱ - لُنج ۱۲ پ- نخج ۱۳ پ- لخج ۱۳ پ- فلخ 15پ- ستاوند ۱۷ پ- لاند ۲۱ - کلج (شماره (۲)  ورق ۱۳ پ -کراسه ۲۷ - لوش ۳۲ پ - خرفه ۳۷ - غساك ۳۹ - غاوشنگ ٤٦ - گول ٤٧ پ -٥٣ - کابیله 51 پ- تَگَل ٥٣ - خیم ( شماره ۲)  ورق 56 پ - آئین ٦٦- آنین ٦٦ پ- لكانه ٦٠ - پینو ٦٧ - غوشای ۷۱).  طیان ژاژ خای دیگری بوده است ( مثلا JSدر لغت زونج)  (مجمع الفصحاء ج ۱ ص ۳۲۸)  وذیل لغت پینو ۶۷ بیتی از این شاعر آمده که از نظر خصوصیات وی جالب است.

  بو عاصم (شاهد لغت : مچاچنگ ٤٦ پ - باجنگ ٤٦ ب)  (هر دو بیکدیگر متعلقند ).

  ابو العباس عباسی (شاهد لغات: غلیواج ۱۰ پ.  غنچه (شماره (۲)  ورق ۱۲ پ- بُلکَفد ١٦ پ - کنند 19 پ - برجاس ٢٦ پ - فرخسته ۲۹ پ - نواجسته ۲۹ پ- زیغ ۳۵ پ -نغنغ 35 پ- رافه ۳۷ پ - بشک ۳۷ -کرگ ۳۸ - وركاك ٣٩ - كلك ٤٤ - كنجال ٤٨ پ -انگشتال ٤٨پ دنگل ٤٩  پ- غنجال ٤٩ پ - مالکانه ٦٠ پ- غرن ٦٣ پ - امنه ٦٣ پ -).

ابو العباس الفضل بن عباس فاضلی زنجی  بخارایی معاصر

.

  عبدالله عارضی (شاهد لغت : کُپ ۸ پ - کِرته ۷۰پ ).

  عرتامی (؟) [رودک[رودکی شاکر-بخاریی] (شاهد لغت : غارج (۱۱)  (بنابر IRS شعر از ابوسلیك گرگانی (قرن سوم هجری)  است.

  عسجدی (شاهد لغات: سا ٦ – گردا6 - شست (شماره ۲)  ورق 8پ لت لت ۱۰ - خَنجه ۱۱ پ - کابلیچ ١٥ - ماخ ۱۵ - ربوخه ۱۵ - راود ۱۶ پ- پنجه بند۲۰ - ژنده ۲۰ پ -مغنده ۲۰ پ - زنده ۲۰ پ - تمنده زفان ۲۰ پ - راذ ۲۱ پ - غوزه ٢٤ پ -هیز ٣٥ - گلخن ٦١ پ - ژاژ (شماره (۱)  ورق ۲۵ پ - خس ۲۷ پ - الست ۲۹ -پِیخَست ۲۹ - کشه ۳۱ پ - زوشیدن ۳۳ - چشم گشته ٣٤ - شغه ٣٤ پ - پاشنگ ٣٧ پ.  كلك ٤١ پ - زراغنگ ٤٥ پ - شفترنگ ٤٦ پ - گنگ ٤٦ پ - جنگال ٤٩ پ - پله (شماره (۲)  ورق ۵۱ - بخله ٥١ - کله ۵۱ پ - خله ٥١ پ - چله ٥١ پ - جله 51 پ - جله ٥١ پ - غله ٥١ پ - خله شماره (۱)  ورق ٢٥ پ - خلم ٥٢ - خامه (شماره (۲)  ورق ٥٤ پ - دستاران ٦٠ - خرمن ٦٢ - چندن ٦٢ - روئین ٦٢ -لَژَن ٦٢ پ - شاذگونه ٦٥ - میتین ٦٥ - هر آینه (شماره (١)  ورق ٦٦ پ ـ وسنی ٦٦ پ- ماری ۷۲ پ).  از این اشعار شواهد لغات: سا6 - گردا 6- هیز ٢٥ - جنگال ٤٩ پ قطعه هستند و زوشیدن ۳۳ رباعی است - ابیات کله 51پ و ما بعد از یك قصیده بسیار ركیك است.

  حكیم عبد العزیز بن منصور عسجدی مروزی بسال ٤٣٢ هجری قمری در گذشته است.

  ابو العلای ششتری ( شاهد لغت : ۷ پ قطعه یی در وصف شراب).  

  بو على الیاس (شاهد لغت : پجول (٥٢)  ابو الحسن على بن الیاس الآغاجی ( رك: بالاتر (ص  سی و هفت آغاجی)؟

  بوعلی سیمجور (شاهد لغت : سان ۵۷ )  امیر و حاکم سامانی که در مآخذ موجود نامش در زمره شعرا نیامده است.

  علی قرط اندکانی (شاهد  لغات : غوشا ٦ - زفت ۹ پ - فلج ۱۱ - یغتنج ۱۲-ماكول ٥٢ پ )  فلج ۱۱ و ماکول ٥٢ پ - شاید متعلق بیك شعر باشند.

  عماره (رك : لغت لنج ۱۲ عمّاره، - در جاهای دیگر معمولا عماره)  (شاهد لغات : شیب (شماره ۲)  ورق ۷ پ- زیب ۷ پ - نهیب - ۷ پ - بت ۱۰ - میشته ۱۰ پ- آماج ۱۰ پ - لنج ۱۲ - کلخج ۱۳ - خشتچه ١٤ - فرغند ۱۸ - فرکند ۱۹ -شند ۱۹ پ - آبگیر ۲۳ - شبغازه ۲۳ پ - غوش ۳۳ - دروشت ۳۳ پ - بالغ ٣٤ پ- تاك ۳۷ پ - زنگ ۳۷ پ-تموك ٤٣ - ستاك ٤٣ - فتال ٤٧ =٥٢ پ - غال ٤٧ پ- ماله ٤٨ پ - سَگاله ٤٩ - غال ٤٩ پ - کالیذ ٤٩ پ - شوله ٥١ - ماکیان ٥٨ -لنبه ٦٤ - رخیین ٦٥ پ - غولین ٦٥ پ - نو آئین ٦٥ پ - زاهری ۷۲ پ - توتکی ۷۲ پ - ساتگنی ۷۲ پ - اندی ۷۲ پ - سیرجی ۷۲ پ - قطعه یی تحت سگاله ٤٩).  ابومنصور بن محمد مروزی متوفی بسال ۳۶۰ هجری است.

  عنصری (شاهد)  لغات : هویذا  ٦ - نقاب ٧ - تاب (شماره (۳)  ورق ۷- خورابه ۷ پ - غلت ۱۰ - پست ۱۰ پ - آکج ۱۱ = ۱۱ پ - ترنج ۱۱ پ - خنج ۱۱ پ ۔ نشکنج ۱۱ پ - غُنچه (شماره ۱)  ورق ۱۲ پ - یخچ ۱۳ - نمچ ١٤ - کوچ ١٤ پ- غفچی ١٤ پ - کاج ١٤ پ - دیولاخ ١٥ - نخ ١٥ پ - نژند ۱۹ - پرند ۲۰ - غند ۲۰ - لاذ (شماره (۲)  ۲۱ پ - دلشاذ ۲۱ پ - آماذه ۲۲ - رذ ۲۲ پ - هنجار ۲۲ پ- خنگ زیور ۲۳ - برز ٢٤- نغز ٢٤ - شرزه ٢٤ پ - فرناس ۲۷ - لوس ۲۷ پ -بیوس ۲۷ پ - گرست ۲۸ پ آبخوست ۲۹ - پشت بست ۲۹ - خوسته -۳۰ -اخش ۳۰ - ریکاشه ۳۰ پ - کربش ۳۱ - انگشت ۳۳ پ - سرگشته ٣٤ - فغ ٣٤ پ -سماروغ ٣٥ - کریغ ٣٥ پ - زندو اف ٣٦ - خف ٣٦ پ - نوف ۳۷ - زفت ۳۷ -چالاك (مكرر)  ۳۸ پ- لاك ۳۸ پ - بلالك ٤٠ - تنبك ٤٠ - یشك ٤٠ پ - سرشك (مكرر)  ٤١ -رشك ٤١ - چنگلوك ٤٢ - خذوك ٤٢ - سرجیك ٤٢ پ - در آهنگ ٤٤ پ ترنگ 46 پ - بال ( شماره ١ )  ٤٧ - پال ٤٧ - نہال ٤٧ - لال ٤٧- شال ٤٧ - کوتوال ٤٨ - کاچال ٤٨ -هیكل ٤٩ - مل 50 پ - خله (شماره ٢)  ٥٢ - بشکول ٥٢ - نزم ۵۳ - باذرم ۵۳ - پذرام ۵۳ پ- بهرام 53 پ - خم 54 و 55 - بفخم (شماره (۲)  ٥٥- آذرم 55- دخمه 55 پ- غرم ٥٥ پ - خیم (شماره ١)  ٥٦ پ - بالان ٥٧ - کاه کشان ٥٧ پ - شمان ۵۸ پ - یکران ٥٨ پ -پژمان ٥٩ - برانه ٦٠ پ-  بیوگانی ٦١ - زلیفن ٦٢ - میهن ٦٢ - ریمن ٦٢ پ -مر زغن ٦٣ - اهر من ٦٣ - كیسنه ٦٣ پ - همایون ٦٤ - آیین ٦٥ پ - رون ٦٤ پ - كاو (شماره (۱)  ٦٨ - تیو ٦٩ - غریو ٦٩ - ستایش گاه ٦٩ پ - زواه ۷۰ - شکه ۷۰ پ -بالویه ۷۱ - پوی ۱۷۲  (راجع به قطعات شواهد لغات بلالك ٤٠- بالان ٥٧ - ویكران 59 را ببینید).  عنصرى ملك الشعراء ومتوفی بسال ٤٤١ هجری است. 

اسدی همچنان که قطعاتی از ترجمه منظوم کلیله و دمنه  نقل کرده بنقل قسمتهایی از منظومه گمشده وامق و عذرای عنصری نیز پرداخته است ( مقایسه شود با اته Ethe تاریخ ادبیات ص ٢٤٠)  این منظومه نیز در بحر متقارب بوده است.  در ورق (11  پ)  ذیل لغت ترنج شعری آمده که  بی شک ازین منظومه است:  

  بتنجید عذرا  چو مردان جنگ         ترنجید بر بارگی تنگ تنگ.

  جهت مقایسه منتخبات مفصل هامر Hammer از مثنوی لامعی ترک بهمین نام در دسترس من بوده است (تاریخ هنر شعر در عثمانی ج ۲ ص ٤٥ و ما بعد Gesch.  der Osman Dichtkunst)  در اینجا عذرا دو بار بر دیوی سوارست (ص ٥٥ و ٥٦).  اشعار مربوط بلغتهای پرند (۲۰)  برز (٢٤)  خف (٣٦)  (ب)  ظاهراً مربوط بجنگ پریان است (هامر ص ٥٢).  نام پهلوی بتخانه در لغت هیکل ( ورق ٤٩ )  ظاهراً مربوط بجزیره آتش پرستان هندوستان است (هامر (۵۷)  و شعر لغت آکج (ورق ۱۱ و ۱۱پ)   مربوط بجنگ دریایی در همانجاست.  برای اشعار کلی مانند سرشك و  رَشك (٤١)  یا مل (50 پ) جای بسیار میتوان یافت.  نهال (ورق (٤٧)  شاید مربوط بعذرای یکساله باشد.  از نظر وزن شعر ممکن است اشعار شاهد لغات ذیل نیز متعلق باین منظومه باشند : هویدا (٦)-  خورابه (7پ)  غلت (؟)  [۲] - خَنج (۱۱  پ)-  غنچه (شماره۱)  (12 پ)-  پخج (۱۳)-  غند (۲۰)-  رذ (۲۲پ) - نغز (٢٤)-  خوسته (۳۰)-  ریكاشه ٣٠ پ- مغ (٣٤پ.  یك تصویر زردشتی)-  زندواف (٣٦)-  لاك ٣٨ پ - جنگلوك ٤٢ - خم 54 پ- غرم 55 پ- خیم (شماره ١)  (٥٦ پ)-  میهن (٦٢)-  رون (٦٤)-  كاو ( ٦٨ )-  تیو ( ٦٩ )  خروه (٦٩) .  

  عیّاضی شاهد لغت : سنجد بوی (۷۲ پ)  عیّاضی سرخسی یکی از معاصران معزی است.  (مجمع الفصحاء ج ١ ص ٣٥٤).

  حكیم غمناك (شاهد لغت : تبوراك ٤٢- لیولنگ ٤٦- کوبین ٥٧ )  این سه بیت در وزن و قافیه یکسانند ( کانون ۵۷ پ - هری (۷۲ پ).

  غواص (شاهد لغت پرگست ۲۸ پ - توبل ۵۰ (ب).  HmS لغت ابتره (گنبدی) غواص کنیدی S کندی.

  ابو الفتح بُستی (شاهد)  لغت : چغز ٢٤)  نظام الدین ابو الفتح بستی متوفی بسال ٤٣٠ هجری است (مجمع الفصحاء) .

  فرالاوی همچنین فرّ الاوی - فرّ اولاوی - فراولاوی ولی هرگز نزد اسدی بصورت فرالادی یا فرالاذی دیده نمیشود )  (شاهد)  لغات : بنلاذ ۲۱ پ - بالاذ ۲۲ - کنز ٢٤ - دخش ۳۱ - رخش ۳۱ - رشت ۳۳ پ - گلفهشنك ٤٢ پ - سلم ٥٢ - آغال ٥٢ پ - بشم ٥٦ - كرنجو ٦٧ ).  ابو عبد الله محمد بن موسی معاصر شهید.  HmS از فرالاوی در لغت خرچیك بیتی ازو نقل کرده اند که ظاهراً اقتِفائی از بیتی است که اسدى بشاهد لغت سرجیک (٤٢) ب) از عنصری آورده، بهر حال بیشتر چنین بنظر میرسد که بیت فرالاوی:

ای بر همه قحبگان گیتی سرچیك

                                         كون تو فراختر از سیصد خرچیك

از روی شعر، [ عنصری]  :

ای بر سر خوبان جهان بر سرجیك

                                          پیش دهنت ذرّه نماید خرجیك

ساخته شده باشد یا بالعکس ولی این تصور با اطلاع بر تاریخ زندگی دو شاعر درست در نمیآید و ممکن است که نام دو شاعر را با یکدیگر عوض کرده باشند.  بهر حال از نظر ادبی این توجه شعرای بعد باشعار شاعران قبل از خود جالب است.  دو بیت شاهد لغات فرخشته (۳۱  پ)  و ملك ( ٤٢ )  نیز یکی از روی دیگری ساخته شده (هر دو در مُجتثّ) و چون معلوم نیست مقصود کدام ابو المؤید میباشد نمیتوان گفت بیت اصل کدام است.  عنصری غالباً یك معنی را بعبارات مختلف بیان می کند مثلا دو شاهد لغات دخمه (٥٥ پ )  و مرزغن (٦٣)  و نیز مقایسه کنید آغاز کتاب "زبده رمل" از جمله تصانیف مولانا معینی [کذا] واتیکان مجموعه کتب فارسی شماره ۶۸ مجله انجمن شرقی آلمان  (ZDMG 51, 15,  Nr30, 2  علاوه بر این نیز تکرار معنی معینی مثلا بیان محالات مقایسه شود با پائین تر ص (٣٦)  بنظر میرسد.

  فرخی (شاهد لغات : شا 5 = نیملنگ ٤٦ پ : ناب ٦ پ - آبی ۷ – آسیب 7پ - یویه ۸ - غوته ۱۰ پ - کاخ ۱۵ - سنگ لاخ ١٥ - بخ ١٦ - میزد ١٧ پ -ترفند ۱۸ - پازند ۱۸ پ - بند ۱۹ پ - پرند ۲۰ - کند ۲۰ - گرد باذ ۲۲ - برازد ۲۲ پ- ژاژ (شماره (۲)  ۲۵ پ - کاس [موی] ٢٦ پ - كاسموی ۷۱ پ- دیس ۲۸ - گمست ۲۸ پ - پاش ۳۰ - خنده خریش ۲۳ پ - چرخشت ۳۳ پ - ورغ ٣٤ - شندف ٣٦ پ- کوف ۳۷- نیرنگ ۳۸ و ٤٥ - هفتو رنگ ۳۸ - فیلك ٤٠ پ-اشك ٤١ - آژنك   ٤٤ پ -تنگ (شماره ۲)  ٤4 پ- رنگ (شماره ١ تا ٣) ٤٥ - ارتنگ ٤٥ پ- سیرنگ٤٥پ-نارنگ ٤٥ پ- وَنَنگ ٤٦ - نال ٤٧ - سگال ٤٧ پ - شگال ٤٨- آخال ٤٨ - نخچیر وال ٤٨ پ - نهاله ٤٨ پ - ژاله ٤٩ - یل ٤٩ پ - بیله ٥١ - پله (شماره ۱ )  ٥١ – فسیله٥٢ - تانول ٥٢ پ - سوتام ٥٣ پ - ستام ٥٤ - خرام ( مکرر )  ٥٤- دوستگان ٥٧ پ - لیان 58- بَهرَمان (شماره ۲)  ٥٨- ژیان ۵۸- پرنیان -۵۸ میزبان 58 پ- ایوان 58 پ- پریشان ٥٩ -موجان ٥٩ - مرجان ٥٩ پ- آسمانه ٦٠ پ- ترانه ٦١- لاوه و لامانی ٦١ - شیانی ٦١ پ- نشیمن ٦١ پ - لاذن ٦٢ – فرغن[ ٦٢ پ] - پرن ٦٢ پ - لگن ٦٣ - باب زن -٦٣ نارون ٦٣ - کرگدن ٦٣ - بهمنجنه ٦٣ پ - پهنه ٦٤ - خشین ٦٥ پ - خستو ٦٧ -خیرو ٦٧ پ - خُشو ٦٧ - نوباوه ٦٩ - زرساوه ٦٩ - گاه ( شماره ۲ )  ٦٩ پ - داه (شماره ۱)  ۷۰ - شببوی ۷۱  پ متواری ۷۲ پ - دو بیت شاهد لغت خرام ٥٤ از قصیده ییست که در کتاب مصحح زالمان F ص ١٩٤ بیت ۱۲ و ۲۹ آمده - ابو الحسن علی بن جلوع  فرخی سیستانی متوفی بسال ٤٢٩ هجری است.

  فردوسی ( شاهد لغات : بالا ٤ پ - نیا 5 - نوا ( شماره ٢ )  ٦ پ - پایاب (شماره ۱) 6 پ - شاذاب  6 پ- ستنبه ۸ – انگشت 9 - خوج ۱۱- کنج ۲ ۱ پ - لفج ۱۳ پ -پسیچ ١٤ پ - گرد ١٦ پ - نبرد ١٦پ - و ١٧ - ناورد ١٦ پ- چغد ١٦ پ- هم آورد ۱۷- نبرده ۱۷ - اروند (مکرر)  ۱۸ اورند ( مکرر)  ۱۸ - چکاذ (شماره ۲)  ۲۲ - نژاذ - ۲۲ - رذ ۲۲ پ هیر بذ ۲۲ پ - زوار ۲۲ پ - پروز ۲۳ پ - مرز ۲۴= ارز ٢٤ - کوز ٢٤ پ - ویژه ٢٦ - هراس - ٢٦ پ - اسپریس – ۲۸- پرخاش -۳۰ خاشه ۳۰ پ - فش ۳۰ پ - درفش ۳۱ - نیایش ۳۲- سروش ۳۲ پ - آغشته ٣٤ - شغ ٣٤ پ - تیغ (شماره ١)  ٣٥ پ - میغ ٣٦ - چاك ۳۸ پ - هباك ۳۹ - سرشک (شماره (۱)  ٤١ - پتک - سترگ ٤٤ - اورنگ (شماره (١)  ٤٤ پ - کنارنگ ٤٤ پ - گاورنك ٤٦ پ - كوبال ٤٨ - پیغله ٥٢ - پله ٥٢- مول ٥٢ پ - فرجام ٥٣ پ - رام ٥٣ - پ - کنام (شماره (١)  ٥٤ - جم ٥٤ پ - خم ٥٥ -دژخیم ٥٦ - آسیمه ٥٦ پ - ژكان ٥٧ - ببر بیان ٥٧ پ - روزبانان 58 پ - پهلوان ٥٨ - مرزبان ۵۸ پ - ارمان و اروند ۵۹- درفشان ۵۹ پ - پایان ٥٩ پ - هروانه ٦٠ پ- چبین ٦٥ پ - چکاو ٦٧ پ - برو ٦٨ - پساو ٦٨ - کاو (شماره (۲)  ٦٨ - خو ( شماره (٢)  ٦٨ - خذیو ٦٨ پ - نیو ٦٩ - گاه (شماره ۱) ٦٩ پ).  کلیه اشعار از شاهنامه است .  (جهت یادداشت کردن اشعاری که بر من معلوم نیست از کجاست برای خواننده علاقمند در زیر صفحات جای خالی گذارده ام).

  ابوالقاسم مهرانی (شاهد لغت : داسگاله ۵۰).

  قریع الدهر ( شاهد لغات: فنج ۱۱ پ - گیج ۱۳ پ- ماخ ١٥- كاك (شماره ۱)  ۳۸ پ -غذنگ ٤٦ - نمتك ٤١ پ - شنگ و مشنگ ٤٦ - مذنگ ٤٦ - منگ ٤٦- نرگان 58پ - آبشتنگاه ۷۰).   ابیات شاهد لغات گیج ۱۳ پ - ماخ ١٥ - كاك (شماره ١)  ٣٨ پ - شنگ و مشنگ ٤٦ - مذنگ ٤٦ - منگ ٤٦ - جملگی متعلق بیک قطعه هزل آمیز است که شاید در باره شعرای معاصرش سروده باشد).

  قصار امی (شاید قاضی رامی؟ رجوع کنید بلغت كَفا ٦ پ).

در عهد میرابو احمد محمد خسرو ایران زمین؟ میزیسته است. 

  کسائی (شاهد لغات: مانا 5 پ گردنا5 پ- تاب ( شماره (۲)  ۷- پ پرگست 8پ- هملخت 8 پ- خارپشت 9- پلشت ۹ = ۳۳ پ - الچخت ۱۰ - آگنج ۱۲ - چخ ۱۵ پ- آژخ ۱۵ پ- نورد ۱۷ - نرد - ۱۷ - غنده ۲۰ پ - کاریز ٢٥ - گواژه ٢٦- خراس ۲۷ - نیسته ۲۹ پ -بنیوش ۳۲ پ - انگشته ٣٤ - تیغ (شماره (۲)  ٣٥ پ - شوغ ٣٦ - شکافه ٣٦ - شگرف ٣٦ پ - سرف ٣٦ پ- كرف ٣٦ پ - ستاك ٣٧ پ - بساك ٣٩ پ - مک ٤٠ -رك ٤٠ - هنگ ٤٥ - بال ( شماره ٢)  ٤٧- - پیاله ٤٨ پ - ژاله ( شماره ۲ )  ٤٨ پ - تنبل ٤٩ - فام ٥٣ - خیم (شماره ١)  ورق ٥٦ - سامان ٥٧ - بركان ٥٨ پ - پیمانه ٦٠ -فانه ٦٠ - کاشانه ٦٠ - لانه ٦٠ - لوسانه ٦٠ پ - پهنانه ٦٠ پ- [چمانه ٦١] - چغانه (؟)  ٦١ - دن ٦٢ - نهنبن ٦٢ - چمن ٦٣ - باذخون ٦٣- یكونه ٦٥ - درونه ٦٥- نمونه ٦٥- خشینه ٦٦ - گو ٦٨ پ - فنو ٦٨ پ - غرو ٦٨ پ - پرو ٦٨ پ- راه شاه ۷۰ - بلایه ۷۱ - تبنگوی (شماره ۱)  ۷۱ پ).  ظاهراً ابیات لغات: فانه ٦٠ - لانه ٦٠ - لوسانه ٦٠ پ - پهنانه ٦پ - بیکدیگر متعلقند و همچنین ابیات شاهد لغات شگرف ۳.  درونه ٦٥.  و نیز غرو و برو ۶۸ پ - هر کدام از قطعه یی میباشند.  ( مجد الدین ابو اسحق کسائی مروزی در جوانی معاصر  بوده است. 

  لبیبی (شاهد لغات: لت 9- رت ۱۰ - گولانج ۱۱ - لنج ۱۲ پ - غنج ۱۲ پ - لنچه ۱۲ پ فرخج (مکرر)  ۱۳ - غلغلیچه ١٤ پ - ربوخه ١٦ - دند ۱۸ پ - پساوند ۱۸ پ - بازند ۱۸ پ - کَوَنده ۲۰ پ - سرواذ ۲۲ - تزه ٢٤ پ - پشیز ٢٥ - ناژ ۲۵ پ - هاژه ۲ پ - غلیواژ ٢٥ پ - فاژ ٢٦ - آس ۲۷ - باذریسه ۲۸ - مست ۲۸ پ - مستی ۲۸ پ -لست ۲۹ - پسادست ۲۹ - غرواشه ۳۰ پ - خوش ۳۰ پ - جخش ۳۱ پ - ناغوش ۳۳ - فرغیش ۳۳ پ - آروغ ۳۵ - کالفته ۳۷ پ - چنگلوك ٣٨ - چكوك ٤٢ -كاواك ۳۸ پ - یك شماره ۱ و ۲ (مقایسه شود) ۳۹ پ - مکل ٤٩ پ - نخكله ٥٢ -گول ٥٢ پ - تیم ٥٦ پ - فوگان ٥٩ پ - آشیانه ٦١ - چنبه ٦٤ = غرنبه ٦٤ - رُنبه ٦٤ - وارون ٦٤ پ- شنگینه ٦٦ - خبزد و ٦٧ - غاوشو ٦٧ پ - فرخو ٦٨ پ - فریه ۷۰ پ - پریسای (۷۲ پ).  از جمله یك رباعی مست ۲۹ و قطعات لنجه ۲ ۱ پ - فرخج (مکرر)  ۱۳- غلغلیچه ١٤ پ - کونده ۲۰ پ - ناژ 25 پ - فاژ ٢٦ - مكل ٤٩ پ -نخکله ٥٢ - چنبه ٦٤ - فرخو ٦٨ پ - لغات مستهجن بسیار دارد ) .  لبیبی خراسانی مراجعه کنید به مجمع الفصحاء ج ۱ ص ٤٩٤ دوران حیاتش معلوم نیست) .

  لمعانی عباسی (شاهد لغت : فرعست (۱۰).

  بو المثل (شاهد)  لغات : آبخوست ۹ - باز پیچ ۱۳ - سفج ۱۳ پ - کشته ٣٤ - كاك - (شماره (۲)  ۳۸ پ - چکامه ٥٤ پ - بلكن ٦٢ پ - خو ٦٨ پ - (شعر شاهد چکامه ٥٤ پ تنها شعر این شاعرست که در مجمع الفصحاء ص ٦٥ آمده ).  بوالمثل بخارائی معاصر ابو شکورست.

  محمودی ( شاهد لغت : كشك ٤٢ پ )  به زینتی شاعر ( ص چهل و چهار)  مراجعه کنید.

  مرادی ( شاهد لغت : آژخ ١٥ پ )  ابو الحسن مرادی بخارائی معاصر مراجعه شود به (46) Ethe Rudegi Nr) 

  مرصعی (شاهد لغت : پروازه (۲۳) 

  مرواریدی (نسخه خطی مروارندی)  ( شاهد لغت : لامه ٥٤ پ).

  مسکور (شاهد لغت : ویك ٤١ ).  سبك بیت منقول بقسمی است که ممکن است از کلیله و دمنه  باشد و بدین دلیل شاید بجا باشد و بتوان کلمه «مسکور» را که نام شاعر ناشناسی است به مذکور تصحیح کرد و در اینصورت مقصود از این کلمه  خواهد بود.  Cod.  Mus.  Asiat.  St.  Pet.  N.  477a (تحفه الاحباب حافظ او بهی که از آنجا S این بیت را نقل کرده است مقایسه شود با پایین تر ص ۹۸ متن یادداشت (X متأسفانه نام شاعر را نبرده است (اطلاع دوستانه ی زالمان).

  ابو المظفر چخج  (شاهد لغت آباذ : ۲۱ پ).

  مظفری ( شاهد لغات : كلیك ٤٤ [R : مظفری هروی ] - ارغوان ٥٧ پ –[ S:مظفر شاه)  مظفری پنجدهی مروی (مجمع الفصحاء ج ١ ص ٥٥).

  مسعودی غزنوی (شاهد)  لغت رسته ۲۹ پ - ورقان ۵۸).  ابوالفخر مسعود بن سعد بن سلمان متوفى بسال ۵۲۰ یا ۵۱۰ هجری. 

  معروفی (شاهدلغات : شست (شماره ۱)  ۸ پ - بسته ۱۰ پ - غلج ۱۱ -زونج ۱۳ - آسغده ۱۷ - کاژ ۲۵ پ - کلاژه ٢٦ - شبشت ۲۳ پ – خنجك (شماره ١)  ٤٠ پ - پل ٥٠ - شیم ۵۳ - بخسان ٥٩ پ - خستوانه ٦١ - بیاستو ٦٧ پ -پیشگاه ۷۰- دیو پای ۷۱).  ابو عبد الله محمد بن حسن معروفی بلخی، نخستین بار اته Ethe در Göttinger Nachrichten 1873-S.  664   و سپس زالمان در F ص ۱۸۸ از وی نام برده است.  ( از مجمع الفصحاء ج ۱ ص ٥٠٥ ، در آنجا شاهد لغت شیم ۵۳ بصورتی صحیح مندرج میباشد).

  مشفقی بلخی (شاهد لغت : خیری ۷۲).

  معزی (شاهد لغات : مروا (شماره ۲)  ٥ [رك: یادداشت V] – آشنا  5 پ- شیب (شماره۱)  ۷ پ - شست (شماره ۲ و ۳) ۸ پ- انگشت ۹ - ورتاج ۱۱  - چغد 16 پ- ترفند ۱۸ - موبذ ۲۱ - آباذ ۲۱ و ۲۱ پ - انبر ۲۳ - سپاسه ۲۷ - چک ۳۷ پ -گنگ (شماره ۲)  ۳۸ - رنگ (شماره ٣ و ٤)  ٤٥ - کام ٥٣ - اندام ٥٣ - نوان ٥٦ پ- سان ۵۷ - سامان ۵۷)  معزی متوفی بسال ٥٤٢ است ولی در زمان ملکشاه هم دارای مقامی عالی بود - شاهد لغت مروا از شعریست که در تاریخ سلجوقیان کرمان تألیف محمد بن ابراهیم ص ۱۱۵ نقل گردیده است تذکر آقای پرفسور نولدکه :Houtsma Recueil de textes relatifs à l'histoire des Seljoucides   ج ۱، و همین شعر در کتاب راحة الصدور و آیة السرور محمد بن علی راوندی نیز دیده میشود، مقایسه شود با Schefer در: Nouveaux mélanges Orientaux ص 36 که در آنجاآخرین بیت مخدوش است).

  شیخ  منجیك (شاهد لغات : ورا 5 پ - ربا 5 پ  - غلبه ۸ - ورتاج ۱۱- منج ۱۲ - فنج ۱۲ - شنج ۱۲ پ - لج ١٣ پ سُمج ١٤ - هَج ١٤ - سوفچه ١٤ - دیوچه ٤ ١پ- ژخ ۱۵ پ - ورده ۱۷ پ- سمند ۱۸ پ- سند ۲۰ - کهبذ ۲۱ -آباذ ۲۱ - نخجد ۲۲ – پ- انبر ۲۳ - ملازه ۲۲ - غَبازه ۲۳ - فُرژ ٢٦ - کژ ٢٦ - پوژ ٢٦ پ - کُروژ ٢٦ پ -داس و دَلوس ۲۸ - پست ۲۸ پ - تش ۳۱ - مرخشه ۳۱ پ - کندروش ۳۲ - فش ۳۲ پ - درخش ۳۳ پ - کناغ ٣٤ پ - توغ ٣٥ - لوغ ٣٥ - کنگ ۳۷ پ- پوشک ۳۸ -چنگ و شنگ ۳۸ -فغاك ۳۹ پ - دفنوك ۲۹ پ - جژمك ٤٠ پ - نسک (شماره ١)  ٤٠ پ - خایسک ٤١ = سفال ٤٨ - غوك ٤٢ - كپوك ٤٢ - پوك ٤٣ - تبوك ٤٣پ - تنگ ( شماره ١ )  ٤٤ پ - غنگ ٤٥ - باشنگ ٤٥ پ - زرنگ ٤٥ پ - باذرنگ ٤٦ پ - زال ٤٧ - ژاله ( شماره۱)  ٤٨ پ - نشپیل ٥٠ پ - کهله ٥١ - تخله ٥١ -تفشیله ١ 5 پ  - کام ٥٣ - جام چام ٥٤- بفخم (شماره ۱)  ٥٥- کالم ٥٥ - فرم 5پ -یشمه ٥ 5 پ  - شم ٥٦ - نوژان ٥٩ - رمگان ٥٩ - توبان 59 پ - توسن ٦٢ - ترگون ٦٤ پ -باشتین ٦٦ - شوخگین -٦٦- دستینه - ٦٦- جاکشو ٦٧ پ - مسکه ۷۰ پ).   بخصوص هزلیات بسیارست مثلا : فتج ۱۲ - شنج ۱۲ پ - ورده ۱۷ پ انبر ۲۳ - کروز ٢٦ پ -دفنوك ٣٩ پ - كیوك ٤٢ - دستینه ٦٦ - جاکشو ٦٧ پ - مسکه ۷۰ پ ).  ابو الحسن على بن محمد منجیك ترمذی مراجعه شود به مجمع الفصحاء ج ١ ص ٥٠٦).

  منوچهری (شاهد لغت : فله ۵۱ - بینی ۷۲)  متوفی بسال ٤٣٢ (دیوان منوچهری چاپ کازیمیر سکی- Karimirski Biberstein در دسترس من نبود).

  ابو المؤید (شاهد لغات کالوس ۲۷ پ سدکیس ۲۸ - بش ۳۱ - شکاف ٣٦ پ - خنجك (شماره (۲)  ٤٠ پ - تلك ٤١ پ - ملك ٤٢)  (شاهد لغت تلك ٤١ پ یك رباعی است ).  بنابر J در لغت سدکیس ابو المؤید بلخی (که مجمع الفصحاء ج ۱ ص ۸۱ از ابو المؤید رونقى اته Ethe او را جدا نمیداند ).  بنابراین شاید بقیه ابیات نیز ازو باشد؟

  مهستی (شاهد لغت : نس ۲۸).  مهستی گنجوی زنی بوده است شاعر نام اصلیش ظاهراً ماه خاتون است ( مجمع الفصحا ج ۱ ص.  ۵۹۳).  از قرار معلوم دیوان وی بسال ۱۵۳۱ میلادی در محاصره هرات بدست عبیدالله خان اوزبک نابود شده است.  قطعات پراکنده یی که از این دیوان بجای مانده ( Schefer, Chrestom Pers ج 1 - ص ١١٤ سطر 3 وما بعد - مجمع الفصحاء ج 1 - ص 4/593  – 45,426 Vambery ZDMG-) که مانند بیت شاهد اسدی غالباً بیش از حد بی پرده هستند .  من از کتاب فردوس التواریخ خسرو عابد ابرقوهی  موجود در کتابخانه عمومی امپراطوری سن پطرسبورغ (کاتالوگ دورن Dorn شماره CCLXVII )  رباعی ذیل را که دارای مضمون غیرمستهجن است اضافه می کنم (ورق ٥٤١ )  :

در بستان دوش از غم و  شیون خویش

                                        میگشتم و میگریستم بر تن خویش

 آمد گل سرخ و چاك زددا من خویش

                                        و آلود بِاَشکَم همه پیراهن خویش.

  در اینجا تذکر این نکته لازم است که بهیچوجه نمیتوان سخنان زننده و بی پرده این بانوی بی قید ادیبه را با اَهاجی روسپیان آنطور که لمبروزو L'ombroso بیان کرده( با La donnna delinquente ص.  549 مقایسه شود [کذا!] با  Ellis-Kukula Verbrecher und Verbrechen ص ۱۸۸ پائین) برابر نهاد و باید از این اشتباه بر حذر بود.  زیرا بسا چیزها است که در مشرق زمین در مورد زنان برخلاف رسوم و آداب اروپایی زننده نیست.  ضمناً متذکر میشوم که با توجه باوضاع مشرق زمین که زنان در حرم مرد و تحت مراقبت شدید بسر میبرند ممکن است این نظریه جلب توجه کند که زنان در آنجا زبان قدیم را خالص تر و پاکتر از مردان حفظ میکرده اند زیرا که از محیط خارج وعوامل جدید متأثر نمیگردیده اند نگاه کنید به Guil.  Schulze Quaestiones epicne  ص ٣٤٣ و یاد داشت ۲).  اما از آثار زنان شاعر فارسی که معروف من هستند دلیلی برای این ادعا بدست نمیاید.  معلومات زنان ایرانی که در اندرون بسر میبردند از قدیم بسیار ناقص بوده است.

  نجار (شاهد لغت : شترنگ ٤٥ پ ).  در آغاز دوره غزنوی می زیسته است.

(Sprenger Oudh-Cat p.  3 Nr.18)

  نشناس (شاهد لغت : هاژ ۲۵ پ).

  یوسف عروضی (شاهد لغت : نوا (شماره ١ )  ٦ پ - لج ۱۳ پ - نونده ۲۰ پ گرزن ٦١ پ - غوشنه (٦٦).  بنابر S ذیل لغت نونده : محمد یوسفی بلخی.

  ابیات بدون ذکر نام شاعر: مروا (شماره (۲)  ۵ از معزی ]  ' آخشیج  ۱۳-۲ پنچه بند ۲۰ از عسجدی ] - مغنده ٦٠ پ [ از عسجدی - نهاذ ٢١  - بتفوز ٢٤ پ آس (بیت ۲ و ۳)  27  - برغست ۲۸ پ - وغیش ۳۳ [از ] - خریش ۳۳ پ [از خسروی] - بیت اول از لغات حرف "غ" ٣٤ - آمرغ ٣٤پ [ از بوشکور] - خنک ٤١ پ ).  در این ابیات فقدان نام شاعر غالباً بعلت قصور کاتب است ولی اسدی هم ظاهراً نام سرایندگان ابیات شاهد لغات ذیل را نمیدانسته است: مروا (شماره 2).  5 ["دیگری گفت"] و برغست ۲۸ پ [ ندانم کر است].

  عجیب است که در فرهنگ اسدی از ناصر خسرو شعری نقل نشده.  و اما اینکه در کتاب حاضر از حماسه فخر الدین (ویس و رامین) و اشعار حکیم قطران که غالباً مورد استفاده فرهنگ نویسان بعدی قرار گرفته است چیزی دیده نمی شود میتوان تصور کرد که اسدی دو شاعر اخیر را نمی شناخته است.  در آن زمان روابط مغرب و جنوب ایران  [کذا؟!] آنقدر بسیار نبود که آثار ادبی آن نواحی بسرعت بمشرق مملکت نفوذ کند.   ولی بهیچوجه قصد ندارم از این بیانات در اینجا نتایج دیگری بگیرم.

در اشعار شاهد لغات علاوه بر شاعرانی که نامشان گذشت از بنانی و بوالحر در لغت فاژ (٢٦)  خوارزمی (در لغت لامانی ۶۱)  نام برده شده است.

  خواجه برقعی که بنا بر کتاب حاضر منجیك دو بار او را بسخره گرفته است ( در لغت فرز ٢٦ ولغت تش (۳۱)  ظاهرا شعر نمی سروده است.

متأخر ترین شاعران در کتاب اسدی : بهرامی - معزی - مسعودی غزنوی میباشند.  مهستی را معاصر سلطان سنجر میدانند دوران سلطنت ٥٥٢ - ٥١١)  و این ظاهراً بعد از اسدی است ، اما باید دانست که سنجر از ٤٩١ هجری حکمران خراسان بود ، متأسفانه تاریخ مرگ اسدی معلوم نیست ولی طبق توضیحات قبلی بعید نیست که لغت فرس را مصنف بصورت کامل برای اخلاف خود بجای نگذاشته باشد.

بنا بر فرهنگ حلیمی نگاه کنید F ص ۱۱۶ یادداشت d)  باید چنین تصور کرد که اسدی غالباً از گرشاسف نامه خود برای آوردن شاهد لغات استفاده کرده است ولی در نسخه حاضر این مطلب فقط یکبار دیده میشود.  اما ادعای حلیمی و انتقاد او براسدی که کلمات غیر مطمئن را در حماسه خود بکار برده، تا چه اندازه درست است، موكول بتحقیق كامل در متن کتاب اخیر میباشد.

  چون از لغت فرس اسدى فقط یك نسخه خطى بنا بر اوضاع ایران نسبتاً کهن بجای مانده است  ناچار باید چنین پنداشت که این کتاب بسی استنساخ نشده است.  اسدی همواره در ادب فارسی دارای مقامی بلند بوده است معذلک در بعض فرهنگهای متأخر باشعار وی استناد شده، در حالیکه مصنفان این فرهنگها لغت نامه او را خود ندیده اند ، ولی حلیمی و حسین وفایی این کتاب را در برابر خویش داشته اند.  برای تحقیق بیشتر در این موضوع منابع کافی در اختیار من نیست.  فرهنگ نویسان بعدی یك شعر را بشاهد چند لغت آورده اند چنانکه اسدی نیز چنین کرده است و همچنین اغلب معنای لغات را بعینه از اسدی نقل کرده اند.

  از نتایج لغت فرس برای فرهنگ فارسی در اینجا مطالب ذیل ذکر میشود ( یادداشت کلیه مطالب باعث اطاله کلام است و بعض نکات نیز در حاشیه متن چاپی یادداشت شده است) : "ایارده" = چگونگی پازند شکل مغشوش کهنی است از "کرده" ( ویسپرد)  مقایسه شود با ص ۲۷ متن چاپی یادداشت r و نیز   ZDMG.59,658  همچنین "میشنه» (ورق ۱۰ب)  اگر از Mishna باشد و "خرده" از نظر شباهت متعلق باینجا هستند.  "پالاپال" (٤٨)  را اسدی، چیزی که سخت پاینده بود معنی میکند ولی مترادف عربی این کلمه سیال با معنای فوق مناسب نیست من باین دلیل بفعل «بود» یك نون نفی اضافه کرده ام.  فرهنگ نویسان بعدی این اشکال را دریافته اند که معنی کردن پالا پال به سخت (Pele - mele )   ابهامی در شعر دقیقی بوجود میآورد مقایسه شود بخصوص با R . 

“  بالوایه» یا «پالوایه» (ورق ۷۱)  شکل صحیح لغت است.  پالوانه که فرهنگ نویسان بعدی با استناد بقول F ترجیح میدهند اشتباه ناسخین است.  طبق اطلاع دوستانه همکارم آقای دکتر یاکوب همانطور که فرهنگ نویسان بعدی نوشته اند مقصود پرستوست.

  "بید بن ساله» ، «هم سال درخت بید” ، تعبیر شاعرانه یست برای سالخوردگی و فرهنگهای دیگر این تعبیر را ندارند.  اسدی ممکن است این تغییر و بیت شاهد آنرا از تاج المصادر (ورق ۵۰)  گرفته باشد.

  "تنبك" ( ورق (٤٠) دریچه و قالب و مرکب زرگر وسیم گر بود.  در این بیت شاهد باید نون را مصوت تلفظ کرد مثلا تنبک).  مقایسه شود با Hm تَن˚بَک).  فرهنگهای بعدی این بیت را بصورت دیگری نقل کرده اند و غالباً تنبک تلفظ می کنند.  و این خود یکی از دلایل این ادعاست که ایرانیان کنونی نمیدانند تلفظ صحیح لغات غیر مستعملشان چگونه بوده است.

  "جِژمَك"، مهره شیشه ای (٤٠  پ) مقابل "خَرتَك » « خُرمَك"، «خورمك» فرهنگهای دیگر قرار دارد.  شاید جِژمَك یكی از اشکال لهجه ای چشمک باشد؟

  "جند" [چَزد=جزد؟] - نوع - جنس (۲)  باینصورت در معنای لغات کراک (٣٩)  كپوك (٤٢)  چال (٤٧ ب)  زله (٥١ )  چکاو (٦٧ ب)  بالوایه (۷۱)  تبنگوی (شماره۱)  (۷۱ پ)  دیده میشود که باید "چند" [کذا]خوانده شود.

  "جوزه» در شعر لبیبی در لغت لست (۲۹)  بمعنای «Penis» میباشد مشابه uccello ایتالیائی وغیره.

  "چوك» (٤٢)  این مرغ که بنا بگفته فرهنگهای بعدی در وضعی که اسدی بیان کرده همه شب تا سحر حَق حَق میگوید تا از گلویش قطره یی خون بیرون چکد (و از اینروی او را حق گوی یا شب آویز نامیده اند)  بعقیده جانورشناسان استراسبورگ از مرغان افسانه یست.

  "خوی" = ترك شكل منظم كلمه است مقابل شکل معمول و متداول «خود» که اسدی با ضبط شعر دقیقی ورق ۷۱ پ)  آنرا حفظ کرده است.

  "درخش» بمعنای دو گونه ورق (۳۲ پ) در دیگر فرهنگها نیست.

  "دروشت» باید طبق ورق (۳۳)  بتر  معنی دهد.  دیگر لغت نامه ها فقط بدروشت بمعنی ثغر را ثبت کرده اند.  بنابر بیت عماره شاهد اسدی باید دروشت تلفظ شود :

  [ای مسلمانان زنهار از کافر بچگان

                                         که بدروشت بتان چگلی کشت دلم] 

“دلام» بمعنی حیلت و فریبندگی را در جای دیگری نیافته ام مگر در S : دُلام= پیچش؟

  "سبود" نزد اسدی باستثنای یکبار بجای شکل معمولی و جدید تر کلمه سبوی استعمال شده است رجوع کنید بلغات : منده (۲۰) ، سعال (٤٨)  ب) ، خیم (٥٦ب – آئین (٦٦)  در لغت غولین (٦٥پ)  کلمه سبوی را بحدس گذاشته ام.

  "شاذکونه» (ورق ٦٥ ) بمعنای مُضَرَّبه میباشد :

  [همان که بودی از این پیش شادگونه من

                                  کنون شدست دواج تو ای بِدولی فاش].

تا آنجا که من میبینم معنی زنان مُطرِبه برای اولین بار در F ظاهر میشود و سپس بیت شاهد آنجا را بعدها دیگر فرهنگها نقل می کنند.  R بحق به مطر به ایراد می گیرد زیرا که اشتباه ناسخین است.  دزی Dozy نیز یکبار بجای مضربه صورت غلط مطربه را ثبت کرده است.

  «شان» - سنگ چاقو (ورق (۵۸) در HS علاوه بر سان آمده است، بنابراین صورت لهجه ییست نه اشتباه کتابتی.

  "غله" = کاروان سرای و غیره ( ورق ۵۱ پ )  در دیگر فرهنگها فقط غله "صندوق پول» آمده است.  در ابیات هزل عسجدی شاهد لغات : خلّه - جلّه - جلّه -غلّه (که یکی مستهجن تر از دیگریست) متعلق بیک قطعه طویل است و ظاهراً غلّه یکنایه بمعنای دانه و تخم است (گنبد - سرین).

  "غول» (ورق ٤٩ ب).  بیت منقول از کلیله و دمنه را :

  [ایستاده دید آنجا دزد و غول

                             روی زشت و چشمها همچون دو غول].

باید بنا بر اوضاع چنین معنی کرد :

حرامزاده با معنای اصلی مناسب نیست.  اگر توضیح اسدی نبود همه فورأ مانند دوغول معنی میکردند).

  R "چون دغول" نوشته (نولدکه، مطالعات ایرانی Pers.  Stud.  ج ۲ - ص ٤٦) آیا دغول صحیح است؟

  “فَرَخشتَه” - نانیست (ورق ۳۱)  تلفظ طبق شعر در کتاب اسدی باید چنین باشد.  سایر فرهنگها فقط بصورت فَرخَشته آورده اند.  فرخشته ییکه جونسون dragged along the ground معنی کرده تحریفی است از صورت صحیح فرخسته. ( اسدی ورق ۲۹ پ).  

  "فَنگ" (کرمی سبز رنگ ( ورق ٤٥ پ )  را که در دیگر فرهنگها دیده نمی شود ، من صحیح تر از "قنگ" میدانم که فقط ترکان در   DHS  آورده اند.

  "کَروه» (ورق ۶۹)  که در نسخه خطی دندان تهی و فرسوده معنی شده چون کتب لغت آنرا فقط دندان تُهی و ضایع معنی کرده اند و به معنی ابریشم کهنه شده اشارتی نکرده لذا "قَز سوده" را بیدرنگ به فرسوده تصحیح کردم.

  "کَندَروش" = زمین فراز و نشیب (ورق ۲۲)  مراجعه شود بیادداشت V صفحه ٥٢ متن چاپی.

  در باب «کنگ» (ورق ٤٦ پ) امرد بزرگ قوی قالب، مقایسه شود با یادداشت Z ص ۷۷ متن چاپی.  

  "گنگ» یا «کنگ» [اَداک؟]، = خربزه (ورق ۳۷ پ)  در دیگر لغتها چیزی شبیه آن ندیدم فقط G [شماره ۲۱۸۳] می نویسد:  " جزیره معناسنه در" [؟!]مقایسه شود با V در لغت کنگ شماره 5 و همچنین در شعر منجیك که نمیتوانم آنرا ترجمه کنم ظاهراً جزیره مناسب تر بنظر میرسد.  و نیز آبخوست (جزیره) را بعضی (خربزه)  معنی کرده و حتى بتفصیل آنرا توصیف نموده اند.  اما R بحق تردید خود را نسبت باین معنی ابراز داشته است.  از آنجا که اسدی در ورق ۳۸ یکی از معانی گنگ ganga را بتخانه یی بترکستان دانسته ، در اینجا باید مقصودت گنگ دژ باشد ، که آنرا گنگ gang (نه کنگ Kang  )تلفظ کرده است.

  "كیغال» (ورق ٥٠)=  جماش، باید كِنغال [ بالكسر ] خوانده شود ( که از كنغال [ بالفتح]  بهترست)  بفارسی میانه Kanyakalak مقایسه شود با کنغاله = روسبی کنگاله = کسی که در پی زنان باشد.  "ک» و «گ» به «غ» تبدیل شده است مانند بزغاله بفارسی میانه buzak - alak و داسغاله که داسگاله هم مصطلح است.

  لیولنگ (ورق (٤٦)  در اصل مانند هلباك و امثال آن بمعنی تَرف - شیر ترش خشکیده [کذا!] است.  برف اشتباه قرائتی است.

  "مروا" دوبار (ورق 5) دیده میشود یك بار به فال نیك زدن و بار دیگر به مل وا معنی شده که گویا شکل لهجه ای مروا باشد مشروط بر اینکه آنرا غلط ننوشته باشند (در شعر شاهد معنای فال نیك و آینده درست بنظر میرسد).  مروا در اصل با مرغوا «فال شوم» یکی است و هر دو تَطَیُّرست مقایسه شود با پهلوی که مرواك murvak میباشد (گیگر ، یادگار زریران Geiger, Yātkār-i Zarirān ص ٤٦ یادداشت ۱).

  "مسككك" رجوع شود بلغت مسکه (۷۰)  پ)  تصغیری است مضاعف که منجیك  بنا بر ضرورت شعری آورده است.  در لهجه نایین (Mémoires Société de linguistique de Paris IX III ff) مِسگه mesge گویند. 

  "نوان» (ورق ٥٦پ)  و منو (ورق ٦٨ پ)  به جنبیدن چون جهودان معنی میشود و این شایان تأمل است.

  "یِكون"  (ورق (٦٥) = یکسان R با استناد به بیت بوشعیب با اضافه کردن “و” معنی جامه ابریشمی را جعل کرده است.  دیگر فرهنگ نویسان معتبر بومی نیز بهمین نحو بی پروا رفتار کرده اند.

  کلمات عربی که اسدی فارسی پنداشته است بقرار ذیل میباشند : (نِقاب۷)  نیابَه (۷)  كُراسه (۲۷)  نوك (٤٤)  كاینه (٦٦)  و عربی بودن لغات : ویك (٤١)  هیكل (٤٩)  وَیل (٤٩)  بِسمِل (٤٩)  را ذکر کرده است و عجیب است که در مورد كلمه مشهور غَمزه ( ٢٤ پ )  مطمئن نیست که عربی است.  ماکول = بسیار خور (52 پ)  ظاهراً بر اثر سوء استنباط اسدی باین معنی داخل زبان فارسی گردیده است.  معنی این لغت بنا بگفته نولدکه خوراک میباشد (بنابر این مقصود شاعر خوراکیست که برای نهنگی کفایت کند) [کذا!] و یا اینکه علی قرط عامل اصلی این اشتباه بوده است.

  قافیه های که با ϋ ö ï ë کتاب لغت اسدی تا بامروز برای ما حفظ کرده است، غالباً در مقاله اینجانب در 35  KZ ص ١٥٥ و ما بعد موردمطالعه دقیق قرار گرفته است.  قافیه بستن سوگ با ملوك   ( شاهد لغت سوگ ٤٣ پ)  گمان نمیرود عمدی باشد، درینجا مصرع دوم و چهارم دارای یک قافیه نیستند و این نظائر بسیار دارد.  متأسفانه در 35  KZ ص ۱۷۸ یادداشت قافیه زروست( = زالوست) با پوست ( قافیه ö) از شاهنامه فردوسی ۱۲۲۲ - ۱۵۸۹ از قلم افتاده است که جهت تکمیل مطالب آن مقاله و بعلت اهمیت آن در اینجا یادداشت میگردد (و نیز رک به ص ٦-١٧٥ )  همچنین آنگهی angahi ۱۹۹۷ و ۱۱04 مربوط به ص ۱۵۸ را نیز یادداشت میکنم.

    در ص ۱۷۹ سطر ٢٤ گلوی gulöi میبایست زیر تفوی tuföi قرار گیرد نه.  arzöi آرزوی.

  در ص ١٦٠- ١٥٩ اشتباهاً هاشمی Hasimi بعنوان قافیه ادامه یافته که بجای آن غمی gami - ییï  (دوم شخص مفرد) - آدمی adami - آگهی agahi فرهی -farrahi - تباهی tabahi - گری gri -بزی  bizi -آوری ävavi را میبایست - قبل ازین کلمه قرار داد.  از کتاب لغت فرس در این باب به لغت پنجهیر (نام محل)  اشاره میکنیم که ابوشکور در لغت کیغال (۵۰)  با گرمسیر قافیه بسته است ( پنجهیر بنابر یاقوت ج ۱ ص ٧٤٣ شهری است در ناحیه بلخ.  مقایسه شود با Bibl.geogr.arab  ج ٤ ص ٣٤.  ظاهراً پنج هیر بمعنی پنج آتش است و در اینکه هیر بتنهایی بمعنی آتش است بزحمت میتوان تردید داشت PanJher).  و نیز قافیه كابیله =هاون چوبین با پاتیله( طیان ٥١ پ - قافیه ï ).  در مورد قافیه مصرع سوم شاهد لغت فرخو ( ٦٨ پ ) مطمئن نیستم (رو [بدون بی] یا پیرو؟).

  پرداختن بفواید و نتایجی که اشعار منتخب موجود در متن اسدی در مباحث مختلف بدست میدهد در اینجا مقدور نیست مثلا میتوان از بین اشعار موجود مجموعه هایی ترتیب داد از یك معنى و یك موضوع که شعرای مختلف بقالب نظم در آورده اند.  همچنین از نظر تاریخ تمدن و غیره میتوان از این اشعار بهره ها برد.

  در اینجا فقط از نظر تاریخ ادبیات تطبیقی بنکته ذیل که غالباً در بین ابیات موجود در لغت فرس ادبی دیده میشود و در ابیات ملل دیگر نیز نظایر بسیاردارد اشاره میگردد :

  در آثار ادبی وقوع یك واقعه یا رسیدن بآرزویی تعلیق بمحال میگردد مثلا گیبل Geibel از شعرای آلمان از زبان زن سیاه پوستی چنین می گوید :

افسوس که چنین اتفاقی وقتی میسرست که رود می سی سی پی در جهت معکوس جریان یابد ،

که بر بوته های بلند پنبه گلهای آبی پررنگ شکفته شود،

که نهنگ با صلح و صفا کنار گله های گاومیش بیارامد،

که سفید پوستان کشاورز آزار یعنی مسیحیان، بِسیرت آدمی در آیند". 

در فرهنگ اسدی نیز نظایر آن دیده میشود که چند نمونه آن بقرار ذیل است :

ابوشکور (خَرَند ۱۹)  :

   تذر و تا همی اندر خرند  خایه نهد

                                      گوزن تا همی از شیر پر کند پستان

فرخی (نارنگ ٤٥ پ )  :

  همیشه تا زدرخت سمن نروید گل

                                          برون نیاید از شاخ نارون نارنگ.

فرخی (لاذن ٦٢)  :

   تا زر نباشد بقدر سرمه              تا لاذ نباشد بشبه لاذن

فرخی (پرن ۶۲ پ) !

    تا چو خورشید نباشد ناهید

                                           چو در پیکر نبود نجم پَرَن.

فرخی (نارون (٦٣)  :

    تا نبود بار سپیدار سیب

                                             تا نبود نار بر نارون

فرخی (خشین ٦٥ ) :

   تا نیامیزد با زاغ سیه باز سپید

                                        تا نیامیزد با بار خشین كبك دری

 فرخی (خیرو ٦٧ )  :

   تا خوید نباشد برنگ لاله      تا خار نباشد بیوی خیرو

 (داربوی ۷۲)  :

   تا صبر را نباشد شیرینی شکر

                                         تا بید بوی ندهد برسان داریوی

  امیدوارم که طبع و نشر لغت فرس بصورتی که اکنون از نظر خوانندگان میگذرد از جمله مقدمات کار بزرگتری باشد که اینجانب انجام دادن آنرا در نظر گرفته ام یعنی تألیف یك فرهنگ فارسی بآلمانی.   برای اینکار تاکنون مجموعه های لغاتی از شاهنامه جلدهای اول و دوم و نصف جلد سوم چاپ لیدن و از کتاب ابومنصور موفق و همچنین از قسمتهای مختلف ادبیات فارسی گرد آورده ام که در مقابل كتب لغت انتشار یافته اروپایی و مجموعه های شرقی و لغت نامه های مخصوصی که درباره کتب مختلف نوشته شده است[کذا!].  البته این یادداشتها مختصر اجزای بنایی هستند که اِتمام آنرا در نظر دارم.  تعداد فرهنگهایی که برای این منظور واقعاً قابل استفاده می باشند محدودست و تصحیح لغات و اشتباهات موجود در آنها قدم اساسی دیگرای است که برای نیل بهدف از طرف اینجانب باید برداشته شود.

  دریافت نخستین نمونه از نسخه خطی واتیکان را مدیون الطاف پروفسور گیدی [کذا!گویدی؟] Prof.  Guidi میباشم.  با پرفسور زالمان درباره بعض ابیات مکاتبه داشته ام.  پروفسور نُلدکه متن فارسی مصحح را مطالعه فرمودند و من در تقریظی که بر نسخه های مهم مؤلف نوشته ام حتی المقدور تشکرات خود را از مساعدت ذیقیمت این بزرگوار و همچنین لطف و مرحمتی که طی اقامت هشت ساله ام در اشتراسبورگ همواره بمن مبذول داشته اند بیان کرده ام.

  تصحیح و تحشیه لغت فرس برای اینجانب مایه مسرت بسیار بود و در طی آن غالباً از استاد فقید دو لاگارد یاد میکردم چه بدون اشاره وی در تتبعات فارسی Persischen Studien شاید هرگز توجه من بنسخه خطی واتیکان جلب نمی گردید.  هر گاه وی در دوران حیات خویش بانجام اینکار توفیق مییافت یقیناً آنرا در طی گزارشهای انجمن پادشاهی علوم گوتینگن منتشر می ساخت بنا بر این من نیز بنوبه خود انتظار داشتم، که مطبوعات ارگان این انجمن بچاپ این اثر علاقمند باشند.  خوشبختانه امید من مبدل بیأس نشد و این مجمع علمی با پذیرفتن تقاضای چاپ این تألیف بخواهش آقای پرفسور ولهاوزن Prof Wellhausen مرا رهین منت خویش گردانید.  (هرن).

                                             *

  ترجمه مقدمه پاول هرن اینجا پایان می یابد.  اینک ما بدنبال آن جدول غلطنامه و استدراک را می آوریم و سپس جدول تطبیق شماره اوراق نسخه خطی لغت فرس مضبوط در واتیکان را با صفحات چاپ حاضر می افزاییم و یا آور می شویم که در جدول

تطبیق اوراق نسخه اصلی چنانکه در حواشی چاپ هرن آمده با اعداد لاتین نموده شده است اما در ترجمه مقدمه اعداد لاتین را بفارسی برگردانیده ایم .  حرف « r » بعد از عدد لاتینی علامت پشت ورق است که در ترجمه مقدمه حرف «پ» فارسی را جایگزین آن ساخته ایم و چون در چاپ هرن نیز همه جا باوراق نسخه خطی اشاره شده است نه صفحات نسخه چاپی ، لذا خوانندگان ارجمند خود لزوم رعایت و ذکر اوراق نسخه خطی را درک خواهند فرمود.

                              ‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘

                        

                         استدراك و غلطنامه

خواهشمند است متن را بر حسب جدول ذیل قبل از مطالعه اصلاح فرمایید :

 

 

 

 

                                 

  بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله رب العالمين والصلوة والسلام على خير خلقه محمد و آله الطيبين الطاهرين بعدما كتاب لغت فرس لسان اهل البلخ و ماوراء النهر و خراسان و غیرهم والله الموفق .  ابتدای این کتاب بر حروف تهجی نهاده شد اما چند حروف هست که لغت در آن نیست.

              

                                    باب الالف

                                    --------------

والا - بلند و با مرتبت بود و با گهر.  رودکی گوید:

   چو هامون دشمنانت پست بادند

                                       چو گردون دوستان والا همه سال.

آسا - باز شدن دهن باشد .  بهرامی گوید :

  چنان نمود بما  دوش ماه نو دیدار

                            چو  ماه من  که کند وقت  خواب خوش آسا.

آسا- ( دیگر بار )  مانند بود، چنانک گویید : شیر آسا و حور آسا، خفاف گوید:

  بزم خوب تو جنت المأوى                مثل ساقی تو حور آسا.

کمرا - جایی بود که چهار پای درش کنند.

كندا - جادو بود و دانا و صاحب رأى.

بالا - جنییت بود.  فردوسی گوید:

  بفرمود تا اسب را زین نهند              بیالای او زین زرین نهند.

رخشا - درخشنده بود و روشن.  دقیقی گفت:

   جمال گوهر اگینت چو زرین  قبله ترسا

                            گهر یمیان زر اندر چنان چون زر بود  رخشا.

پروا - فراغت بود و آرام هم، دقیقی گوید :

   ابو سعد آنک از گیتی برو بر بسته شد دلها 

                            مظفر آنك شمشیرش ببرد از دشمنان پروا.

مُروا - مُلوا بود  بهرامی گوید:

  روزه بپایان رسید و آمد نوعید    دیرزی و شاد و نیك یادا مروا.

مُروا - قال نیك زدن باشد.  رودکی گفت :

  روزه بیابان رسید و آمد نوعید    هر روز بر آسمانت بادا مروا.

دیگری گفت  :

   آری چو پیش آید قضا، مُروا شود چون مُرغوا

                             جای  شجر گیرد گیا، جای طرب گیرد شجن.

شغا - تیردان باشد.  فرخی رودکی 

   بوقت کارزار خصم و [روز] نام و تنگ تو 

                                فلك در گردن آویزد شغا و نیلنگ تو.

نیا - پدر پدر باشد.  فردوسی گفت:

         نبیره که خشم آورد بر نیا      هم از ابلهی باشد و کیمیا. 

بِتا ۔ یعنی بگذار.  بوشکور  گفت:

  بِتا روز گاری برآید برین               کنم پیش هر کس ترا  آفرین.

اژدرها - اژدها بود.  دقیقی گوید :

  یکی صمصام فرعون کش  عدو خواری چو اژدرها

                           که هرگز سیر نبود وی زمغز و از دل اعدا.

فراخا - فراخی بود.  دقیقی گفت :

   شادیش  باد چندانک اندر جهان فراخا

                                     او با نشاط و شادی با رنج و درد  اعدا.

همانا - مانند بود.  هموراست: 

  دلت همانا زنگار معصیت دارد

                                  بآب تو به خالص بشویش از عصیان.

مُرغوا - فال بد زدن بود.  بوطاهر خسروانی گفت:

  نفرین کند بمن بر دارم  بآفرین

                                      مردا کنم بدو ، بر دارد  بِمُرغوا.

مانا - مانند بود.  کسایی گوید :

    چندین حریر حّله  که گسترده بر درخت

                                مانا که بر زدند بقرقوب و شوشتر.  

گردنا - مرغی بود که با پر [کذا!] بریان کنند.  کسایی گفت :

   دلی را کز هواجستن چو مرغ اندر هوایابی 

                                 بحاصل مرغ وار او را بآتش  گردنایایی.

شیدا-  آشفته و سرگردان باشد.  دقیقی گفت : 

  دل برد و چون بدانست  کِم کرد ناشکیبا

                                  بگریخت تا چنینم دیوانه کرد و شیدا.

آشنا – شناگر [!] باشد در آب بوشکور گفت :

  کسی کاندر آبست و آب آشناست 

                                      از آب ار چو زِ آتش نترسد سِزاست. 

معزی گوید :

  در چشمه وزارت و در بحر مملکت

                                             ماند بآشنای  پدر آشنای تو.

آوا - آواز بود.  رودکی گفت :

  ای بلبل خوش آوا آواده         ای ساقی آن قدح را با  ما ده.    

قسطا - نام مردیست.  دقیقی گفت :

  وان حرفهای خط  کتاب او      گویی حروف دفتر قسطا شد.

ورا - ویرا بود.  منجیك گفت :

  نداند مُشَعبِد وِرا بند چون            نداند مهندس ورا دور  چند.                                

رُبّا  - یعنی ربا ، منجیك گفت :

  میان نرگسستان در سرشک جان رُبا دارد

                              سرشک جان ربا دیدی میان نرگسستان در. 

تَرا - دیواری باشد یگانه که در پیش چیزی بکشند.  شهید گفت:

  صف دشمن ترا نَاِستَد پیش        ور همه آهنین  ترا باشد.

کُرپا- هَلَندوز  باشد.  و هلندوز نوعی است از ریباس.   رودکی گفت :

    پیش تیغ تو روز صف دشمن

                                      هست چون پیش داس نو کُرپا. 

کیانا - طبایع باشد فیلسوفان کیانا کیان خوانند.  خسروی  گفت :

    همه آزادگی همت او               قهر کردست هر کیانا را.

سا - خراج باشد.  مسجدی گفت :

  تا روم ز هند  لاجرم شاها

                                        گیتی همه زیر باژ و سا  کردی.

گرَدا - گردان باشد.  عسجدی گفت :

  کسی کز خدمتت  دوری کند هیچ 

                                         برو دشمن شود  گردون گردا.

غوشا - سرگین گاو بود که بچراگاه زیر بیَوکَنَد  و چون خشک شود بر چینند.

علی قرط گفت :

  رو همان  پیشه که کردی پدرت    هیزم آور ز رَز  و چین غوشا.

سِتا - ستایش باشد.  رودکی گفت :

  چه گر من همیشه ستا گوی باشم

                                             ستایم نباشد نکو جز بنامت.

نغوشا - از مذهب گبرکان است.  دقیقی گفت: 

   تأویل کرد موبد از مذهب نغوشا

                                کز زردهُشت گفتست استاد پیش دارا .

هویدا - معاینه باشد.  عنصری گفت :

  درشتی دل شاه و نرمی دلش    ندانی هویدا کند حاصلش.

کِبیتا - ناطِف  باشد.  طیان گفت :

  ور  همه ریدکان  نرینه شوند       تو کیتای کنجدین منی .

سروا - حدیث بود.  اورمزدی  گفت :

  چند دَهی  وعده دروغ همی چند

                                         چند فروشی بخیره با من سروا . 

استا و زند- و ستا [و] زند - صحف ابراهیمست  و ابستا تفسیرش بُوَد.

خسروانی گفت :

  چو گلین از گل آتش نهاد  عکس افکند

                                    بشاخ او بر  دُرّاج شد ایستا  خوان.

نوا -دستان بود که بر رودها راست کنند.  یوسف عروضی   گوید :

    گر پارسا زنی شنود  شعر پارسیش

                              و آن دست بیندش که بدانسان نوا ز نست

  آن زن ز بی نوایی چندان نوا زند

                                      تا هر کسیش گوید کاین بی نوا زنست.

نوا- (دیگر)  گروگان باشد.  فردوسی گوید :

  چنان چون بباید بسازی نوا          مگر بیژن از بند گردد رها.

  از آن کار چون کام او شد روا     پس آن بار بستُد ز ترکان نوا.

کفا - سختی بود.  قصار امی گفت :

  میر ابو احمد محمد  خسرو ایران زمین

                            آنک پیش آرد در شادی چو پیش آید کَفا.

                          باب الباء

                                     --------------

ناب - خالص باشد.  فرخی گفت :

  نابست هر آن چیز که آلوده نباشد

                                             زین روی ترا گویم کآزاده نابی .

شب تاب - کرمکی است که بشب بر گونه آتش نماید.  رودکی گفت :

   شب زمستان بود کَپی سرد یافت

                                           کرمکی شب تاب با گاهی بتافت

کبیان آتش همی پنداشتند

                                                  پشته هیزم برو  بر داشتند.

پایاب - طاقت بود.  فردوسی گفت :

  که این باره را نیست پایاب او

                                               درنگی شود چرخ از تاب او. 

پایاب- (دیگر)  حوض باشد.  خفاف گفت :

    گل کبود چو بر تافت آفتاب بر آن 

                                     ز بیم چشم  نهان گشت در بن  پایاب. 

شاداب - سیراب بود.  فردوسی گفت :

  تو گفتی همه دشت سهراب  بود   بِسان یکی سرو شاداب بود.

غاب - باز پس افکنده بود چون سقط و نابِکار. رودکی گفت :

  تا کی بری  عذاب کنی ریش را خضاب

                                    تا کی فضولی گویی و آری حدیث غاب.  

نقاب - چیزی بر پیچیده باشد.  عنصری گفت :

  ای رخ رخشان جانان زیر آن زلف  بتاب

                                     لاله سنبل حجابی یا مه عنبر نقاب.

تاب - طاقت باشد.   رودکی گوید :

  مرا با تو بدین باب تاب نیست    که تو راز به از من بسر بری.

تاب (دیگر)-  رنج و سختی باشد.  کسایی گفت:

  از بهر که  بایدت بدینسان شو و گیر 

                                وز بهر چه بایدت بدینسان تف و تاب.

تاب (دیگر)- درخشنده باشد چون تابش آفتاب و ماهتاب و غیر آن عنصری گفت :

  گفتم نهی برین دلم آن تابدار زلف؟  

                                          

                                        گفتا که مُشک ناب ندارد قرار و تاب 

تَراب - پالاییدن آب بود از جایی خسروانی گفت : 

  بخل همیشه چنان ترابد از آن روی

                                              کاب چنان از سفال نو بتَرابَد. 

زهاب - جایی بود که آب زاید.  بوشکور گفت :

  سوی رود با کاروانی کشن      زهایی بدو اندرون سهمگن.

زَكاب - حِبر  باشد.  بهرامی  گفت :

  جز تلخ و تیره آب ندیدم در آن زمین 

                                    حقا که هیچ باز ندانستم از زکاب.

آبی- به باشد.  فرخی گفت :

  تا سرخ بود چون رخ معشوقان نارنج

                                         تا زرد بود چون رخ مهجوران آبی.

نیابه - نوبت بود.  بوشکور گفت :

  آن به که نیابه را نگه داری      کردار تن خویش کنی فربه.

کَلابه - چرخه یی بود که زنان ریسمان بر آن زنند.  طیان گفت :

  اگر بیند بخواب اندر قرابه   زنی را بشکند میخ کلابه.

خورابه - جویی بود که آب ازو بازگیرند.  عنصری  گفت :

  ز جوی خورا به چه کمتر بگوی   چو بسیار گردد بیکباره جوی 

بتكوب - ریچالیست که از شیر و ماست کنند.  خجسته  گوید :

  بسنده نکردم  به بتکوب خویش

                                          شدم نزد آن  کز منش سبز  بیش.

غُژب - دانه انگور باشد.  ابوالعلای ششتری گوید :

  میی که اوت گواهی دهد...  که منم 

                                        بگونه و گهر اندر چهار جای تمام.

  عقیقم اندر غژب و زُمُرُّدَم در تاک 

                                              سُهیلم اندر خُم آفتابم اندر جام. 

شیب - رشته تازیانه بود.  معزی گوید :

    بشیب مقرعه اکنون نیابتست ترا

                                   ز گرز  سام نریمان و تیغ رستم زال.

شیب - آشفتن بود.  عماره گوید :

   نبود ایچ مرا با بتم عتاب   مرا بی گنهی  کرد شیب شیب .

زیب- نیکویی باشد.  عماره گفت :

   ندارد بر آن زلف مشک بوی

                                            ندارد برِ آن روی لاله زیب. 

نهیب - ترس و بیم باشد.  عماره گوید :

     چنان بافته بر کشم از عمان

                                                 چنان گم ره  بر کشم از نهیب. 

بوب - بساط و فرش باشد.  رودکی گوید :

    شاه دیگر روز باغ  آراست خوب

                                               تختها بنهاد و بر گسترد بوب.

آسیب - چون دو کس بهم رسند و دوش بر هم زنند آنرا آسیب خوانند.  فرخی گفت :

  اندوهم از آنست كه یك روز مُفاجا

                                                آسیبی ازین دل بِفُتَد بر جگر آید.

شیب و تیب - سر گشته و مدهوش بود. رودکی گفت :

  شیب  تو با فراز و فراز تو با نشیب

                                           فرزند آدمی بتواندر بشیب و تیب.

وُریب - چولی  بود.  بوشکور گفت :

  توانی برو کار بستن قریب    که نادان همه راست بیند وُریب.

نوجبه -  سیل باشد.  رودکی گفت :

  خود ترا  جوید همه خوبی و زیب 

                                           همچنان  چون نوجبه جوید نشیب.

غُلبه - کلاغ پیسه باشد.  منجیك گفت:

  زاغ سیه بودم یکچند، نون

                                       باز چنان  غُلبه شدستم دورنگ.

یوبه  - آرزومندی بود.  فرخی گفت:

   چو مرا یوبه درگاه تو خیزد چکنم

                              رهی آموز رهی را و ازین غم برهان.

سِتَنِبه - مردی قوی باشد و با زور فردوسی گفت :

  از ایرانیان بُد تَهَم كینه خواه         دلیر و ستنبه  بِهَر کینه گاه.

خُنبه - اینجا بهلهه (؟)  خوانند چون از انبار دور کنند.  بو شکور گفت :

  پر از میوه کن خانه را تا بِدَر       پر از دانه کن خنبه را تا بِسَر .

كیب  - چنان باشد که گویی از راستی بکژی مَبَر، شهید  گوید :

  کی دل بجای داری  پیش دو چشم  او

                              گو  چشم  را بغمزه بگرداند از وُریب. 

   یارب بیافریدی  رویی بدین مثال

                          خود رحم کن بر اُمَّت و از راهشان مکیب 

ترب - حیلت و زبان دانی بود. رودکی گوید :

  اندر آمد مرد با زن چرب چرب  گُنده پیر از خانه بیرون شد بترب.

انگشبه  - کِشت ورز  بود.  رودکی  گفت:

  بر راه نشاپور دهی دیدم بس خوب

                                   انگشبه او را نه عدد بود و نه مَرّه.

کَب- اندرون رخ باشد.  عارضی گفت :

  روان گشته دایم دو چیز از چهارش 

                                        ز دو چشم کوری ز دو کبش لالی. 

  

                                  باب التاء

                                 ---------------

پرگست  - چنان بود که کسی گوید معاذ الله.  کسایی گوید :

   رودکی استاد شاعران جهان بود

                                 صد یك از وی تویی  کسایی؟ پرگست.

هَملَخت- چرم موزه و کفش باشد .  کسایی گفت :

   اگر  خلاف [کنی] طمع را و هم بروی  

                                        بِدَرَّد اَر بِمَثَل آهنین بود هَملَخت. 

شَست - آهنی باشند چون مِعلاقی تیز که بدان ماهی گیرند.  معروفی گوید :

  من شست بدریا فرو فکندم       ماهی برمید و ببرد شستَم.

معزّی گفت :

  زلف چو شُست بر  دل مسکین من فکند

                                    تا بر دلم جهان چو خم  شست  باز کرد.

شست (دیگر)-  نیشتر رگ زن باشد.  عسجدی گفت :

  آمد آن رگ زن مسیح پرست    شست الماس گون گرفته بدست

  کرسی افکند و بر نشست برو    بازوی خواجه عمید  بِبَست.

شست- (دیگر)  شستِ تیر باشد.  معزی گوید :

  ظفر بخندد کز دست او بتابد تیغ

                                        اجل بگرید  کز شست او بپرد تیر.

تباه و تبست - اتباع بود.  هر دو یعنی تباه آغاجی  گوید :

  دریغ من که مرا مرگ و زندگانی تلخ 

                          که دل تبست و تباهست و دین  تباه و تبست.

چَرخُشت - چرس  باشد.   رودکی گوید :

 این کارد نه از بهر ستم کاری کردند 

                                     انگور نه از بهر نبیذست بچرخشت.

اَنگِشت – فَحم باشد.   فردوسی گفت :

  هر آنگه که بر زد یکی باد سرد

                                         چو زنگی بر انگیخت زَانگِشت گَرد.

معزی گفت :

گفت آتش گر چه من تابنده و سوزنده ام

                                      باد خشم او کند انگشت و خاکستر مرا.

خارپشت - چِزک  باشد.  کسایی گفت :

  بخارپشت نگه کن که از درشتی موی

                                    بپوست او نکند طمع پوستین پیرای.

غوشت - چیزی باشد که بر تن او هیچ موی  نباشد.  بوشکور گفت:

  مریدان  ز بازوش بر کند گوشت

                                    مر آن کوبه را داد با یك دو غوشت.*

لت  - لَخت باشد.  لبیبی گفت:

  ریشت زِدَرِ خنده و سبلت زدر تیز 

                                             گردن زدر سیلی و پهلو زدر لت.

پَلَشت - پلید باشد.  کسایی گوید :

  با دل پاک مرا جامه ناپاک رواست

                             بَد  مَر آنرا که دل و دیده  پلیدست و پلشت.

کَبَست - گیاهی باشد طلخ.  اورمزدی گوید :

  روز من گشت از فراق تو شب   

                                       نوش من شد از اندهانت کبست .

آبخوست - جزیره باشد.  بوالمثال  گفت :

  رفت در دریا بیکّی   آبخوست   راه دور از نزد مردم دور دست 

چُست- محکم باشد.  شهید  گوید :

  بر گزیدم بخانه تنهایی        از همه کس دَرَم ببستم چست.  

اَنفَست  - پرده عنکبوت باشد.  خسروی  گفت :

  عنکبوت بلاش بر تن  من        گرد بر گرد بر تنید انفست.

كلات - دیهى كوچك باشد و بیشتر بر کوه باشد چون دزگاهی دقیقی گوید:

  تیر تو از کلات فرود آورد هزبر   تیغ تو از  فرات برآرد نهنگ را.

الفخت – بیندوخت است.   رودکی گفت :

  با خِرَدومند  بی وفا بود این بخت

                                        خویشتن خویش را بكوش تویك لخت

  بخور و بده که بر پشیمان نبود 

                                           هر که بخورد و بداد از آنک بیلفخت.         

بَیخَشت- از بیخ بکنده باشد و در نفرین نیز گویند که : بیخشت و بر کنده باد.

زَفت- بزرگ و فربه باشد و رُفت، بخیل باشد.  علی قرط اندکانی گوید:

  از لئیمان بطبع می تایی      با خسیسان بفعل می جفتی 

  مَنظَرَت به ز مَخبَرَست پدید     که بِتَن زَفتی و بدل زُفتی.

رَست .  دسته یی بود از بازار و رده نیز گویند و بتازی صَف خوانند.  خسروی گفت:

 چون ملك الهندست آن  دیدگانش

                                         گِردَش بر  خادم هندی دو رست.

فرهخت  - ادب گرفته باشد.  دقیقی گفت :

  ای دل من زو بهر حدیث میازار

                                     كان بت فرهخته نیست هست نو آموز. 

کَلَته - دم بریده باشد چون خر و سباع و مانند آن.  بوشکور  گفت :

بشاه دران کلته رویاه گفت     که دانا زد این داستان در نهفت.

پِسته -  فستق باشد.  شهید گوید :

  دهان دارد چو یك پسته لبان دارد بمی شسته

              جهان بر من چو یك پسته، بدان بسته  دهان دارد.

سفته - مالی باشد که بشهری یا بجایی کسی را دهند و بجایی دیگر باز ستانند.  جُلاب بُخاری [کذا!] گوید :

  اینك رهی بمژگان راه تو پاک  رفته

                                        نزدیك  تونه نامه نه نیز هیچ سفته.

تَفته- گرم باشد.

لَت لَت - پاره پاره باشد.  عسجدی گفت :

  جُغد که با باز و با کُلنگان پرد

                                        بشکندش پر و مرز گرد دلت لت.

بَت  - آهار جولاهگان باشد.  عماره گفت:

  ریشی چگونه ریشی چون ماله بت آلود

                                گویی که دوش تا روز با ریش گوه پالود .

غلت - غلتیدن بود - عنصری گفت :

   بپیشش  بغلتید وامق بخاك

                                          زِ خونِ دلَش خاک همرنگ لاك.

رُت - برهنه و تهی بود.  لبیبی گفت :

  فرمان کن و  آهك كن و زرنیخ بر اندای

                                      بر روی و برون آر همه رویت ازو رُت. 

جغبوت  - پنبه باشد که در جُبّه و قبا زده باشد و از آنجا باز گرفته.  رودکی گفت:

  موی سر جغبوت و جامه ریمناك

                                             از برون سو باد سرد و بیمناك.

رخت- بُنگاه و بُنه باشد.  دقیقی گفت :

  چو گُشتاسپ را داد لهراسب تخت

                                         فرود آمد از تخت و بربست رخت.

الچخت- امید بود.  کسایی گوید :

  جهان جای بِتَلخیست تُهی بَهر و پردَخت

                                  جُزین بود مرا طمع و جزین بودم الچخت 

فرغست - گیاهی باشد که بپزند و بخورند و پارسیانش سبزه گویند.  لمعانی عباسی  راست :

  ای میر شاعرست همه ژاژ آنك    من  ژاژ نی ولیکن فرغستم.

کَبت - نَحل انگبین باشد.  رودکی گفت :

 همچنان کبتی که آرد  انگبین    چون بماند داستان من برین.

کَلتَه  - چارپای پیر و دد و دام از کار باز مانده بود و دم بریده.  بوشکور گفت:

  بشاه ددان کَلَته روباه گفت      که دانا زد این داستان در نَهُفت.

هموراست :

  گُمان برد کَش گنج بر استران  بود به چو بر پشت کلته خران.

غوته - غوطه باشد.  فرخی گفت :

  چو غوته خورده  در آب کبود مرغ سپید

                           ز چشم و دیده نهان شد در  آسمان کو کب.

میشته  - معلم جهودان باشد.  عماره گفت :

  دیدم چنین بتی که صفت کردم

                                          سرمست پیش میشته بنشسته. 

فَرتوت - پیر خرف باشد.  گفت :

  پیر فرتوت گشته بودم سخت      دولت او مرا بکرد جوان.

بسته - حریری باشد که ملوّن بکرده باشند بچند رنگ.  معروفی گوید :

  بسته حریر دارد [و] وشی معمّدا

                                       از نقش و از نگار همه جوی و جویبار 

جَمَست- چیزی بود از جوهرهای فرومایه کبود که پاره ای بسرخی زند.

خسروی [گفت]:

  دین من خسرویست همچو مِیَم  گوهر سرخ چون دهم بجمست.

پست - چیزی باشد که با زمین راست کنی، عنصری گفت :

  چون آب ز بالا بگراید سوی پستی

                                    و زیست چو آتش بگراید سوی بالا.

                            

                                 باب الثاء

                                   *********

                              (ساقط و خالیا) 

                             باب الجیم

                             ************

یَخچه - تگرگ را گویند.   رودکی گفت :

  یخچه می بارید از ابر سیاه     چون ستاره بر زمین از آسمان.

آماج - خاکی باشد توده گرد کرده که نشانه تیر برو نهند.  عماره گوید :

  سرشک دیده برخسار تو فرو گذرد 

                                         هر آنگهی که بر آماجگاه او گذری.

غلیواج - دُبسی  باشد.  بلعباس عباسی گوید :

  آن روز نخستین كه ملك جامه ش  پوشید

                               بر کنگره كوشك بدم من چو  غلیو اج.

سارنج - مرغکی باشد كوچك - صفار مرغزی راست :

  تو كودك خرد و من چنان سارنجم 

                                            جانم ببری همی ندانی رنجم.

ورتاج - اینجا گیایی باشد که بینیرك  خوانندش ، منجیك كوید :

  مثال بنده، و آنِ تونگارا

                                              کلیچه  آفتاب و برگ ورتاج.

آکج  - قلابی آهنین بُوَد که سقایان بدان یخ از یخدان بکنار کشند.  عنصری گفت :

  بجستند تاراج زشتیش  را               بآکج گرفتند کشتیش  را.

گولانج - حلوایی که آنرا لابرلا خوانند.  لبیبی گفت :

  گولانج و گوشت و گرده و گوزاب  و گادنی

                                   گرمابه و گِل و گُل و گنجینه و گلیم.

واذیج - کوی چفته رز باشد.  شاکر  بخاری گوید :

  همه واذیج پُر انگور و همه جای عصیر

                                     زانچ ورزید کنون بر بِخورَد  برزگرا.

غلج - گِره بِعَلقَه  باشد.  معروفی گوید :

  ای آنک عاشقی بغم اندر غمی  شده

                                               دامن بیا بدامن غلج بر فکن .

خوچ - تاج خروس بود و خوچه نیز گویند ، فردوسی گوید:

سپاهی بکردار کوچ و بلوچ       سگالیده جنگ و بر آورده خوچ.

غارج - صبوح کردن باشد.  عرتامی (؟) [رودکی- شاکر بخاری]   گوید :

  خوشا نبیذ  غارجی با دوستان یکدله

                             گیتی بآرام اندرون  مجلس بیانگ و وِلوِله.

تَلاج - بانگ و مشغله باشد.  طبیبان گفت :

  آمد این شب دیر  با مرد خراج        در جنبانید با بانک و تلاج .

تاراج - غارت باشد.  دقیقی گفت :

    دانی که دل من که  فکندست بتاراج

                                آن دو خط مشکین که پدید آمدش از عاج.

برخفج - گرانی باشد که در خواب بر مردمان افتد.  آغاجی گوید:

  بوصال اندر ایمن بُدَم از گشت زمان 

                                    تا فراق آمد و بگرفتم چون بر خفجا. 

فَلج  - غَلق باشد.  علی قرط اندگانی گوید :

    در بِفَلجم کرده بودم  استوار

                                       وز کلیدان در فروهشته مدنگ. 

آکج  - قلابی بود.  آهنین بر سر چوبی بسته ، عنصری گفت :

  بجستند تاراج زشتیش را       بآکج گرفتند کشتیش را.

تنج - درهم فشردن باشد.   رودکی گفت :

  مِهر مَفکَن برین سرای سِپَنج   [کاین] جهان پاک بازی و نیرنج 

  نیك او را فسانه داری شو      بُد او را کمرت سخت  به بتنج.

ترنج - هم این معنی دارد.  عنصری گفت: 

  بتنجید عذرا  چو مردان جنگ

                                              ترنجید بر بارگی  تنگ تنگ.

سِكَنج - باطلست بوشکور گفت :

  سکنجیده همی داردم بدرد       برنجیده  همی داردم برنج.

خَنج - نفع باشد.  عنصری گفت :

  مرا هرچه کلگ و سپاهست و گنج

                                    همه آن تست و ترا زوست خنج.

چخج  - تخمه باشد که در گلو آید و خرک نیز گویند.

فنج - فَنگ باشد که در خایه و زهار پدید آید.  قریع الدهر گوید :

تقویم بفرّتان  چنان خوار شد امسال

                                   چون جخج بخمناوز و چون فنج بخالَنگ 

خَنجه - آواز که از مردم بوقت جماع کردن بیاید از خوشی مُجامِعت مر زن و مرد را.  عسجدی گوید :

  گر خنجه کند عذرا بر بامچه لم

                                    پس تیز دهد خازنه اش از ره کَسّ طَرّ [؟!]

نِشکُنج - فراز  گرفتن بود از دست و اندام بناخن ، عنصری گفت :

  و آن صنم را ز گاز و از نِشکُنج 

                                      تن بنفشه شدست و لب نارنج .

آرنج -بندگاه دست بود که پیوسته ساعد بود زیر بازو.  بوشکور گوید :

  گهی ببازی بازوش را فراشته داشت

                                        گهی برنج جهان اندرون سپرد آرنج.

یغتنج  - مار باغی باشد.  شهید گوید :

  مار یغتنج اگرت دی بِگَزید               نوبت مار افعیَست امروز.

علی قرط گوید :

  دو گیسو چو یغتنج و زلفی  چو گژدم

                                           چو دو کَربسه بر جَبینَش  دو ابرو.

آگنج و آگن- امعای گوسفند باشد که بچیزی بیآگَنَند.  کسایی گفت :

  عَصیب و گُرده برون کن وَزو زَوَنج نَورَد

                                            جگر بیازن و آگنج  از و بسامان کن.

آهنج و هنج - هر دو یکی باشد .  بوشکور گفت :

چنانك مرغ هوا پر و بال بر هنجد

                                             تو بر خلایق بر پَرَ مردمی برهنج.

 رودکی گفت :

  آفریده مردمان مر رنج را    پیشه کرده رنج جان آهنج را.

اَلفَنج - اندوختن باشد.  بوشکور گفت:

  میلفنج دشمن که دشمن یکی   فراوان و دوست از هزار اندکی. 

فُرُنج و پوز و نول - همه پیرامُن دهان باشد.   رودکی گفت :

  سر فرو کردم میان آبخور       از فرنج منش خشم آمد  مگر.  

مُنج - نَحل انگبین باشد.  مُنجیك گفت :

  هر چند حقیرم سُخَنَم عالی و شیرین

                                         آری عسل شیرین ناید مگر از منج. 

ترفنج - راه باریك و دشوار باشد.  رودکی گفت :

  راهی آسان و راست بگزین ای دوست 

                                          دور شو از راه بی کرانه و ترفنج. 

فَنج - غُر  و دبه خایه باشد.  منجیك گفت :

عجب آید مرا از تو که همی     چون کشی آن کلان  دو خایه فتج.

لُنج - بیرون رخ بود.  عماره گفت :

  گفت من نیز گیرم  اندرکون     سبلت و ریش و موی لنج ترا.

و لبیبی گفت :

   نه همه کار تو دانی نه همه زور تُراست

                                        لنج پر باد مکن هیچ  و کتف بر مفراز .

شَنج - سرین مردم و چهارپای بود.  منجیك گفت :

  پیری و درازی [و ] خشك شنجی

                                             گویی بِگُه آلوده لتره غنجی.

غنج - جوال بود.  لبیبی گفت :

و آن بادریسه هفته دیگر غضاره شد

                     و اکنون غضاره همچو [ یکی ] غنج پیسه گشت.

کنج - پیغوله باشد.  فردوسی گفت :

  اگر تندبادی بر آید زِ کُنج

                                         بخاك افکند نا رسیده ترنج.

لنج - آهختن بود چنان که  گویی برون لنج و برون آهنج.  طیّان گفت :

  کسی کو را بگیرد درد قولنج 

                                        بکافش پشت و زو سرگین  برون لنج.

غنچه - گل ناشکفته بود.  عنصری گوید :

  چو سرکفته  غنچه سرخ گل

                                     جهان جامه پوشید همرنگ مُل.

غنچه (دگر )  گرد کردن و سرشتن باشد، چنانک گویند غنچه کرد، یعنی سرشت.

ابو العباس عباسی گفت :

  هیچ ندانم بچه شغل اندری        ترف همی غنچه کنی با شکر.

لنجه - خرامیدن و تنعم باشد، و لنجه در هجو گویند و خرامیدن در مدح.  لبیبی گفت :

  کفش و صندوق و مهبل و  کس زنش

                                        این دو گِردَند و آن دو ناهموار 

   هیچ کس را گناه نیست در ین

                                              کو برد جمله را همی از کار

  این یکی را بخنجهء   خفتن

                                                    وان یکی را بلنجهء  رفتار.

اِرمیج - نعلین باشد.

بَنانج - مردی که دو زن دارد و این زنان یکدیگر را گولانج[کذا] و وَسنی خوانند.  شهید  گفت :

  همی نسازد باداغ عاشقی صبرم

                                             چنان کجا بِنَسازد بَنانج باز بَنانج .

باز پیچ - رَسَنی باشد که زنان و کودکان ببندند و برو نشینند و می آیند و میروند در هوا معلق.  بوالمثل گوید :

  ز تاك خوشه فروهشته وز باد نَوان

                                               چو زنگیانی بر باز پیچ بازیگر.

وَرتیج- سمانه باشد.  زینتی  گفت:

  آید از باغ بی سرود و با رنج

                                          دست بكراعه می برآرد ورتیج .

زَوَنج و نَکانه  - عصیب  بود.  معروفی گفت :

  همی ز آرزوی کیر، خواجه را [ کرخوان ] 

                                        بجز زونج نباشد خورش بخوانش  بر.

آخشیج - ضِدّ باشد.  بوشکور گفت  :

  کجا گوهری چیره شد زین چهار     یکی آخشیجَش بَرو بَرگُمار.

پَخج - پَهن گشته باشد از زخمی یا از زور چیزی، عنصری گفت:

  اگر بر  سر مرد زد در نبرد          سرو تنش را با زمین پخج  کرد.

فرخج و پلشت و فژاکن - همه پلید باشد و زشت.  لبیبی گفت :

  ای بلفرخج ساده همیدون همه فرخج

                                 نامت فرخج و كُنیَت ملعونت بُلفرخج.

همو گوید :

  گویند هجو  کرد فلان بلفرخج را

                                   نامش چونام تو بفرخچی بگسترید.

کَلَخج - چرکی و شوخی که بر دست و اندام بود.  عماره گفت :

  گنده و بی قیمت و دون و حقیر   

                                        ریش پر از گوه و همه تن کلخج.  

نَخج - گیایی درشت باشد که خاک روبان بدان زمین روبَند.  طیّان* گفت :

  دست و کفّ پای ترّان  پر کلنج   ریش پیران زرد از بس دود نخج .

گیج- احمق و مُعجَب و خویشتن ستای باشد.  قریع [الدهر ] گفت :

    همه با حیزان حیز [ و ] همه با گیجان گیج

                              همه با دزدان دزد [و] همه با شنگان شنگ 

کُلج - شکن و چین باشد.  شاکر بخاری  گفت :

  فِری زان زلف مشکینش چو زنجیر 

                                            فتاده سد  هزاران کلج بر کلج.

کَلج- ( دیگر )  سبد گرمابه بانان باشد.  طَیّان گفت :

  سد  کُلج پر از گوه عطا کرد برین  ریش

                       گفتم که بر آن ریش که دی خواجه همی شاند.

لج - لَگَد باشد.  مُنجیك گوید :

  یك روز بگرمابه همی آب فروریخت

                                         مردی بزدم  لج بغلط بر در دهلیز.

یوسف عروضی گفت :

  معاذالله که نالم من ز خشمش 

                                               و گرشمشیر بارد  زآسمانش.

  بیك یُف خَف توان کردن مر او را

                                              بیك لج پخج هم کردن توانش.

لَخج - زاگ سیاه صباغان باشد.  طیان گفت :

  بینی آن زلفینگان چون چنبر بالان  بخم

                              کش  بلخچ اندر زنی ایدون شود چون آبنوس.

لَفج- لب ستبر بود و کسی را گویند که  لب فروهشته است.  فردوسی گفت : 

  خروشان بِکابُل  همی رفت زال     فروهشته لفج و بر آورده یال .

سَفح - خربزه نارسیده بود و بماوراء النهر او را بشکنند و میانش تهی کنند و بدو شراب خورند.  بوالمثل گوید :

  نُقل ما خوشه انگور بُوَد  ساغر سفج

                         بلبل و صلصل رامشگر و آبست  عصیر.

بَفج - کسی که بوقت سخن گفتن خدو از دهن میآیدش گویند، بَفجَش همی شود.

شهید گفت :

  قی اوفتد آنرا که سرو روی تو بیند

                                زان خلم و از آن بفج چکان بر بر و بر روی .

نَمچ - نَم باشد.  عنصری گفت :

  سنگ بی نمچ و آب بی زایش     همچو نادان بود بآرایش 

سُمچ و آهون - نقب باشد.  رودکی گفت :

  شو بدان کنج اندرون خمی بجوی

                                    زیر او سمجیست بیرون شو بدوی.

منجیك گفت :

  یکّیش سرونست ببالیده و سرتیز 

                                ایدون که بدان سمج توان کند ز تیزی.

هَج- راست باز کردن بود چون علمی یا منجوقی راست باز کنند گویند هچ کرد، و اگر چیزی از دست بیفکنی و راست بایستد گویند هج كرد.  منجیك گفت :

  گر دون عَلَمِ مِحنَت  بر بام  تو هچ کرد

                                 بینی سخط  خویش بكوس و علم اندر .

  خشتچه- زیر بغل بود از جامه گروهی سونچه خوانند و گروهی کشه بن .

عماره گوید:

  بجای خِشتچه گر مشک نافه  بر دوزی 

                                    هم ایچ کم  نشود بوی گَنده از بَغَلت.

[خفچه] - شوشه چوب بید یا از سیم یا از زرکشیده بود.  بوشکور گفت :

بفرمود داور که  میخواره  را        بخفچه بکوبید بی چاره را .   

 رودکی گفت :

  سرخی خفچه نگر از سرخ بید 

                                 معصفر گون پوستش  او خود سپید.

سوفچه - شوشه زر بود.  منجیك  گفت :

بیکی لقمه که بر خوان تو کرد آن مسکین

                                  بیکی سوفچه زرش مفروش  کنون.

دیوچه - کرمکی باشد که اندر پشم افتد و وِرا تباه کند.  منجیك گفت :

  دل بپرداز زمانی و منه پشت بدو

                                     که پدیدار شدت  دیوچه اندر نمدا.

غِلغِلیچه و دَغدَغه و کَلخَرجه  - این همه آن باشد که دست زیر بغل مردم با پهلو بزنند و بکاوند تا خنده برو افتد.  لبیبی گفت :

  چو بینی آن خر بدبخت را ملامت نیست

                              که بر سکیزد چون من فرو سپوزم بیش .

  چنان بدانم  من جای غلغلیچه گهش

                                      کجا بمالش اول فتد بخنده خریش .

موسیچه - مرغی باشد سپیدگون بشبه قمری و دُبسی نیز خوانندش.

خسروانی گفت :

   موسیچه و قمری چو مقریانند     بر  سروبنان هر یکی نُبی خوان .

کوچ و چغد و چغو - جمله کُنگُر  باشند.  عنصری گفت :

  اندر آن ناحیت بمعدن کوچ         دزدگَه داشتند  کوچ و بلوچ.

[لوچ - اَحوَل باشد ].  خطیری  گفت :

  آن تویی کور و تویی لوچ و تویی کوچ [ و ] بلوچ

                        آن تویی گول و تویی دول و تویی بابت لنگ .

بَرواج - آبی که از باران بسقف خانه فرو چکد.

غُفج  و آبگیر و شَمَر - یکی باشد.  عنصری گفت :

  بِهَر تلّی بر از خسته گروهی   بهر غُفچی بر از فرخسته پنجاه .

کاج -سیلی باشد.  عنصری  گفت:

  مرد را کرد  گردن و سرو پُشت    کوفته سر بسر بِکاج و مشت.

پسیج - ساختن کاری باشد.  فردوسی گفت :

  بدو گفت زو خود میندیش هیچ   هشیواری و رای و دانش  پسیج.

کیچ - تفاریق باشد، یعنی بهره بهره.  رودکی گفت :

  بجمله خواهم یك ماهه بوسه از  تو بتا

                                 بکیج کیچ نخواهم که فام من توزی .

کابلیچ - انگشت کهین پای باشد.  عسجدی گفت :

  یا بکفش اندر  بِکُفت و آبله شد کابلیچ

                                  از بسی غمها بسته عمر کل (؟)  پا را بپا .

                                   باب الخاء

                                  ************

کاخ - كوشك باشد.  فرخی گفت :

  هر روز شادی تو بنیاد و رامشی 

                                      زین باغ جنت آیین، زین کاخ کَرخ وار .

دیولاخ ۔ سرد سیر باشد و در معنی شورستان  آید چنانک گویی سنگ لاخ یعنی سنگستان و ریگ جای .  عنصری گفت :

  چریده  دیولاخ آکنده پهلو

                                          تنی فربه میان چون موی لاغر.

سنگ لاخ - سنگستان باشد.  فرخی گفت :

    بر سنگ لاخ دشت فرود آمدی خجل

                                               اندرمیان خاره و اندرمیان خار.

بوشکور گفت :

  من اندر نهان زین جهان فراخ

                                             بر آورده گردم  یکی سنگلاخ

درواخ - درستی باشد.  گویی گمانم بفلان درواخست.  رودکی راست :

   چونك مالنده  بدو گستاخ شد   کار مالیده بدو  درواخ شد.

چخماخ - کیسه گِرد باشد که با خویشتن دارند از بهر درم و شانه.  و بوشکور گفت:  

  برد چخماخ من از جامهء من جامه نبرد

                                         جامه از مُشرَعه بردند هم از اول تیر.

  چهل و پنج درو سوزن و انگشتریی

                                      قلم و کارد ببردست یکی شوم حقیر.

ماخ - سیم نبهره  بود و مردم دون همت را گویند که همتی ماخ دارد.  عسجدی گفت :

  جوان شد حکیم ما و جوانمرد و دل فراخ 

                                     یکی  پیرزن خرید بیك مُشت سیم ماخ.

قریع الدهر گفت :

  همه را همت ماخ و همه بر راه بَساخ 

                                    همه را کون فراخ و همه را روزی تنگ.  

شخ - زمین سخت باشد بر کوه و دامن کوه.  بوشکور گفت :

  خرامیدن كبك بینی بشخ               تو گویی ز دیبا فکندست نخ.

چخ- چخیدن باشد چون کوشیدن.  کسایی گفت :

  طعنه مزن که با دو لب من چرا چخی

                                    اندیشه نیك ساز كه یاقوت نشکنی .

ژخ - زخم باشد.  رودکی  گفت :

  چون کشف انبوه غوغایی بدید

                                                 بانگ و ژخ مردمان خشم آورید.

منجیك گفت :

  بوی بر انگیخت  گل چو عنبر اشهب

                                                   بانگ بر آورد مرغ با ژَخِ طنبور.

آژخ - ثؤلول باشد.  کسایی گوید :

  از راستی بخشم شوی دانم             بر بام چشم سخت بود آژخ.

     و مرادی گفت :

    آن سرخ  عمامه بر سر او               چون آژخ زشت بر سر کیر.

 نخ - تای ریسمان بود.  عنصری گفت :

  بی وفا هست دوخته بِدو نَخ          بی وفا هست هیمهء  دوزخ.

فَلخ - ابتدای کارها باشد.  خسروانی گفت :

  همت او بر فلك ز فلخ  بنا کرد    بر سر کیوان فکند بن پی ایوان.

  و طیّان گفت :

    مرا زندگانی بدین  جای طلخ       همه جای دیگر کنندم  زِ فَلخ.            

دُخ و دوخ - گیاهی باشد که آنرا ببافند بسان فرش و در مسجد ها بگسترانند و او را زیغ  نیز خوانند.  شاکر بخاری گفت :

  روی مرا هجر کرد زردتر از زر   گردن من عشق کرد نرمتر از دخ .

بُخ  و کُخ - چیزی بود که ترس کودکانرا بسازند بدیدار زشت و آنرا بتازی فازوع  گویند.  فرخی گفت :

  آیم و چون بخ بگوشه یی بنشینم

                                     پوست بیك ره برون كنم زستغفار .

رَبوخه- هر که وقت جماع بشهوة رسد گویند ربوخه شد.  لبیبی  گفت :

  گه ربوخه گردد او بر پشت تو   گه شود زیرش ربوخه  خواهرت.

و عسجدی گفت :

  چون حیز طیره شد ز* میان ربوخه گفت

                                  بر ریش خربطان ریم ای خواجه عسجدی.

شوخ و كَلَخج - چرك باشد.  خسروی  گفت :

  اگر شوخ بر جامه من بود       چه باشد دلم از طمع هست پاک.

آشکوخ - کسی که پایش بچیزی در آید و بانگشت پای بایستد و خویشتن را از افتادن بپاید گویند بشکوخید.   رودکی گفت :

  چون بگردد پای او از پایدان          آشکو خیده بماند همچنان.

همو گفت :

  آشکوخد  برزمین هموار تر    همچنان چون بر زمین دشوار تر .

انجوخ - چین  پوست بهم گرفتن بود چون پژمردن میوه که پوستش ترنجیده شود.

 رودکی گفت :

  شدم پیر بدینسان و تو خود هم نه جوانی

                                مرا سینه  پُر انجوخ و تو چون چفته کمانی.

و آنکس که چنین باشد گویند انجوخته.  و انجخته نیز گویند، والله اعلم.

                              *******************

                        باب الدال

                                  ***********

بَرد- برد آن باشد که گویند از راه دور شو.  آغاجی گوید :

  از ره نَرَوَم تام نگویند براه آی    بر ره نروم تام نگویند ز ره برد.

خَرد- خرّه و گِل باشد.  خسروانی گفت :

  آن کجا سرت  بر کشید بچرخ         باز ناگه فرو بردت بخرد.

بُلکَفد - رشوت باشد.  بلعباس عباسی گفت:

  ای خواجه معبّر خور سیرت مفّسر

                                 خواجه دوشش ستاند دو یك دهد بخودی

  بلحرب یار تو بود از مرو تا نشابور

                                   سوگند خور که در ره بُلَکفد  او نخوردی .

راوَد - جایی باشد پشته و سبزه برو رسته.  عسجدی گفت :

  الا تا زمی از کوه پدیدست و ره از سد 

                                  بکوه اندر شَخَست  و بزه بر شخ [و] راود.

كَبَد - لحام  باشد.  دقیقی گفت :

   از آنك مدح تو گویم درست گویم و راست 

                                                مرا  بکار نباید  سریشم و كبدا.

گُرد- مبارز باشد.  فردوسی گفت:

  بِهومان چنین گفت سهرابِ گُرد  که اندیشه از دل بیاید سترد.

آورد - جنگ باشد.  ناورد  جنگ دو کس باشد یا دو لشکر.  فردوسی گفت :

  ز ناورد  و آورد او در نبرد                  رسد تا بگردون گردنده کرد.

ناوَرد- آورد باشد.  فردوسی گفت :

  بِناوَردگَه شد سِپَه پَهلَوان           ز قلب اندرون با گروهی گُوان.  

چغد و بوف و چغو - کُنگُر باشد.  فردوسی گفت :

  بموبَد چنین گفت دهقان سُغد        که بر ناید از خایهِ باز چغد.

معزی گوید :

    بِفَرّ و عدل تو شد جای عندلیب و تذرو

                                همان زمین که بدی جای چغد و جای غُراب.

رَژد- کم خوری  بود که هر چه بیند اندکیش باید  با آرزویی تمام.

بوشکور گفت : 

  ز دیدار خیزد هزار آرزوی             ز چَشمَست گویند رَژدی گلوی .

نَوَرد.  درخورنده  و پسندیده باشد.  کسایی گفت :

 نانَوَردیم  و خوار و این نه شگفت

                                               که تن دُرد خوار  نیست نورد.

نرد- تنه درخت بود.  کسایی گفت :

  مردم اندر خورِ زمانه شدست   نرد چون شاخ گشته، شاخ چو نرد .

بادغرد و غرد - خانه تابستانی بود.  بوشکور گوید :

  بسا خان و کاشانه و بادغرد    بدو اندرون شادی و نوشخَورد.

هم آورد  - کوشیدن بود بجنگ.  فردوسی گفت :

  هم آورد او در زمین پیل نیست   چو گَردِ یِیِ اسب او نیل نیست.

فَتَرد- کسی که چیزی از هم بدر دگویند بِفترد.  خسروی  گفت :

  خود بر آورد و باز ویران کرد       خود طرازید و باز خود بِفتَرد.

شایورد- طوق ماه بود.  پیروز مشرقی گفت :

  بخط و آن لب و  دندانش بنگر 

                                          که همواره مرا دارند در تاب

  یکی همچون پَرَن در اوج  خورشید

                                       یکی چون شایورد از گِرد  مهتاب.

نَبَرد- کارزار بود.  فردوسی گفت :

  فرامرز پیش پدر شد چو گرد               بِپیروزی روزگار نبرد   

نَبَرده - مرد مبارز باشد- فردوسی گفت :

  از ایرانیان بُد تَهَم کینه خواه          دلیر و نبرده  بِهَر کینه گاه.

خُرده - تفسیر اجزای پازَندست و ایارده تفسیر جمله پازَندَست  دقیقی گفت: 

  بینم آخر روزی بِکام دل خود را 

                                      گَهی ایارده خوانم شهاگهی خُرده.

آسَغدَه - هیزم نیم سوخته باشد.  معروفی گفت:

    ایستاده میان گرمابه        همچو آسَغدَه در میان تنور.

الفغده - اندوخته بود.  بوشکور گفت :

  بیلفغد  باید کنون چاره نیست     بیلفنجم و چاره من یکیست.

ایفَدَه - بیهده گوی و سبکسار باشد. رودکی گفت:

  این ایفده سری چه بکار آید ای فتی

                                   درباب  دانش این سخن بیهده مگوی.

وَرده- چوب کبوتر بازان باشد که کبوتر را از جای بِپَرانَند.  منجیک گفت :

  چو مرغش از هوا بسوی ورده     از معده باز تاوه شود نانت.

ایارده - چگونگی پازندست و پازند گزارش زند و استاست.  خسروانی راست :

  چه مایه زاهد و پرهیزگار صومعگی 

                           که نسک خوان شده از  عشقش و ایارده گوی.

مَیَزد-مجلس مهمانی شراب باشد.  فرخی گفت :

  مریخ روز معرکه شاها غلام تست

                                         چونانک زهره روز مَیَز دست داه تو .

هم فرخی راست  :

       اندر میزد با هنر و  دانش         وندر نبرد با هنر و بازو .      

    فَرَزد – گیایی بود که تابستان و زمستان سبز بود، و بتازی ثیل خوانندش.  بوشکور گفت:

  فروتر از کیوان ترا اورمزد           برخشانی لاله اندر فرزد.

اورمزد و زاوش و برجیس – ستاره [کذا!] مشتری باشد.  بوشکور گفت :

نه بهرام گوهرت و نه اورمزد        فَرَزدی  و جاوید نبود فرزد.

سُتاوند  - چون صُفّه یی باشد بالای ستونی بر داشته، طَیاّن گفت: 

  جهان جای بقا نیست بآسانی بگذار

                                بِایوان چه بری رنج و بِکاخ و بِسُتاوَند .

کَرَمَند- شتاب کار بود.  خسروی  گفت :

  مکن امید دور و آز دراز

                                      گردش چرخ بین چه کرمند  است.

پَژاوَند- چوبی باشد که از پس در افگنند و بوقت جامه شستن جامه را بدو کوبند و او را سکنبه و چنبه  و فَدَرَنگ نیز گویند.   رودکی گفت:

  دل از دنیا بردار و بخانه بنشین پست

                                          فَرا بند  در خانه بفلج و بِیژاوند.

اروند - نام کوهیست بِدَرِ همدان و دجله را نیز اروند خوانند.  فردوسی گفت :

  اگر پهلوانی ندانی زبان         بتازی تو اروند را دجله خوان.

اروند و ارمان - بهم گویند، ارمان رنج باشد و اروند تجربت.  فردوسی گفت :

  همه مر ترا بند و تُنبل فروخت        باروند چشم خرد را بدوخت.                                         

اورَنگ و اورند- بها و فرهی باشد.  فردوسی گفت :

  سیاوش مرا همچو فرزند بود        که با فر و با برز و اورَند بود.

هموراست:

  گر ایدونك آید ز مینو سروش     نباشد بدان فر و اورند و هوش.

فَرغَند - گندیده باشد.  عماره گفت :

.  معذورست ار با تو نسازد زنت ای غر 

                                          زان گَنده دهان تو و زان بینی فرغند.

تَرفَند - محال و دروغ و زرق باشد  .  فرخی راست :

  با هنر او همه هنرها یافه          با سخن او همه سخنها ترفند.

خسروانی گفت :

  این چه ترفندست ای بت که همی گوید

                                           که سَقَر باشد فرجام ترا مستقرا.

معزی گفت :

  آری چو سخنهای جفای تو شنودم  

                                              در گوش نگیرم سخن یافه و ترفند.

فَند - ترفند باشد.   رودکی گفت:  

 نیز ابا نیکوان، نمایدت  جنگ فند     

                                        لشکر فریاد،نی خواسته، نی سودمند.

دَند- ابله بی باک خودکامه باشد.  بوشکور گفت :

  پری چهره فرزند دارد یکی            کزو شوختر کم بود کودکی

  مر او را خِرَد نی و تیمار نی         بشوخیش اندر جهان یار نی

  شد آمدَش بینم سوی زرگران        هماره ستوهند ازو دِلگِران

  بخواند آنگهی زرگر دند را             ز همسایگان هم  تنی چند را.

لبیبی گفت :

  اندرین شهر بسی ناکس بر خاسته اند

                              همه خرطبع و همه احمق و بی دانش و دَند.

نوند و نونده- اسب باشد. رودکی گفت:

  روز جستن تازیانی چون  نوند   

                                          روزِ دَن چون شست ساله سودمند.

پَساوند - قافیه شعر باشد.  لبیبی گفت :

  همه یاوه همه خام و همه سست          

                                                    معانی از چکاته تا پساوند .

سمند- اسب زرده باشد.  منجبك گفت :

  بر  آن زمان که بر اَبطال تیره گون گردد

                                       همه کُمیت  نماید از خون سیاه سمند.

زند-تفسیر پازند و استا و ابستا بود.  دقیقی گفت :

  یکی زردشت وارَم آرزویست     که پیشت  زند را بَرخوانم از بَر.

پازند- اصل کتابست و ابستا گزارش.  فرخی گفت :

  زو دوستَرمَ هیچکسی نیست، و گر هست   

                                               آنم که می گویم پازند قِرانَست.

لبیبی گفت :

  گویند نخستین سخن از  نامه پازند آنست 

                                                  که با مردم بَد َاصل  مَیپیوند.

خرَند - گیاهی است که اشنان را ماند چون رُسته باشد و شَخار را که رنگرزان بکار دارند و اندر کوهستان او را قلیه  خوانند در خراسان شخار از این خَرَند گیرند و در ولایت بلخ او را خرند و خلخان گویند.  بوشکور گفت :

  تَذَرو تا همی اندر خرند خایه نهد

                                         گوزن تا همی از شیر پُر کُنَد پِستان.

زغند را بانگ یوز خوانند و گویند بانگی سهمگین و بیم زده نیز باشد.  رودکی گفت :

   کرد روبه یوزواری یك زغند       خویشتن را شد بدر  بیرون فکند.

فرکند- چون از جایی بجایی رَه کَنند یا زیر زمینی که از جایی بجایی ره کنند آنرا فَرکَند خوانند و کسیکه ره بجایی بسختی برد و بجایی که هرگز ندیده باشد برسد بدان جای گویند نیك بفرکندید باستعارت ، عَمّاره گفت :

  از پشت یکی جوشن خرپشته فرو نِه

                                          کز داشتنش غیبه  جوشنت بفرکند.

خسروانی گفت :

 دو فَرکَنَست روان از دو دیده بر دو رُخَم

                                         رُخَم ز رفتن فرکن بجملگی  فرکند.

دیرند- دهر باشد.  رودکی گفت:

یافتی چونکه مال  غره مشو    چون تو بس دید و بیند این دیرند.  

فرغند  - گیاهیست که خودروی باشد و چون کدو بَر جَهَد و او را خو و ازغج  نیز خوانند و بِتازی لبلاب خوانند.  رودکی گفت :

  اَیا سرو نو در تَک و پوی آنم             که فرغند واری بپیچم بتو بَر.

 نژند-  پژمرده و غمگین چهره و فرومانده بود عنصری گفت:

  از دل خسته و روان نژند          خویشتن در بهار خانه فکند.  

آبکندو ژی و شمر و غفج  و گُو و مُغاک همه یکی باشد.  رودکی گفت :

  آبکندی دور و بس تاریك جای    لغز لغزان چون درو بنهند پای.

و شهید گفت:

هر که باشد تشنه و  چشمه نیابد هیچ جای

                                             بیگمان راضی بیاید گر بیابد  آبکند .

سیل آبکند.  سیل که در دامن کوه بایستد  سیل آبکند خوانندش.  بهرامی گفت:

  چگونه راهی راهی  دراز ناک عظیم

                                      همه سراسر سیل آبکند و خاره و خار.

کَنَند - تیر دو سر و بیلی باشد سر اندر چفته ورزگران  دارند.   رودکی گفت:

  مرد دینی رفت و آوردش کنند.  

                                چون همی مهمان در من خواست کُنَد.

و ابو العباس عباسی [کذا!] گفت:

  و گرت خنده نیاید یکی کَنَند بیار

                                 و یك دو بیتك ازین شعر من بِکَن بِکَنَند.

خجسته گفت:

   برگیر [کَنَند و] انبر و تیشه و ناوه

                                          تا ناوه کشی خار زنی گرد بیابان.

شَند و کَلَفت و بَتپوز  و مِنقار - در دَدان استعمال کنند  و کَلَفت و شند جز مرغرا نگویند.  عماره گفت :

  مرغ سپید شند شد  امروز ناودان

                                اکنون که زیب مرغ شد آن مرغ سرخ شند .

تُند و خُوند ، تارومار، تَرت و مَرت -  همه یکی باشند.  آغاجی گفت:

  هر چه ورزیدند ما را سالیان  

                                          شد بدست  اندر بساعت تُند و خُوند.

پَند و زَغَن و خاد و غَلیواج و غَلیو - نام مرغ گوشت رُبایَست.  فرخی گفت :

  تا نبود چون همای فرخ کرکس

                                              همچو نباشد بشبه باز خشین پَند.

و جلّاب بخاری گوید :

  چون پَند فرومایه سوی جوژه گرایَد

                                              شاهین سِتَنبه بتذروان کُنَد آهنگ.

پرند و پرنیان- حریر باشد.  پرند ساده بود و پرنیان منقش. فرخی گفت :

  چون پرند بیدگون  بر روی پوشد  مرغزار

                                      پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار.

عنصری راست:

  پری زادگان رزم را دل پسند              بپولاد پوشیده چینی پَرَند.

غَند - گرد آمده بود.  عنصری گفت:

    چو راهی بباید  سپردن بِگام         بود راندن و تعبیه  بی نظام

    نَقیبان ز دیدن بمانند  کند          گر  ایشان همیشه نباشند غَند.

و استاد موفق الدین ابوطاهر خاتونی گوید :

  من غند شده زِ بیم غنده             چون خرس بكون فتاده در دام.

کُند- بندی چوبی باشد که بر پای محبوسان نهند.  فرخی گفت :

  روز رزم از بیم او در دست و در پای عدو

                                      کند ها گردد رکیب و اژدها گردد عنان.

یاکند  - یاقوت باشد.  شاکر  بُخاری گفت :

کجا تو باشی گردند  بی خطر خوبان 

                                     جَمَست را چه خطر هر کجا بود یاکند .

سِند و سِنده و کوی یافت - حرامزاده را خوانند.  منجیك گفت:

 ای سِند چو استر چه نشینی تو بر استر 

                                        چون خویشتنی را نکند مرد مُسَخَّر.

دُند- هر چه گلو فراز کشد چون پوست انار و مازو آنرا دُند خوانند.  رودکی  گفت :

  قند  جدا کن از وی دور شو از زهر دُند

                                       هرچ بآخر بِهَست جانِ ترا آن پسند.

زنده - منکر  و عظیم را گویند ، آنكِ بشخص عظیم باشد.  زنده پیل یعنی پیل عظیم.

شهید گفت :

[پیچه بند - عُصابه باشد که زنان بر پیشانی بندند.  عسجدی گفت]:

  پیچد دلم چون از پیچه بُتمِ          گشاید بِرَغم دلم پیچه بند.

مُغُنده و باغَره - هر دو چیزی بود که از درد اندامی در بندگاهی افتد و در پوست آنجا که بود گِرد آید و گروهی ورغاه (؟)   خوانندش از مردم عامه طوس.  [عسجدی گفت]:

  بردار درشتی ز دل خصم بِنَرمی   

                                          کز پیه بِنُضج آید ای دوست مغنده .

ژِنده- کُهَن و خَلَق باشد.  عسجدی گفت :

  تا پای نهند بر سر حُرّان                    با کون فراخ گنده و ژنده.

تمندهزفانرا بتازی فافا گویند.  عسجدی گفت:

سر و رویم  چون نیل، زبان گشته تمنده

                                     ز بالا در باران از پس و پیش بیابان .

مَنده سبود  - کوزه گردن شکسته بود.  بوشکور گفت :

  دو سد منده سبو آبکش بروز            شبانگاه لهو کن بمنده بر.

غنده و تنند و و دیوپای همه عنکبوت باشد.  کسایی گفت:

  می تَنَد گرد سرای و دَرِ تو  غنده کنون

                                       باز فرداش ببین بر تن تو تار تنان.

کَوَنده - جوالی بود از گیا بافته بر مثال  دام و کاه کشان دارند.  لبیبی گفت :

  من بر  تو فکنده ظن نیكو          و ابلیس ترا ز ره فکنده

  مانند کسی که روز باران            بارانی پوشد از کَوَنده.

پاغنده - پنبه بر هم چیده بود که زنان بریسند.  بوشُعیب گفت :

  جهان  شده فرتوت چو پاغندهء سدکیس 

                      کنون گشت سیه موی  و بدیده شده  جماش.

نونده - تیز فهم باشد، و اندر باب خود یاد کردیم  ، یوسف عروضی گفت :

  گر بر در این میر تو ببینی

                                             مردی که بود خوار و سرفِگَنده

  بشناس که مردیست او بدانش

                                                 فرهنگ و خرد دارد و نونده.

لاند - یعنی جنباند.  طیان گفت :

  با دفتر اشعار بر خواجه شدم دی

                            من شعر هی خواندم و او ریش همی لاند.

  صد کُلج پر از گوه عطا کرد بر آن ریش 

                       گفتم که بدان ریش  که دی خواجه همی شاند .

                                                   والله اعلم بالصواب.

                               ÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷

                                    باب الذال

                                      ---------

مانیذ- بازماندگی باشد از چیزی و یا از کاری.  رودکی گفت :

  دریغ مدحت چون زرّ و آبدار غزل

                                که چاریکش  نیاید  همی بلفظ پدیذ.

  اساس طبع ثنایست بل قوی تر  از آن 

                                  ز آلت سخن آمد همی همه مانیذ.

موبَذ - دانشمند باشد.  اشنانی جویباری گفت :

  زِ اردیبهشت روزی، ده رفت،  روز شَنَبذ 

                              ک ُستی فگند و زُنّار  باده بدست موبذ.

و معزی گفت :

موبذ آذر پرستان را دل من قبله شد.

                             ز آنك عشقش در دل من آذر برزین نهاد.

کُهبَد-مُستَخرِجِ مَزارعِ دهقان باشد.  منجیك گفت :

[نَهاد- رسم و آیین باشد ].   رودکی گفت  :

  خدای عرش جهانرا چنین نهاد نهاد

                                  که گاه مردم ازو شاد و گه بُوَد ناشاد .

آباذ - کَلِمَتی است که اندر دعا گویند، یعنی آفرین و یعنی که ویران مباد.  چنانك گویند: آباذ بر فلان باد.  منجیك گفت:

  آباذ بر آن کره خرای پاکیت (؟) آباذ

                                        بشناس مر آنرا که خداوند ترا داذ .   

مُعزّی گفت :

  آباد بر آن شاه که دارد چو تو مونس

                                     آباد بر آن شهر که دارد چو تو داور.

خاذ - مرغ گوشت رُبای باشد.  خجسته گفت :

  در آمد یکی خان چنگال تیز

                              ربود از کفش گوشت و برد او گریز .

لاذ - دیبایی باشد سرخ نرم.  خسروانی گفت :

  انگشت بر رویش مانند بلورست 

                                    پولاد بر گردن او همچون لادست.  

لاذ- دیواری که از گل بر هم نهاده بُوَد گویند بچینه بر آوردست و از لاذ کردست.

عنصری گفت :

  بپای پست کند بر کشیده گردن شیر

                                            بدست رخنه کند لاذ آهنین دیوار .

آباذ - جایی آبادان باشد.  معزی گوید:

  خراب کرده هر کس تو کرده ای آباد

                                               مباد هرگز آباد کرده تو خراب.

ابو المظفر جمع  گفت:

  ویران شده دلها بمی آبادان گردد 

                                       آباد بر آن دست که پروردش  آباد.

بُنلاذ - بنا باشد زیرا کی لاذ بر سر بنلاذ نهند.  فرالاوی گفت :

  لاذ را بر بنایِ محکم نه           که نگهدار لاذ بنلاذست.

داشاذ و دَهِشت و داشن- عطا بود.  عنصری راست :

  خواستم با نیاز  و داشادش        پدر اینجا بمن فرستاد.

حرکاتش همه رهه  هنر است    بَرَم از جان من عزیز ترست.

راذ - سخی باشد.  عسجدی گفت.

  اگر نسبتم نیست یا هست حُرَّم 

                                     اگر نعمتم نیست یا هست راذم.

وسناذ و بفخم - بسیار بود.  رودکی گفت:

  امروز بِاِقبال توای میر خراسان

                               هم نعمت و هم روی نکو دارم وسناذ.

و همچنین اندر نامه پیران ویسه گفتند بپهلوی زبان فهلوی :

    آزدم کی دشہر یارکت هیر  وسناذ(؟) 

                                       پنذ را ور و حمد و نم ساجاذ (؟) .*

سرواذ - شعر را خوانند و چغامه و چکامه نیز ، لبیبی گفت :

دگر نخواهم گفتن همی ثنا و غزل

                                که رفت یك رهه بازار  و قیمت سرواذ.

بالاذ - جنیبت باشد.  فرالاوی گفت :

   من رهی پیر و سست پای شدم

                                                نتوان راه کرد بی بالاد.

روخ چکاذ - کلمتیست فهلوی.  روخ روت  باشد؛ و چکاذ، بالای پیشانی و بپهلوی  روخ چکاد اصلع بود.  حَکّاک گفت :

  ایستاده بخشم بر در  اوی

                                        این بنفرین سیاه رو چکاد .

چکاذ و هبَاك و كَلال  - میان سر باشد.  طاهر فضل گوید :

  گرخذو  را بر آسمان فکنم       بی گمانم که بر چکاذ آید.

چکاذ - سرکوه باشد.  فردوسی گفت :

  بیامد دوان دیده بان از چکاد    که آمد ز ایران سواری  چو باد.

نژاذ - اصل و نسب باشد.  فردوسی گفت:

  بپرسید ازو پهلوان از نژاد      برو یك بیك سر [و] بُن كرد یاد.

[گردباذ - دیوباذ باشد ].  فرخی گفت :

  همی فکند بنیرو همی گرفت بیوز  

                                چو گردباد همی گشت بر یمین و یسار.

زشت یاذ- غیبت کردن باشد.  رودکی گفت :

  بتو باز گردد همی  عاشقی     نگارا مکن اینهمه زشت یاد.

 آماذه و سنجیده و چیره و پسغده- همه ساخته باشد.  رودکی گفت:

  خود تو آماد[ه] بُوی و آراسته      جنگ او را خویشتن پیراسته.

  عنصری گفت :

    چون همی شد بخانه آماده      دید مردی بِرَه  بر استاده.

فَلاذه - بیهوده باشد.  بوشکور گفت :

  یك فلاذه همی بخواهم  گفت   خود سخن بی  فلاذه بود مرا.

رذ - دانا و بِخرَد بُوَد.  فردوسی گفت:

یکی انجمن ساخت با بخرذان      هُشیوار و کار آزموده رذان.

عنصری گفت :

  سُخندان چو رای رذان آورد               سخن بر زبان ددان آورد.

هیربَذ - قاضی گبرگان باشد.  فردوسی گفت :

  چو بر داشت پرده ز در هیربَد   سیاوش همی بود ترسان ز بَذ.

نخجذ  - ریم آهن باشد و آن سنگ نیز بود که ندافان مَحلاج بدان بر زنند تا دُرُشت  گردد منجیك گفت :

  دو مار به گزنده بر دو لب تو دو سان 

                           زان [قلیه]  چو طاعون زان نان همچو  نخجذ.

برازذ- زیبَد بود.  فرخی گفت :

  گر سیستان بنازد  بر شهر ها، برازد 

                                زیرا که سیستان را باشد بخواجه  مفخر.

                                 

          

                                       باب الراء

                                         --------

                                      

هنجار - کسی که راهی برابر راهی بر گیرد هنجار گویند.  عنصری گفت :

  همی شدند بِبیچارگی هزیمتیان

                               گسسته  پشت و گرفته  گُریغ را هنجار.

زَوار- خدمتگر و یاری دِه باشد.  فردوسی گفت :

  بهارش تویی غمگسارش تو باش

                                    بدین تنگ زندان زوارش تو باش.

کانور  - شییفته سار باشد.  خفاف گوید:

چه چیز ست آنک با زرست و با زور 

                                            همی سازد بکار  سازش گور

 بگور اندر شود ناگه پیاده 

                                          برون آید سوار از گور کانور.

ستیر - قِسمَتی باشد هر یك هفت دِرَمسَنگ.  صفار گوید :

  یارب چه جهان است این، یارب چه جهان

                                    شادی بِستیر بَخشد و غم به قبان.

آبگیر - آبدان باشد.  عماره گفت :

  باد بهاری بِآبگیر بر آمد   چون رُخ من گشت آبگیر پُر از چین.

انبر - كلبتین باشد.  منجیك گفت :

  بلیف خرما پیچیده خواهَمَت همه تن

                                      فشرده خایه بِاَنبر بریده کیر بگاز .

واتگر - پوستین دوز باشد.  رودکی گفت :

  چو پوست روبَه بینی بخان و اتگران 

                                   بدانکه تهمت او دنبه بشدیارست .

خِنگ زیور - اسب اَبلَق باشد.  عنصری گفت:

  اگر بر اژدها و شیر جنگی            بجنباند عنان خنگ زیور.

کَندوری  - مائده و سفره باشد.  بوشکور گفت :

  گشاده در هر دو آزاده وار   میان کوی کندوری افگنده خوار .

کَذَر - مردم احمق باشد.  خجسته سرخی گفت :

  برین شش ره آمد جهان را گذر  چنین دان که گفتم ترا ای  کَذَر.

                       باب الزاء

                                  ----------

مغز - دور سپوزی  باشد.  رودکی گفت :

  گفت خیز  اکنون تو سازِ رَه بسیج 

                                      رفت بایدت ای پسر مُمَغَّز تو هیچ.

ملازه - کذه باشد که از گلو فرود آید.  مُنجیك گفت:

خواجه غلامی خرید دیگر تازه

                                  سُست هِل و حجره گرد و لَتَره ملازه .

غَبازه و گَوازه- چوب گاوران   بود.  منجیك  گفت :

  پُردل چون تاولست و تاول هرگز   نرم نگردد مگر بسخت غبازه.

شبغازه  - شبگاه بود که گوسفند درو دارند.  عماره گفت :

  فربه کردی توکون ایا بدسازه    چون دنبه گوسفند در شبغازه.

بازه- چوبی باشد نه دراز و نه کوتاه آنرا دودستی گویند و چوب دستی  نیز خوانند و شتربانان دارند.  خجسته گفت :

  نشسته بصد خشم در کازه یی     گرفته بچنگ اندرون بازه یی .

پرواز [ه] - خوردنیی باشد که از پس قومی برند که بتماشاگاه رفته باشند.  و نیز درمنه  یی که از پیش عروسی بر فروزند خرمی را، آنرا نیز پروازه گویند.  مرصعی گفت :

ای زن وی  روسیی این شهر را دروازه نیست

                              نه بهر شهری مرا از مهتران پروازه نیست.

هرمز و اورمزد و زاوش و برجیس - نام ستاره مشتریست ، دقیقی گوید :

  به دُمّ لشكرش ناهید و هرمز    بِپیش لشکرش بهرام و کیوان.

کُنُدز - یعنی کُهَن دِز و این در شهری باشد.  رودکی گفت :

  گَه بر آن کُندُزِ بلند نشین

                                   گَه درین بوستان و چشم  گُشای.

گُربُز - طَرّار باشد.  رودکی گفت.

  گربُزان شهر بر من تاختند 

                                       من ندانستم چه  تَنُبل   ساختند.

پَروَز - پیرامن جامه های افکندنی و پوشیدنی بود. [کذا!]. فردوسی گفت :

  بدو گفت من خویشِ گر سیوزم   که از مام و از باب با پَرَوزَم .

تِز - مرغکی بود كوچك و نیكو نتواند پریدن و در گلستانها بود.  رودکی گفت:

  چون لطیف آید  بگاه نو بهار

                                       بانگ كبك و بانگ رود و بانگ تز.

بُرز - بلندی بود.  عنصری گفت :

     فرو کوفتند آن بتانرا بِگُرز 

                                نه شان رنگ ماند و نه فر و [نه] بُرز.

گُرز و کوبال  - لخت باشد.  بوشکور گفت :

  سری بی تن و پَهن گشته بگرز 

                                          تنی بی سر افکنده بر خاکِ برز.

نَغز - لطیف باشد.  عنصری  گفت: 

  بِگویَش که من نامه یی نغز پاک  

                                              فراز آوریدستم از مغز پاك.

مَرز - سرحد باشد.  فردوسی گفت :

  بسنده  کند زین جهان مرز خویش   بداند  مگر مایه و ارز خویش.

کشاورز و اَنگَشبَه - برزگر باشد.  بوشکور گفت :

  کشاورز و آهنگر و پای باف     چو بیکار باشند  سرشان بِکاف.

ارز و ارج و آمُرغ - مقدار باشد.  فردوسی گفت:

  بسنده کند زین جهان مرز خویش   بداند  مگر مایه و ارز خویش.

چَغز و غوك - بَزَغ باشد.  بوالفتح بستی گفت :

  هر چند که درویش پسر نغز آید   در چشم توانگران همه چغز آید.

کنز و کاناز  - بن خوشه رطب باشد.  فرالاوی گفت:

  دلا کشیدن باید عتاب و ناز بتان

                                        رطب نباشد بی خار [و] کنز پُر بارا.

لَغزیدن- فرو خزیدن بود.  آغاجی گفت :

  تَرَّست زمین ز دیدگان  من     چون پِی بِنَهَم همی فرو لغزم

فَلَرز  و فلرزنگ - هر چه در ابزاری یا در رگویی بندند چون زر وسیم و مانند این و در کوهستان آنرا بَدَرزه خوانند و لارزه ، نیز خوانند، و اندر خراسان فلرزنگ.   رودکی گفت :

    آن گُرنَج و شکرش برداشت پاک

                                      و ندر آن دستار آن زن بست خاک

  این زن از دکان فرود آمد چو باد

                                          پُس  فَلَرزنگش بدست اندر نهاد

شوی بگشاد آن فلرزش خاک دید 

                                            کرد زن را بانگ و گفتا ای پلید.

شَرزه- شیر برهنه دندان باشد و در خشم، و هر ددی که دندان برهنه کند شرزه گویندش، عنصری گفت :

  روز پیکار  و روز کردن کار         بِستُدندی ز شیر شرزه شکار.

غَمزه - رعنایی چشم و بر هم زدن چشمک باشد و پندارم تازیست و دقیقی گوید:

  بُتی  که غمزه اش سندان کند گُذاره

                                              دِلَم بمژگان کردست پاره پاره.

مَزه- طعم باشد و مُژه  چشم.   بوشکور گفت :

  چو خورشیدت  آید ببرج بُزه           جهان را زبیرون  نماند مزه.

تزه و مدنگ - دندانه کلید باشد.  لبیبی گفت :

  دهقان بی ده است و شتربان بی شتر

                                   

                                    پالان بی خرست و کلیدان بی تزه. 

غوزه و گوزه- پنبه باشد و كندک نیز گوینده و بتازی جوزق  خوانند.  عسجدی گفت:

  حلقوم جوالقی چو ساق موزه است

                                  و آن معده کافرش چو خُمّ غوزه است.

بتفوز و پوز و کَلَفت - دهن باشد.  ( شاعر گوید) : 

  دُمّ سگ بینی تو با*بتفوز سگ

                                        خشک گشته کش نجنبد  هیچ رگ.

  پوژ و بتفوز مردم را نیز شاید گفتن.

کوز - یعنی دوتاه اندر آمده و کژ شده.  فردوسی گفت:

  بدو گفت نیرنگ داری هنوز        نگردد همی پشت شوخیت کوز.

کاریز- و [    ]  آبی باشد که در زمین بجایی برون برند و بتازی قنات خوانند.

کسایی گفت :

  سزد که دورخ کاریز آب دیده کنی

                            که ریز ریز بخواهدت ریختن کاریز

هیز - بغّا بود و مُخَنِّت را نیز گویند و گروهی هیز را حیز خوانند و «ح» در پارسی نادرست و بعبارت پهلوی دول گرمابه بان را هیز خوانند، مگر هیز ازین مشتق باشد.  عسجدی گوید :

  گفتم همی چه گویی ای هیز گلخنی

                                           گفتا که چه شنیدی ای پیر مسجدی

  گفتم یکی که مسجدیم چون نه عزمتم

                                              گفتا تو نیز هم بچنین زاهدی(؟).**

پشیز- درم بَد مسین بود بی قیمت. لببیبی گفت :

  گرچه زردست همچو زر پشیز        یا سپیدست همچو سیم ارزیر.

بنیز - چون هرگز باشد و بجای هم بکار برند.  بوشکور گفت :

  نه آن زین بیازرَد روزی بنیز        نه این را از آن اندهی بود نیز.

نخجیز  - پیچیدن بود.  گویند در فلان نخجیزید، یعنی دَرو پیچید.  سرودی [کذا!]گفت : 

  آری مرا بدان کت برخیزم                وز زلف عنبرینت بیاویزم.

  داری مرا بدانک فراز آیم                 زیر دو زلفکان بنخجیزم.

میز - آب تاختن بود.  خسروی گفت :

  هر که را بخت یارمند بود                 گو بشو مرده را زِ گور  انگیز.

  یا بکردار ببر بر سر  شیر                چیره گرد و بگوشش  اندر میز.

گُمیز - غائط بود، و گروهی بول و شاشه را بهمین نام خوانند.  رودکی گفت :

 آتشی بِنشاند از تن تفت و تیز         چون زمانی بگذرد گَردَد گمیز.

                                باب الراء

                                  --------

ناژ و لوژ و نشك - هر سه یك درخت باشد.  لبیبی گفت :

  ایا ز بیم زبانم نژند گشته و هاژ

                               کجا شد آن همه دعوی ولاف و آن همه ژاژ .

  تُرا شناسد دانا مرا شناسد نیز

                                    من از قیاس چو نارَم تو  از قیاس چو ناژ.*

راژ - قبه غله باشد.  هموراست  :

   پای او افراشتند اینجا  چنانك

                                                   تو ز کون  بر راژ ها افراشتی.

غلیواژ - گوشت ربای باشد.  لبیبی گوید  :

 ای بچه حمدونه غلیواج غلیواژ 

                                             ناگه بربایدت بطاق اندر بَر جِه .

هاژ-  خامش اندر بمانده بود.  نشناس گفت :

  درزی لتره  گشته چرا گشته ای تو هاژ

                                    چون ماکیان بکیر خر اندر  همی گراژ.

 [لبیبی] گفت:

  ایا ز بیم زبانم نژند گشته و هاژ

                             کجا شد آن همه دعوی کجا شد آن همه ژاژ.

کاژ - اَحوَل بود.  معروفی گفت :

بیك پای لنگ و بیك دست شَل      بیك چشم كور و بیك چشم كاژ.

باژ - خراج باشد.  (فردوسی( گوید :

  ببیچارگی باژ و ساو گِران                    پذیرفت با هدیه بیکران.

تاژ –خیمه بوَد)  بهرامی گفت :

   خسرو غازی آهنگ بخارا دارد

                                            زده از غزنین تا جیحون تاژ  و خرگاه.

ژاژ - گیاهی  باشد که اندر تره دوغ کنند.  عسجدی گفت :

  ژاژ داری تو و هستند بسی ژاژ خوران 

                                 وین عجب نیست که تازند سوی ژاژ خران .

[ژاژ دیگر ] - سخن بیهوده بود.  فرخی گفت :

  کسی که ژاژ دراید بدرگهی نشود

                                        که چربگویان آنجا شوند کُند  زبان.

فاژ - باز کردن دهان بود فراخ، اندر نفس زدن و از کاهلی نیز باشد، و از خواب نیز .  لبیبی گفت :

  قیاس کونش چگونه کنم بیا و بگوی

                                          ایا گذشته بشعر از بیانی  و بوالحر

  اگر ندانی بندیش تا چگونه بود

                                            که سبز  خورده بفاژد بهارگه  اشتر.

فُرُژ - بیخ گیاهی باشد طلخ طعم و گویند درد شکم را سود دارد.  منجیك گفت :

  ویحَك ای برقعی ای تلخ تر از آب فُرُژ 

                                       تاکی این طبع بد تو که گرفتی  سرِ پَژ.

پَژ - عقبه باشد.  خسروانی گفت :

  سفر خوشت کسیرا که با مراد بود

                                         اگر سراسر کوه و یژ آیَدَش در پیش.

کژ - خوهل و خمیده باشد.  منجیك گفت :

  رویت براهِ شِگنان  ماند همی درست

                                                  باشد هزار کژی باشد هزار خم.

ویژه - خاصه بود.  فردوسی گفت :

     مرا زین همه ویژه اندوه تست

                                             که بیدار دل بادی و تن درست.

دوژه - خاری باشد که در دامن  آویزد [ خفاف گفت] :

  بدلها اندر آویزد دو زلفش               چو دوژه اندر آویزد بدامن.

گَواژه - طعنه باشد.  کسایی گفت:

 ای گم شده و خیره و سرگشته کسایی*

                                          گواژه زده بر تو امل ریمن  و محتال.

کَلاژه - کَلاغ پیسه بود.  معروفی گفت :

  چو کَلاژه همه دزدند و رباینده چو خاد

                               همه چون بوم بَدآغال و چو دَمَنه محتال .

ریژ و کام  - هوا باشد.  خَفّاف گفت :

  دیدی بِریژ و کام  بدو اندرون بسی

                                      بارید كان مطرب بود [ی] بِفَرّ و زیب.

پوژ - زَفَر باشد منجیك گفت :

  امروز باز پوژَت ایدون بتافتست 

                                گویی همی بدندان خواهی گرفت گوش.

کُروژ - نشاط باشد.  منجیك گفت :

  نُعمان نکرد شادی چندان بنعمتش

                                     کز بهر کیر خواجه کنی تو همی کرُوژ. 

خسروی گفت :

  چون دل باده خوار گشت جهان

                                         با نشاط و کروژ و خوش منشی.

                                 --------------------

                          

                          باب السین

                                     --------------

کاس [موی] - موی خوک باشد.  فرخی گفت :

  چو کاسموی گیاهان او برهنه ز برگ 

                                     چو شاخ گاو  درختان او تهی از بار.

کوس - آن چنان باشد که چیزی در چیزی کوبند.  زینتی گفت :

  بدین شهر دروازه ها شد منقش

                                          از آسیب و ز کوس  چتر و عماری.

برجاس- نشانه گاه تیر باشد.  بوالعباس عباسی گفت :

  منجمان آمدند خُلَّخیان         ابا سطرلابها چو برجاسا

چشم آلوس - نگریستن بود بگوشه چشم.  دقیقی گفت :

  کیوس وار بگیرد همی بچشم آلوس (؟)  

                                بسان فرخ شهبا [؟] امیر روز عزیز* (؟) 

پَرواس - هرچه بسایی گویی بپرواسیدم، بتازی لمس خوانند.  بوشکور گفت :

  تا کجا گوهریست  بشناسم          دست سوی دگر نَپَرواسم.

هراس - ترس بود.  فردوسی گفت.

  بِیزَدان هر آنکس که شد ناسپاس

                                           بدلش اندر آید زِ هر سو هراس.

فرناس - کم مایه باشد، و غنوده، یعنی مژه گرم کرده.  عنصری گفت :

   گفت نقاش چونك نشناسم     که نه دیوانه و نه فرناسم.

آس- آرد نرم باشد زیر سنگ.

 لبیبی گفت :

  دوستا! جای بین و مردشناس   شد نخواهم  بآسیای تو آس.  

کسایی گوید  :

  آسمان آسیای گر دانست     آسمان آسمان کنند هزمان.

  معزی  گوید :

  تا دل من آس شد در آسیای عشق او

                                هست پنداری غبار آسیا بر سر مرا .

خراس - آسیا بود که بچهار پایان گردانند.  کسایی گفت :

خراس و آخُر و خُنبه ببردند    نبود از چنگشان بس چیز پنهان.

سپاسه - لطف باشد.  بوشکور  گفت :

  وزان پس که بد کرد بگذاشتم         بدو بر سیاسه نپنداشتم .

کراسه - دفتر باشد.  طیان گفت :

  این  عَن فُلان و قالَ فُلان  دان که پیش من

                                        آرایش کراسه و تمثال  دفترست.

تالواسه - تاسه بود.  خفاف گفت :

مر مرا ای دروغگوی سترگ        تالواسه گرفت ازین ترفند.

تکس و تکژ- استخوان انگور بود.  بهرامی گفت:

  آن خوشه بین چنانك یكی خیك پُر نَبیذ.

                                سر بسته و نَبُرده بدو دست هیچ کس

  بر گونه سیاهی چشمست غژب  او

                                   هم بر مثال مردمه  چشم از و تکس.

غَرَس و غَژم- خشم باشد.  رودکی گفت :

  گر نه بدبختمی مرا که فکند      

                                             بِیِکی جاف جاف زود غَرَس.

  او مرا پیش شیر  پسندد       

                                            من نتاوم برو نشسته  مگس.

پَرگَس و پَرگَست- مَعاذَالله بود.  رودکی گفت :

  گرچه نامَردُمَست  مهر و وفاش  

                                            بشود هیچ ازین دلم ؟ پَرگَس.

بامس  - پای بسته و بیچاره بود که نه اندر مقام نفع ببند و نه اندر شدن و نه ره شناسد.

دقیقی گوید:

  خدایگانا  بامس بشهر بیگانه 

                                         فزون ازین نتوانم نشست دستوری.

خس- خار ریزه و کاه ریزه باشد.  عسجدی گفت :

بدان رسید که بر ما بزنده بودن ما 

                                     خدای وار همی مِنَّتی نهد هر خَس.

بَخَس - تافتن دل باشد از سختی یا از غمی یا از تبشی.  آغاجی گفت:

  ای نگارین ز تو رهیت گسست  

                                             دلش را گو ببَخَس و گو بِگُداز.

لوس - گفتار خوش و فریبنده باشد و فروتنی بود بیش از اندازه.  عنصری گفت:

 چون بیامد بوعده بر سامند            آن كنیزك سبك زبام بلند.

  بِرَسَن سوی او فرود آمد               گفتی از جَنَّتَش  درود آمد

 جان سامند را بلوس گرفت    دست و پا و سرش ببوس گرفت.

بیوس  - طمع و انتظار کردن بچیزی بود.  عنصری گفت :

  نکند میل بی هنر بِهُنَر           که بیوسَد زِ زَهر طعم  شکر.

كَبوس  - کَژ باشد.  دقیقی گفت :

  بجز بر آن صنمم عاشقی فسوس آید

                                   که جز بر آن رخ او عاشقی کبوس آید.

کالوس - مرد خَربَط باشد.  بوالمؤید گفت :

  ملول مردم کالوس و بی محل باشد  

                                        مکن نگارا این خُو و طبع را بگذار.

چاپلوس - فریبنده باشد.  بوشکور گفت :

  مکن خویشتن سهمگین چاپلوس

                                       که بَسته بُوَد چاپلوس از فُسوس.

داس و دلوس- چون تباه و تبستست معنیش خاش و خماش  است.  منجیك گفت :

  دوش دانستم کاین رنج همه وَسواسَست 

                                    مردم داس و دلوس از در روی آماسَست.

نوس  - قوس قزح باشد.  خسروانی گفت :

  از باد روی خوید چو آبَست موج موج 

                               وز نوس پشت ابر چو چرخست  رنگ رنگ.

دیس - فش باشد.  یعنی تن  فرخی گفت :

  یکی خانه کردست فَرخاردیس       که بِفروزد از دیدن او روان.

سد کیس - قوس قزح باشد.  بوالمؤید گفت : 

  میغ ماننده پنبه ست و وِرا باد  نَدّاف

                                 هست  سدکیس درونه  که در و پنبه زنند.

اَسپریس - میدان بود و فردوسی گفت :

  نشانه نهادند بر اسپریس     سیاوش نکرد ایچ با کس مَکیس.

بِرِجیس - مشتری باشد.  خسروی گفت :

  چشمه آفتاب و زهره و ماه      تیر و برجیس و كوكب  بهرام.

کربسه - مارپلاس  باشد.  رودکی گفت :

  مار و غنده کربسه با گَزدمان    خوردِ ایشان پوست روی  مردمان.

بادریسه – (آن مهره که)  بر دوک کنند و بتازی فلکه خوانند.  لبیبی گفت :

  گر کونت از نخست چنان بادریسه بود

                         آن بادرسیه خوش خوش چون دوك رشته  شد.

نُس وزك زفر و پوز  و فرنج - پیرامن دهان باشد.  مهستی  گفت :

  کیر آلوده بیاری و نهی در کُس من

                                   بوسه یی چند بِتَزویر دهی بر نُس من.

رُس- گلوبنده بسیار خوار بود.  بوشکور گفت : 

  بَبَلفَنج و الفغده* پر لهو خور         گلو را از رسّی بسر بَر َمبَر .

چُست-هر چه تنگ و باندام در جایی نشیند گویند چُستَست، و میانرا که گویند تنگ ببند گویند چُست ببند.  بوشکور گفت:

   بار بسته شد  فرمان ده نون     تا میان خدمت را بندم چُست.

مُست - گِلِه بود.  لبیبی  گفت :

  ای از سِتیهش تو همه مردمان بِمُست

                           دعویت صعب منکر  و معنیت سخت سست .

مُستی - گله کردن باشد.  لبیبی گفت :

  باده خور و مَستی کن مُستی چه کنی از غم

                                دانی که به از مُستی صد راه یکی مَستی .

کُستی - زُنّار باشد.  خسروانی  گفت :

  بر کمرگاه تو از کُستی جورست بُتا

                                  چه کشی بیهُده کُستی و چه بندی کمرا.

گَمَست - پارسی جمست. فرخی گفت :

  میان خواجه و تو و میان خواجه و من

                                      تفاوتست چنان چون میان زَرّ و گمست.

پَرگَست- معاذالله باشد.  غوّاص گفت :

  پرگست باد بر همه کردارهای بد

                                        آنك او بنسبت نبی مصطفی بود.

گِرَست - یعنی نالید ، عنصری گفت :

  از تزیینی  که او نرست همی   دل پولاد خون گرست همی.

پَست و پخچ  و کوتاه و پهن شده- همه پهن بُوَند و پَست بُوَند.  منجیک گفت:

  چرات ریش دراز آمدست و بالا پَست

                                          محال باشد بالا چنان و ریش چنین.

[برغست] – قُنّابَری باشد که شیرازیانش سبزه خوانند.  ندانم کِراست: 

  همیشه تا نبود (سرخ)   خوید جوان گلنار

                           همیشه تا نبود سبز لاله چو [ن] برغست.*

اَنفَست - پرده عنکبوت بود.  خسروی گفت :

عنکبوت بلاش بر دل من گرد بر گرد بر تنید انفست.

بست - قسمت آب باشد که برزگران بر هم ببخشند ، خسروانی گفت :

  و گرش آب  نبودی و حاجتی بودی

                             ز نوك هر مژه یی آب راندمی صد بست .

لست- چیزی قوی و البان [؟]  باشد.  لبیبی گفت:

  گر سیر شدی از من بُتا در خور هست.

                                         زیرا که ندارم ای صنم خرزه  لست**.

  از هستی تو ببانگ ِببینم پیوست (؟)

                                      بر دیده كُس بِلَفچ و بركون الست.

اَلَست- سرین کون فربه باشد.  عسجدی گفت :

  همچون رطب اندام و چو روغنش سرین

                              همچون شَبَه زلفکان و چون دنبه الست .

آبخوست - جزیره باشد.  عنصری گفت :

  بر سر باد تند و موج بلند         تا بیك آبخوستشان افگند.

پَسادست - نسیه باشد و دستادست  نقد بود.  لبیبی گوید:

 سِتَد و داد جُز بِدستادست    داوری باشد و زبان و شکست.

بوشکور گفت :

  ستد و داد مکن هرگز جز دستادست

                                 که پسادست خلاف آرد  و صحبت ببرد.

پشت بست - گلیمی باشد که زنان و برزگران زیر بغل و پشت  بندند.  عنصری گفت:

   سّتی پس پشت پشت بستی بستست

                          پیش پشتی  یستی سمتی بسی بنشستست.

شکست و مِکَست - اتِّباعَست.  رودکی گفت :

  آی از آن چون چراغ پیشانی

                                    آی از آن ([زلفك ] شكست و مكست.

پیخست - کسی که در جایی گرفتار آید و نتواند جستن گویند پیخسته شد. عسجدی  گفت :

شادی و بقا بادت و زین پیش نگویم

                                     كاین قافیه تنك مرا نیك بپبخست.

پیخسته - همان بود .  خسروانی گفت :

  من مانده بخانه در،  پیخسته و خسته

                                      بیمار و بِتیمار و  نَژَند و غم خورده.

دسته - مردم را گستاخ کرده بود.  رودکی گفت :

  نیست از من عجب بگستاخی        که تو دادی بِاوَّلَم دسته .

فَرخَسته- بر زمین کشیده بود.  ابوالعباس عباسی گفت :

  او می خورَد بشادی و کام دل     دشمن بزار  کشته و فرخسته.

نَو آجسته - باغ نو نشانده بوَد.  ابوالعباس گفت :

  مرا سز[د] ساغرک سر ملكت(؟)           تازه شد چو باغ نو آجسته. 

فَزایِسته  - زیادَت بود.  دقیقی گفت :

  ای جای جای کاسته بیخوبی*

                                                  باز از تو جای جای فزایسته.

رَسته - کلبه های پیشه وران بود بر صف و هر صفی را رسته یی خوانند.  مسعودی گفت:

  دی بر رسته صرافان مَن بَر دَرِ تیم

                                          کودکی دیدم پاکیزه تر از دُرِّ یَتیم.

انبسته - مداد یا خون یا حِبر بوَد، و هر چه بسته شود که حل نکند انبسته گویند.

شاکر بخاری  گفت:

  خون انبسته همی ریزم بر زرین رخ

                                   زانك خونابه نماندست درین چشمم نیز .

فرسته - رسول بود.  دقیقی گفت :

  ای خسروی که نزد همه مهتران  دهر

                                            بر نام و نامه تو نوا و فرسته  شد.

نیسته - نیست باشد.  کسایی گفت:

  آس شدم زیر آسیای زمانه    نیسته خواهم شدن همی بکرانه .

خوسته - در هم آکنده بود بمعنی در هم جسته، عنصری گفت :

  ز پس کش  بخاک اندرون گنج بود

                                           از و خاک پیخوسته را رنج بود.

مَسته - خورش شِکرَه  بود.  رودکی گفت:

  منم خو کرده بر بوسش             چنان چون باز بر مسته.

  چنان بانگ آرَم از بوسش            چنان چون بشکنی  پسته.

کوست و کوس - آسیب بود.  بوشعیب  گفت :

  شاکر نعمت نبودم یا فتی       تا زمانه زد مرا ناگاه کوست.

                                باب الشین

                                  -----------               

پاش و برپاش - یعنی بر افشان.  فرخی گفت :

  تاجی  شدست روی من از بس که تو برو 

                               یاقوت سرخ پاشی و  بیجاده گستری.

خراش و خریش و شخوده - یکیست.  اما خریش و خراش چیزهای دروده را گویند و میوه های نیمه خورده را نیز گویند.  شاکر بخاری گفت :

  مجلس پراشیده همه، میوه خراشیده همه 

                              هر روی پاشیده  همه بر چاکران کرده یَله.

خراش - سَقَط باشد.  رودکی گفت :

  بت اگر چه لطیف دارد نقش    بِبَر دو رخانَش  هست خراش.

شُخَش - مرغیست.   رودکی گفت :

   گُرگرا کی رسد ملامت شاة      باز را کی رسد  نهیب شخیش.

وَخش - نام شهری است از ترکستان ، شاکر بخاری گفت :

 بگامی شمرد* از ختا تا ختن     بیك تك دوید از بخارا بِوَخش.

اَخش  - قیمت بود.  عنصری گفت :

  خود نماید همیشه مهر فروغ   خود فزاید همیشه گوهر اخش.

هراش - قی باشد.  شهید گفت :

    از چه تو به نکند خواجه که هر جا که بُوَد 

                             قدحی  می بخورد راست کند زود هراش.

زواش زاوش  - ستاره مشتری است.  اورمزدی گفت :

 حسودانت را داده بهرام نحس     ترا بهره کرده سعادت زواش.

غاش - کسی باشد که بر کسی دوست دار بود.  رودکی گفت :

  خویشتن دار  باش و بی پرخاش 

                                            هیچ کس را مباش عاشق غاش .

پَرخاش - جنگ و چلب  بُوَد.  فردوسی گفت :

  بصد کاروان اشتر سرخ موی       همی هیزم آورد پرخاش جوی.

ریکاشه  - خارپشت بود و بِمَرو ریکاشه گویند.  عنصری گفت :

  کسی کرد نتوان ز زهر انگبین     نسازد از ریکاشه کس پوستین.

شاشه- بول باشد یعنی گُمیز.  روزبه  نکنی  گوید:

  ناگاه بر آرند ز کنج  تو خروشی  

                             گردند  همه جمله و بر ریش  تو شاشه.

خاشه- خاش و خماش ، ریزه کاه و جو باشد فردوسی [کذا!] گفت:

  بهر* خاشه یی خویشتن پرورد    بجز خاشه ویرا چه اندر خورد.

غُرّواشه - گیاهی باشد که جولاهکان و کفشگران آنرا بلیف کنند و دسته دسته بندند و بر روی چیزی مالند.  لبیبی گفت:

  چو غرواشه ریشی بسرخی و چندان 

                                         که ده ماله از ده یکش  بست شاید.

فَش - مانند بود.  فردوسی گفت :

  چنین گفت رستم که ای شیرفَش*      مرا پرورانید باید بِکَش.

خوش - مادر زن باشد ، و خشو نیز گویند.  لبیبی گفت :

  آن  سبلت و ریشش بکون خُوش   دو پای خوش او بکون صِهر .

کَربَش - مار پلاس  باشد.  عنصری گفت :

  شد  مژه گرد چشم او ز آتش    نیش و دندان  گزدم و کربش.

تش - تیشه باشد.  منجیك گوید :

  بهیچ روی توای خواجه برقعی نخوشی

                                    بگاه نرمی گویی که آب داده تَشی.

بَش - آهن پاره تُنُک باشد که بر صندوق و دوات و دَر زَنَند و بِمِسمار بِدوزَند.  بوالمؤید گفت :

از آبنوس دری اندرو فراشته بود

                               بجای آهن، سیمین  همه بش و مسمار.  

بُش - موی قفای اسب بود.  اسدی طوسی گفت :

  بجای نعل ماهی بسته بر پای     بجای دُرّ پروین بفته در بُش.

خُرُش- خروش باشد.  خفّاف گفت :

  فردا نروم جزت بر مراد           بجای سه بوسه دهمت شش.

  شادی چه بود بیشتر ازین     خامش چه بُوی ای بت از خُرُش .

دَرَفش - علامت باشد.  فردوسی گفت:

  ز بس گونه گونه سنان و درفش    سپرهای سیمین و زرینه کفش.

شخش - کسی که از نشستنگاه لختی برتر شود گویند بر شخشید.  بوشکور گفت :

  یکی بهره را برسه بهرست بخش 

                                   تو هم بر سه بخش ایچ برتر مَشَخش.

دَخش  - ابتدا کردن بود.  گویند دخش بِتُست.  بِتُست یعنی نخستین معامله با تست.  فرالاوی  گفت :

  من عاملم و تو معامِلی           این کار مرا با تو بود دخش. 

رَخش - قوس قزح باشد.  فرالاوی گفت :

  میغ چون ترکی آشفته که تیر اندازَد 

                                  برق تیرست مر او را مگر و رَخش کمان .

دَرَخش- برق باشد.  بوشکور گفت :

  دَرَخش ار نخندد  بگاه بهار               همانا نَگِرید  چنین اَبر زار.

فَرخَشته- قطیف [کذا!]* بود.  رودکی گوید :

  بسا کسا که جوین نان همی نیابد سیر  

                          بسا کسا که بَرّه است و فرخشه بر خوانَش .

آذَرَخش - صاعقه باشد.  رودکی گفت.

  نباشد زین زمانه بس شگفتی        اگر بر ما بیاید  آذرخشا.

جخش- علتی باشد که بر گردن مردم خُتَلان و فَرغانه و آن دیار فِتَد مانند دَبِّه و آنرا هیچ درمان نباشد و درد نکند.  لبیبی گوید :

  آن جخش ز گردنش بیاویخته  گویی 

                                            خیکیست پر از باد بیاویخته از بار*.

مَرَخشه - نحس باشد.  منجیك گفت :

  آمد نوروز و نو دمید بَنَفشه    بر ما فرخنده باد و برتو مَرَخشه .

ابیشه - جاسوس باشد.  شهید گفت :

  در کوی تو ابییشه [ ها] می کردم ای نگار 

                                            دزدیده تا مگرت ببینم بِبام بر.

کَشه - خط که اندر کشند گویند و گدای را کشه خوانند یعنی که مال مردم بِخود کِشَد.  عسجدی گفت :

  کَشّه بر بندی گرفتی در گدایی سرسری

                                از تبار خود که دیدی کَشِّه یی بر بنددا .

نیوشه - گوش فرا داشتن بود بحدیثی.  رودکی گفت :

  همه نیوشه خواجه بنیکویی و بصلح

                       همه نیوشه نادان بجنگ و کار نغام 

نیوشه - خروش بود از گریه شاکر بخاری گوید :

  چو کوشیدم که حال خود بگویم   زبانم بر نگردید  از نیوشه.

غیشه - گیاهی بود مانند گیای حصیر ، بِتاَبند و جوال گاه کشان کنند.   رودکی گفت:

  یار بادت توفیقِ، روزبهی  با تو رفیق

                          دولتت باد حریق [کذا!]* دشمنت  غیشه و نال.

شنوشه - عطسه  باشد.   رودکی گفت :

  رفیقا چند گویی کو  نشاطت       بنگریزد کس از گرم آفروشه.

  مرا امروز توبه سود دارد        چنان [چون] دردمندان را  شنوشه.

پوزش - عُذر باشد.  بوشکور گفت :

  ور ایدونک پوزش پذیری زِ مَن     وگر نیز رنج آید از خویشتن.

کَند و رَش  - زمین فراز و نشیب باشد پُشته پُشته.  منجیك گفت :   هر چه بخواهد بده که گنده زبانست

                                          دیو رمنده  نه کند  داند و نه رش.

نکوهش - ذَمّ بود.  بوشکور گفت :

  نکوهش رسیدی بهر آهویی   ستایش بُد  از هر هنر هر سویی.

منش- همت  باشد.  بوشکور گفت :

  بهر نیك و بد هر دوان یك منش   بر از اندرون هردوان بَدکُنِش.

گَرزِش - تَظَلُّم باشد.  خسروانی  گفت :

  بده داد من زان لبانت و گرنه 

                               سوی خواجه خواهم شد از تو بگرزش .

سِتایش - مدح باشد.  بوشکور گفت :

 ستایش خوش آمدش بر یك  هنر

                                               نیامدش  خود ز [ا]یچ در.

نیایش - دعا و آفرین باشد.  فردوسی گفت :

  بپیروزی اندر نمایش کنید     جهان آفرین را نیایش کنید.

آغالش - تضریب کردن بود میان دو تن یعنی بر یکدیگر تند کردن.  بوشکور گفت :

 بر آغالش هر دو آغاز کرد      بدی گفت و نیکی همه راز کرد.

فَش - بَش چهار پای باشد.  منجیك گفت :

  جنگ کرده نشسته اندر زین   بر تن کوسه  دم ریخته فش.

درخش - دو گونه [؟] بود چون شیخ (؟)منجیك گفت :

  ریش درخشت بچشم آید ارزان (؟) 

                                      همچو سر ماست قبه قبه بر نرم (؟)

زَش - یعنی چه.   رودکی گفت :

  زش از وپاسخ دهم اندر نهان       زش بپیدایی  میان مردمان.

سُروش - فرشته بود.  فردوسی گفت.

    بفرمان یزدان خجسته سروش مرا روی بنمود در خواب دوش.  

بِنیوش - یعنی بشنو.  کسایی گفت :  

  آن  جهانرا بدین جهان مفروش  گر سخندانی این سخن بنیوش.

خروش - بانگ باشد با گریستن و بی گریستن.  شهید گفت :

  چند بر دارد این هریوه خروش     نشود باده بر سرودش  نوش.

خلالوش و خراروش - غلغل باشد و این از آواز کوز برگرفتند.   رودکی گفت :

  گرد گل سرخ اندر خطی بکشیدی 

                                        تا خلق جهانرا بفکندی  بخلالوش.

لوش - دهان کژباشد.  طَیّان گفت :

  زن چو این بشنید[ه]  شد  خاموش بود

                                             کفشگر کانا و مردی لوش بود.

زوش - تند و سخت طبع باشد.  رودکی گفت :

بانگ کردمت ای فغ  سیمین   زوش خوانیدَمت  که هستی زوش.

زوشیدن - در مردم آویختن و نیز آبی یا نمی که از جایی بیرون آید گویند بِزوشیدَست.  عسجدی گفت :

  تا مشك سیاه من سمن پوشیدست

                                      خون جگرم بدیده بر جوشیدست.

 شیری که بکودکی لبم نوشیدست

                                       اکنون ز بناگوشم بر زوشیدست.

پیلغوش - جنسی است از سوسن که آنرا سوسن آزاد گویند و جنسی دیگر آسمانگون و آنچه مُنَقَّش بود آنرا پیلغوش خوانند.  رودکی گفت :

  چون گل سرخ از میان پیلغوش  

                                         یا چو زرین گوشوار از خوب گوش.

ناغوش - سر بآب فرو بردن بود از مردم و مرغ را نیز گویند.  لبیبی گفت :

  گرد گرداب مگرد ای که ندانی تو شنا 

                                که شوی غرقه چو ناگاهی ناغوش خوری.

غوش - چوب دوك باشد.  عماره گفت :

  خواهی تا توبه کرده رطل بگیرد  

                                            زخمه غوش ترا بفندق بر  گیر*.

غوشت - برهنه بود.  رودکی گفت :

  گفت هنگامی یکی شهزاده بود

                                                 گوهری و  پرهنر و آزاده بود.

  شد بگرمابه درون یك روز  غوشت 

                                             بود فربی و کلان بسیار  گوشت.

خَدیش - کدبانو باشد.   رودکی گفت :

  نِکو گفت مزدور با آن خدیش 

                                       مکن بَد بِکس گر نخواهی بخویش .

آگیش- آویختن بود.  گویند اندر آگیشید، یعنی اندر آویخت.  رودکی گفت :

  توشه جان خویش ازو بردار       پیش کآیدت مرگ پای آگیش.    

وغیش - انبوه باشد.  [رودکی]  گفت:

  معذورم دارند که اندوه وغیشَست  

                              واندوه وغیشِ من از آن جعد  وغیَشست .

فرغیش-  آن موی باشد که از زیر پوستین سر فرود آورده بود.  و جامه ریمناك و دریده دامن را  نیز گویند.  لبیبی گفت :

  ز خشم دندان بگذارد بر کس خواهر

                              همی کشید  چو درویش دامن فرغیش.

  دِیَش - یعنی بده.  رودکی گفت :

  خویش بیگانه گردد از پی سود 

                                       خواهی آن روز مزد کمتر دِیَش.

خریش - یعنی پوستش از اندام بناخن بازگیر.  [ خسروی  گفت]:

  جهان بر شبه داودَست و من چون اوریا گشتم

                       جہانا یافتی کامَت کنون زین بیش  مَخریشم.

خنده خریش - خنده بِفُسوس بود.  فرخی  گفت :

  ای کرده مرا خنده خریشِ  همه کس

                                    ما را ز تو بس جانا ما را ز تو بَس.

چَرخُشت - مُعَصَّره  باشد.  فرخی گفت :

  دو چشم من چو دو چرخشت کرد فرقت دوست

                             دو دیده همچو بچرخشت زیر پای انگور.

پَلَشت - پلید بود.  کسایی گفت :

  با دل پاک مرا جامه ناپاك رو است.

                          بَد مَر آنرا که دل و جامه پلیدست و پلشت.

شبشت - گران و بغیض بود.  معروفی گفت :

  حاکم آمد یکی بغیض و شبشت ریشکی گنده  و پلیدک و زشت.

اَنگِشت  - زُگال باشد ، عنصری گفت :

  سرد آهش  چو زنگیانی زشت            که بِبیزَند  خرده اَنگِشت.  

رشت - چیزی که از هم فرو ریزد چون کوشکی یا جامه کهن شده را گویند رشت شده است.  فرالاوی گفت :

  چون نباشد بنای خانه درست      بی گمانم که زیر رشت آید.

دَرَوشت  - بیز باشد.  عماره گفت :

   ای مسلمانان زنهار از کافر بچگان 

                                 که بِدَرَوشت  بتان چِگِلی گشت دلم.

آغِشته -آنچ بسیار نم بخود پذیرفته بود، چنانک نرم شده باشد و آنرا آب آغشته خوانند.  فردوسی گفت :

 از ایرانیان من بسی کشته ام   زمین را بخون و گل آغشته ام.

انگشته و مِذری و پنج انگشت - افزاری باشد که برزگران دانه و کاه را بدان بِباد بردهند تا از هم جدا شود.  کسایی گفت :

 از گواز  و تش و انگشته  بهمان [وفلان]

                                 تا تبرزین و دبوسی و رکاب و کَمَری.

سَرگَشته - سراسیمه  و بی آگاه و متحیر باشد.  عنصری گفت :

  لاله از خون دیده آغشته              متحیر بمانده سرگشته.    

کِشتَه  - میوه خشك كرده بود.  گویند امرود کشته و شفتالود کشته و زرد آلود کشته و آنچ بدین ماند.  بوالمثل گفت :

 بِگماز گُل بِکَردی و ما را [بجای]  نُقل

                                        اَمرودِ کشته دادی زین ریو دانیا.

چِشم گَشته - اَحوَل بود.  عُسجدُی گفت :

  هِجا کَردَست پنهان شاعرانرا    قریع آن کور ملعون چشم گشته.      

                           

                              ص.  ض.  ط.  ظ. ع

                               ------ --------------------

در دیوان شعرا طلب کردیم و در این حروفات هیچ لغتی نبود تا مطالعان حمل بر کاهلی مصنف نکنند.

                                    باب الغین

                                     -------------

گُریغ - گَریز باشد  :[امیر معزی گوید]:

  رنگ را اندر کمرها تنگ شد جای گریغ

                                     ماغ را اندر شمرها سرد شد جای شناه.

ورغ - بند آب باشد.  فرخی گفت :

 دل برد و مرا نیز بمردم  نشمرد

                                       گفتار چه سودست که ورغ  آب ببرد.

سِتاغ - اسب زین ناکرده بود گویند ستاغست.  شهید گفت :

  بشوی نرم هم بصبر و درم         چون بزین و لگام تند ستاغ .

قِحاف و نِفاغ - قِحف باشد.  بوشکور گفت :

  بِبِگماز بنشست بمیان باغ            بخورد و یاران بداد او  نفاغ.

کَناغ - تار ابریشم و آن ریسمان بود.  منجیك گفت :

  تو سیمین فغی من چو زرین کَناغ

                                       تو  تابان مهی من چو سوزان چراغ.

ماغ - مرغی باشد سیاه گون بیشتر در آبگیرها باشد.  دقیقی گفت :

  ای خسرو مبارك یارا کجا بُوَد          جایی که باز باشد پرید ماغ را.

راغ - راغ دامن کوه و صحرا باشد.  بوشکور  گفت :

[آمُرغ - قدر وقیمت باشد.  بوشکور گفت]:

  جوان تاش پیری نباید بروی          جوانی بی آمرغ نزدیك اوی.

یالغ - ظن چنانست که از نام ترکیست اما طاسی چوبین باشد که بدان سیکی خورند و سَروی  گاو که پاک کرده باشند و بدان شراب خورند آنرا یالغ خوانند.

عماره گفت :

  بِنِشان بِطارُم  اندر مر ترك خویش را

                                          با چنگ سغدیانه و با یالغ و کدو.

فَغ - بت باشد بِعِبارت فرغانیان.  عنصری گفت :

  گفتم فغان کنم ز تو ای فع  هزار بار

                                    گفتا که از فغان بود اندر جهان فغان.

مُغ - گبر آتش پرست بود و عنصری گفت :

  چو شب رفت و بر دشت پستی گرفت

                                         هوا چون مغ آتش پرستی گرفت.

شَغه - ستبریی بود که اندر دست و پای از رنج کار و رفتن بسیار   پدید آید و درد نکند.  عسجدی گفت :

  همی دَوَم بجهان اندر از پس روزی

                                دو پای پر شغه و مانده با دلی بریان.

شَغ - سُروی گاو بود.  فردوسی گفت :

  شَغِ گاو و دنبال گرگی بدست

                                         بِكوبال سر هر دو را کرد پست.

یوغ - آن چوب بود که بر گردن گاو نهند بوقت زمین کندن.  بوشکور گفت :

  ور  ایدونك پیش تو گویم دروغ     دروغ اندر آرد سر من بیوغ.

بندروغ - سه پای بود که اندر میان آب نهند تا از گذرگاه بجایی دیگر روند.   رودکی گفت :

 دمنه را گفتا که تا این بانگ چیست

                                          با نهیب و سَهم این آوای کیست.

 دمنه گفت او را جُزین آوا دگر

                                     کارِ تو نَه [؟] هست و سمهی بیشتر.

     آب هر چه كَمتَرَک  نیرو کند

                                         بندروغ سست و پوده  بفگند.

    دل گسسته داری از بانگ بلند

                                            رنجگی باشدت و آزار و  گزند.

فروغ - شعاع باشد.  دقیقی گفت :

  بر افروز آذری ایدون که تیغش بگذرد از بون .

                                فروغش از بَرِ گردون کُنَد اجرام را اَخگَر.

توغ - هیزم کوهی سخت بود.  منجیك گفت :

گویی همچون فلان شدم  نه همانا 

                                 هرگز چون عود کی تواند شد توغ.

لوغ و لوغیدن - دوشیدن بود بعبارت ماوراء النهر.  منجیك گفت :

  من ز هجای تو باز بود  نخواهم

                                    تات فلك جان و خواسته  نكند لوغ .

سماروغ  - گیاهی باشد که در دوغ کنند.  عنصری گفت :

  ناید زور هُزَبر و پیل ز پشه   ناید بوی عبیر و گل ز سماروغ.

آروغ - بادی باشد که ببانگ از سر معده بر آید، و بوقت فقاع خوردن بسیار بود.  لییبی گفت :

  چون در حکایت آید بانگ شتر کند

                                     و آروغها زند چو خورد ترب و گَندِنا.

آمیغ - آمیخته بود.  و رودکی گفت :

  آی  ازین جور بد زمانه شوم       همه شادی او غمان آمیغ.

کاغه- تن زده باشد.  رودکی گفت :

  پس شتابان آمد اینک پیرزن     روی یکسو کاغه کرده خویشتن.

گُریغ - گریز باشد.  عنصری گفت:

  از غم تو بدل گریغش نیست      هرچ دارد ز تو دریغَش نیست.

سپریغ - خوشه انگور بود که هنوز دانه ها نکرده بود.  شهید گفت: 

  دریغ فر جوانی و عِزّ اوی  دریغ

                                   عزیز بود از ین پیش همچنان سیریغ .

زیغ - بساطی باشد که از دُخ بافته باشند.  ابوالعباس گفت :

  زیغ بافان را با وشی بافان بنهند .

                                           طبل زن را بنشانند  بَرِ رود نواز.

تیغ - هر چه تیزی کار  دارد و مانند آن.  و سر کوه را نیز خوانند و عکس نمودن که بزدن گویند  همی تیغ زند و آن سر کوه و شمشیرست[کذا!].  فردوسی گفت :

  بیفتاد و بیژن جدا گشت ازوی        سوی تیغ با تیغ بنهاد روی.

تیغ - دیگر عکس بود.  کسایی گفت :

  از پس پرده نهانی سوی چاکر نگرید 

                                   گفتی از میغ همی تیع زند گوشه ماه .

نُغنُغ- همچون قفیز باشد و از و چهار خرواری بود در ماوراء النهر، ابوالعباس گفت:

ای میر ترا گندم دشتیست بسدده      با نُغنُغَکی چند ترا انبازم .

ستیغ - هرچ بالا دارد، چون سرِ کوه و سرِ نیزه و سر چیزی که تیزی دارد و مانند آن ستیغ خوانندش.  بوشکور گفت:

  بدانگَه که گیرد جهان گرد و میغ

                                                  کلِ پشتِ چوگانت  گردد ستیغ.

میغ - ابر بود.  فردوسی گفت :

  همانا که باران نبارد زِ میغ       فزون ز آنکِ بارید بر سرش تیغ.

کیغ - سپیدی باشد که از پس خواب پیرامن چشم باشد و نیز بیمار انرا.  و کسی که چشمش درد کند در طوس و چند جای دیگر ژَفك و بتازی رَمَس خوانند آنرا.  بوشعیب هروی گفت :

  شگفت نیست گر از کیغ چشم من سرخست 

                                    بلی  چو سرخ بود اشک سرخ باشد کیغ.

     شوغ - آماسی باشد عظیم [کذا!] برپای و آنرا داء الفیل [کذا!]* خوانند.  کسایی گفت :

   پُشتِ کفِ دست و کفِ پای شوغ 

                                            پشت فرو خفته  چو پشت شَمَن.

                             

                                 

                      باب الفاء

                                  -----------

زندواف- هزاردستان باشد.  عنصری گفت :

  فزاینده شان خوبی از چهرلاف     سراینده شان از گلو زندواف .

جاف جاف - قحبه و مواجر  فواحش باشند.  بوشکور گفت :

  ز دانا شنیدم که  پیمان شکن    زن جاف جافست آسان فگن .

لاف  - ستایش خویشتن بود و بتازی او را صَلَف خوانند.  بوشکور گفت :

  نگویم من این خواب شاه از گزاف 

                                            زبان زود نگشایم از بهر لاف.

شکاف - تراکی بود که در چیزی افتد و شکاف و شکافته و کافته و کافتیده همه یکی باشد.  بوشکور گفت :

  کشاورز و آهنگر و پای باف

                                             چو بی کار باشند سرشان بکاف.

شکافه - زخمه خنیاگران بود.  کسایی گفت :

  پیری آغوش باز کرده فراخ           تو همی گوش  با شکافه غوش.

زیف - بی ادبی بود.  و حکاک  گفت :

  کی برو  زر وسیم عرضه کنم       خویشتن را بگفت  راد کنم.

  تا  بدین مکر و حیله زر ندهم           برده  زیفش اوستاد کنم.

شِکاف - ابریشم بر کَلابه زده بود.  بوالمؤید گفت :

  شکوفه همچو شکافست و میغ دیبا باف

                                      مه و خورست همانا بباغ در صرّاف .

شَندَف - دُهُل و طَبل باشد.  فرخی گفت :

  تا بدر خانه تو بَر گَهِ نوبت     سیمین شندف زنند و زرّین مزمار .   

ژرف - گویند چاهیست ژرف و مغاکی ژرف یعنی دور.  بوشکور گفت :

  چه بیند بدین اندرون ژرف بین   چگویی تو ای فیلسوف اندرین.

خَف- رگوی سوخته باشد.  یعنی حَرّاق، عنصری گفت:

  کزو بتکده گشت هامون چو کف

                                           بآتش همه سوخته شد چو خف.

شِگرَف - قوی و سطبر باشد و بِحِشمَت و بلند کسایی گفت :

  ازین زمانه جافی و گردش شب و روز

                           شگرف گشت صبور و صبور گشت شگرف.

سَرَف و سرفه - سُعال باشد و گویند سرف سرف بودم دوش تا هستم ، یعنی در سعال و عذاب سعال بودم.  کسایی گفت 

  پیری مرا بزرگری افکند، ای شگفت  

                            بی گاه و  دود زردم و همواره سرف سرف.

  زرگر فرو فشاند کرف سیه  بسیم

                                      من باز  بر فشاندم، سیم سیه بکرف.

كَرف - قیر باشد و گروهی گویند سیم و مس سوخته باشد که بِسودا کنند.  کسایی گفت :

  زرگر فرونشاند  کرف سیه بسیم   

                                      من باز بر فشاندم  سیم سیه بكرف .

 خُرفه - پَرپَهن باشد .  طَیّان گفت :

  کسی را که  [تو] بینی درد سرفه 

                                                بفرمایش تو آب و دوغ و خُرفه.  

غُفّه - پوستینی باشد از پوست بره و مویکی جعد و نرم دارد.  رودکی گفت: 

    روی هر یك چون دو هفته گرد ماه

                                         جامه شان ّ سموریشان  کلاه.

نوف - بانگ بود که اندر میان دو کوه افتد و بتازی آنرا صدا خوانند.

و عنصری گفت :

  از تک اسب و بانگ و نَعره مرد    کوه پر  نوف شد هوا پر گرد.

تلَاتوف - آن بُوَد که خویشتن را پلید دارد و جامه ها از پلیدی بپرهیز ندارد و مردم را دل از وی نفرت گیرد.  شهید گفت:

   زنی پَلَشت و تلاتوف و اهرمن کردار

                                           نگر نگردی  از گِرد او که گرمایی  

زِفت- بخیل باشد.  عنصری گفت:

  صَعب چون بیم و تلخ  چون غم جفت

                                       تیره چون گور و تنگ چون دل زِفت.

کَلَفت - منقار مرغان باشد.  رودکی گفت:

  از آن [؟] کوز  ابری باز کردار       کَلَفتَش بَسَدین و تنش زرین.

آیَفت - حاجت باشد که از کسی خواهی دقیقی گفت :

  ناسزا را مکن آیفت  که آبت بشود

                                            بِسِزاوار کن آیفت که ارجت دارد.

کوف - مرغی باشد که او را بوم گویند و چغد گویند و کوچ  گویند که در ویرانه ها باشد.  فرخی گفت :

  چون درو خذلان عصیان  توای شه راه یافت

                                 کاخها شد جای کوف و باغها  شد جای خاد.

کالُفته - آشفته باشد.  لبیبی گفت :

  فرود آید از پشتش پور ملعون   شده کالفته چون خرسی خشینه.

یافه و خله و ژاژ و لك -  همه بیهوده بُوَد و نیز گویند خله کردم و یافه کردم و کم  کردم و هرزه کردم.  رودکی گفت:

  خواسته تاراج گشته سر نهاده بر زیان  

                               لشکرت همواره یافه چون رمه رفته شبان.

رافه- نباتیست مانند سیر کوهی و بویی ناخوش دارد.  بوالعباس عباسی گفت : 

  ترسم که روز بگذرد و ژاژ بَر رَسد  وَز خانه آب رافه  نیارد مرا حکیم.

                   باب الكاف

                          ------------------

ستاک - شاخ نو باشد که از درخت بیرون آید.  کسایی گفت :

  آسمان خیمه زد از بَیرِم [و] دیبای کبود

                                  سیخ آن خیمه ستاك و سَمَن و نسرینا.

تاك - درخت انگور باشد - عماره گفت :

  یك قُحف  خون بچه تاکم فرست از آنك

                                    هم بوی مشك دارد و هم گونه عقیق.

بَشك   - نَمی باشد که بامدادان بر گیا و سبزی نشیند : بلعباس عباسی گفت : 

   ور کنون باز ترا برگ همی خشک شود

                                       بیم آنست مرا بَشك بخواهد زَدَنا.

چك - خط و قباله باشد.  معزی گفت :

  آن بزرگان گر شوندی زنده در ایام او

                                 چك دهندی پیش او بر بندگی  و چاکری.  

زَنگ - روشنایی مهتاب باشد.  عماره گفت :

  نوروز و گل و نبید چون زنگ      ما شاد و ِبسبزه  کرده آهنگ.

پاشنگ - خوشه آونگ باشد.  و عسجدی گفت :

    چو مشك بویا لیکنش  نافه بوده زِ غژب 

                                  چوشیر صافی پستانش  بوده از پاشنگ.

گَنگ- جزیره  باشد.  منجیك گفت :

 ای گُوی کارام جود تو  همی دریا کند

                                هر کجا آرام بخل سفلگان کردست گنگ .

گنگ - رودیست بهندوستان : بوطاهر خسروانی گفت :

  تا چون بهار گنگ شد از روی او  جهان

                                     دو چشم  خسروانی چون رود گنگ شد.

گنگ - (دیگر)  بتخانه بیست بترکستان معزی گفت:

  از کف ترکی، دلارامی که از دیدار اوست.

                                  حسرت صورتگران  چین و نقاشان  گنگ.

پوشك - گربه باشد.  منجیك گفت :

  بینی آن نانت و آن قلیه مصنوعت

                                         چونك پوشك بنشسته  بغضار   اندر.

خشوك - حرامزاده بود.  رودکی  گفت :

  ایا بلایه  اگر کار کرد پنهان بود 

                                      کنون توانی باری خشوک پنهان کرد؟

نیرنگ - رنگ باشد که نگارگران زنند.  فرخی گفت :

  همه عالم از فتوح تو نگاری گشتت

                                    همچو آکنده بصد رنگ نو آیین نیرنگ .

هفتورنگ - بنات النعش باشد.  فرخی گفت : 

  تا بدین هفت فلك سیر كند هفت اختر

                                       همچنین هفت بدیدار   بود هفتورنگ.

چنگ و شنگ  - چنگ، کلنگ باشد و شنگ درختی است بی برگ  برگ چوبی سخت دارد.  منجیك گفت :

 ای تو چو شنگی که همچو شنگ کنی چنگ 

                             وی تو چو مومی که همچو موم کنی سنگ .

کُرک  - مرغ باشد بر سر خایه، بوالعباس گفت : 

من بخانه در  و آن عیسی عطار شما 

                  هر دو در یك جا نشستیم چون  دو مرغ کُرک.

چُك-کسی باشد که بر سر دوپای نشسته باشد.  حکاک گفت :

  رأی سوی گریختن دارد          دزد کز دور تر نشست بِچُك.

چَنگلوک - کسی باشد که دستش شل بود و انگشتهایش خشك بر آمده بود.  لبیبی گوید :

  ای غوك چنگلوك چو پژمرده  برگ كوك

                                   خواهی که چون چكوك بِیَّری سوی هوا.

چالاك - جای بلند و مرد چابک در کار و بزرگوار بود.  عنصری گفت :

  ای میر نوازنده و بخشنده و چالاك

                                     ای نام تو بنهاده قدم بر سر افلاك.

چالاك - دزد مَردکَش  بود.  عنصری گفت :

  گفت کاین مردمان بی با کند     همه همواره دزد و چالاکند.

خاشاک - ریزهای کاه و چوب خُرد گشته باشد. رودکی گفت :

 

   گفت با خرگوش خانه خانِ من

                                    خیز و خاشاکت از و بیرون فکن.

كاواك - میان تُهی باشد.  لبیبی گفت:

  بجز عَمودِ گران نیست روز و شب خورِشَش

                               شگفت نیست ازو گر شکمش کاواکست.

كاک - بلغت ماوراء النهر مرد باشد.  قریع الدهر گفت :

  همه چون غول بیابان همه چون مار صلیب 

                               همه بومُرّه نجدی  همه چون كاك  غَدَنگ.

كاک غذنگ- اَبلَه باشد.

كاك - (دیگر)  مَردُمه چشم باشد و او را كیك  نیز گویند.  بوالمثل گفت :

  جهان همیشه بدوشاد و چشم روشن یاد

                               کسی که دید نشایدش کنده باد[ش] كاک.

چاک - دریده بود.  فردوسی گفت :

  تن از خوی پر آب و دهان پر از خاک

                                            زبان گشته از تشنگی چاك چاك.

لاك و لكا و لك - همه رنگی باشد سرخ که نقاشان بکار دارند.  عنصری گفت : 

  همی گفت و پیچید بر خشک خاک 

                                      ز خون دلش خاک هم رنگ لاك.

شَرفاک - بانگ پی باشد.  بوشکور گفت :

  توانگر  بنزدیك زن خفته بود   زن از خواب شرفاک مردم شنود.

نغوشاک- مذهبیست از آن گبرگان بوشکور گفت :

  سخنگوی گشتی سلیمانت کرد     نغوشاک بودی مسلمانت کرد.

وَركاك - مرغیست مُردار خوار بزرگتر از باز و منقار راست دارد.  و ابو العباس گفت:

  بجای مُشك نبویند هیچکس سرگین

                                          بجای باز ندارند هیچ [کس] وركاك.

خَباك - حظیره گوسفند و  آن مسجد و چهار دیوار سرگشاده بود.  دقیقی گفت :

  خدنگش بیشه بر شیران قَفَص کرد 

                                                کمندش دشت بر گوران خباکا.

خَباك – خُنّاق بود.  رودکی گفت :

  بدو سه بوسه رها کن این دل از گرم و خباک

                                    تا بِمَنَت احسان باشد احسن الله جزاك.

كَراك - مرغی است سیاه و سپید، چَندِ  خطّافی، و دم دراز دارد و بر کنار آب نشنید و دم را بلرزاند.  دقیقی گفت:

  چنان اندیشد او از دشمن خویش         که باز تیز چنگال  از کراکا.

هَزاك  - ابله و زبون باشد.  دقیقی گفت :

که  یار داشت با او خویشتن راست     نباید بود مردم را هزاکا.

اژدهاک - نام ضحاکست.  بزبان پیشینگان.  دقیقی گفت :

  ایا شاها که ملک تو قدیمی              نیاکَت برد باک  از اژدهاکا.

هَباك - میان سر باشد.  فردوسی گفت :

  یکی گُرز زد تُرک را بر هباك    كز اسب اندر آمد هم آنگَه بخاك.

غَساك - گَند و فَرغند باشد.  طیان گفت :

  از دهان توهمی آید غساك  

                                     پیرگشتی ریخت مویت  از هَباك.

مُغاك - جایی باشد فرو شده چون چاهی كوچك.  رودکی گفت :

  ابله و فرزانه را فرجام خاک           جایگاه هر دو اندر یك مَغاك.

بساك - تاجی باشد که از اِسپَرغَم  بندند.  کسایی گفت :

  چونك یكی تاج و بساك ملوك      باز یکی کوفته آسیاست

فغاك - بغیض و حرامزاده و قلتبان و اَبلَه بود.  منجیك  گفت :

    آنکت کلوخ روی لقب کرد خوب کرد 

                                       ایرا  لقب گران نبود بر دل فغاك.

مَفلاك - تهی دست بود و درویش،  بوشکور گفت :

  هرزه و مفلاک بی نیاز از تو      با تو برابر که راز بگشاید.

دفنوك - غاشیه بود و گروهی گویند جناغ بود.  منجیك  گفت :

  کون چو دفنوك پاره پاره شده

                                              چاكرت  بر كتف نهد دفنوك.

بَك   - وزغ باشد.  لبیبی گفت :

  ای همچو بَك پلید و چنو دیده ها برون

                                     مانند آن کسی که کنی مر وِرا خبك .

  تاکی همی در آیی و گوشم همی دری 

                                      حقا که کمتری و فَژاگَن ترى زِ بك .

بك - رعنایی بود و گرد کسی بر گردیدن نیز بطمع گویند ولیکن  از آن پیشین درست ترست.  خسروانی گفت :

  آن یکی بی هنر عزیز چراست

                                           وین دگر خوار مانده زیر سَمَك.

  این علامت نه آنِ هیبت  بود.

                                       پس چه دعوی کن بدو  و چه بك .

لك و بك - تك و پوی باشد.   رودکی گفت  :

[لك - سخنان بیهوده و هرزه و هذیان لبیبی گفت]  :

  گفت ریمن مردِ خام لك درای    پیش آن فرتوت پیر  ژاژ خای.

بَلالَك  - جنسیت از پولاد گوهر دار عنصری گفت :

  چه چیزست آن رونده تیر خسرو 

                                             چه چیزست آن بلالك تیغ بُرّان.

  یکی اندر دهان حق زبانست

                                             یکی اندر دهان مرگ دندان.

مك و مكیدن - مَژیدَن بود.  کسایی گفت :

  ویدون فروکشی بخوشی این  می  حرام

                                  گویی که شیر مام از ما در همی مکی.

 ژک - کسی با کسی تُندَد و همی دراید گویند همی ژکد.  کسائی گفت:

  ای طبع سازوار  چه کردم ترا چه بود

                                 با من همی نسازی و دایم هس ژکی.

تنبك - دريچه و قالب و مَركَب [زرگر] و سیم گر بود .  عنصری گفت:

  تنبك  را چو  کژ  نهى بيشك             ریخته کَژ بر آید از تُنبَك.

خَبَك – گلو فشردن باشد .  خسروی گفت :

  تا بمیری بلهو باش و نشاط               تا نگیرد ابر تو گرم  خبك .

پوشك - بلغت ماوراء النهر گربه باشد .  شهید گفت :

  چند بر دارد این هریوه خروش

                                          نشود باده بر سماعش نوش 

  راست گویی که در گلوش کسی

                                         پوشکی را همی بمالد گوش.

پوپَك و پوبَش - هُدهُد بود .   رودکی گفت :

  يويك ديدم بحوالي سرخس        بانگك بر برده به ابر اندرا .

  چادرکی دیدم رنگین برو            رنگ بسی گونه بر آن چادرا .

 خَنجَك - خَسَک باشد .  خسروی گفت :

  چرا این مردم دانا و زيرك سار  و فرزانه

                               بِتيمار و عذاب اندر اَبا دولت بپیکار  است 

  اگر گل کارد او صد برگ ابا زیتون زیخت او

                    بر آن زیتون و آن گلبن بحاصل خنجك و خارست .

خَنجَك - درختیست که در کوه بود و آنرا بتازی حبة الخضراء خوانند.

معروفی گفت :

یاد  آور پدرت را که مدام            گَه پلنمش* چدی  و گه خنجك.

خَنجَك - خاری باشد که بتازی آنرا شیح  خوانند بوالمؤید گفت :

 نباشد بس عجب از بختم ار عود     

                                         شود در دست من مانند خنجك .

جژمك   - مهره یی بود از آبگینه کبود و سپید و سیاه و آنرا چشم زد و جژمك گویند.  منجیك كوید :

  ترسم چشمت رسد که سخت خطیری 

                                             چونك نبندند جژمکت  بگلو بر.

 تَهَك - تُهی باشد از پوشش و تهی و تهک گویند بر طریق اتباع بوشکور گفت:

  ای زِ همه  مردمی تهی و تهك        مردم نزدیك  تو چرا باید .

باهَك و باهَکیدَن- شکنجه کردن و زدن باشد.  بوشعیب گفت :

  دلمان چو آب بادی  تنمان  بهار بادی

                                    از بیم چشم  حاسد کش کرده  باد باهك.

نَشك - درختیست که بار نیارد .   رودکی گفت :

  آنك نشك آفرید و سرو سهى      آنك بید آفرید و نار و بهی.

یشك - چهار دندان پیشین بزرگ باشد از سُباع و مار، عنصری گفت:

  [ما] بسازیم  دل بجستن جنگ    در دُم اژدها و یشك نهنگ

فیلَك - تیر بدخشانی بُوَد.  فرخی گفت: 

بکوه بر شد و اندر نَهاله گه بنشست

                                 فیلك پیش و بِزِه  کرده نیم چرخ بچنگ .

نسک - عدس باشد.  منجیك گفت :

  آنکو ز سنگ  خارا آهن برون کِشَد

                                        نسکی زِ کَف تو نتواند برون کشید.

نسک- جزوی از اجزای کتاب گبرانست و همچون قرآن سورتهاست.  خسروانی  گفت:

  چه مایه زاهد پرهیزگار صومعگی 

                         که نسک خوان شد بر عشقش و ایارده گوی.

خایسک - مِطرَقه باشد.  منجیك گفت :

  آنجا كه پتك باید خایسك بیهده است

                          گوزست خواجه سنگین مغز  آهنین سفال .

اشک و سِرِشک- آب چشم باشد و قَطر باران را اشک ابر گویند و قطر آب چشم را همچنین.  فرخی گفت :

  من همانم که مرا روی همی اشک شخود

                               من همانم که مرا دست همی جامه درید.

سرشک- اشک بود.  فردوسی گفت:

  ببارید پیران ز مژگان سرشک    تن پیلسم در گذشت از بزشك .

عنصری گفت :

  همه دیده  پر خون و رخ پُر سرشک

                                       سرشکش روان بر شکفته  سرشك.

سرشک - درختی بود در نواحی بلخ و این جنس در آن طَرَف بسیار باشد.  برگش چون گل ارغوان بود برنگ و لونش بِبَنَفشی زَنَد چون گل خیری و گلهاش سپید بود.  عنصری گفت :

  رخ ز دیده نگاشته بِسِرِشك    وان سرشکش بِرَنگ تازه سرشک.

رَشك - حسد بود و غیرت عنصری گفت :

  نشست و همی راند بر گُل سرشک   از آن روزگار گذشته بِرَشک .

تَبك – قَزّ باشد که بجورب و کلاه بافند.   رودکی گفت :

  فاخته گون شد هوا ز گردش خورشید

                                        جامه خانه بِتبك  فاخته گون آب.

پُتك - كدین بزرگ آهنگران باشد.  فردوسی گفت :

  سر ِسَروران زیر گرزِ گِران          چو  سندان بُد و  پتک آهنگران*.

نَمُتك - گُهَر  باشد و گویند نَمُتك زُعرور باشد بتازی.  قریع گفت :

  گروهی آنک که ندانند باز سیم زِ سُرب 

                                  همه دروغ زن و خربطند  و خیره سرند.

  نَمُتك و بُسَّد نزدیکشان یکی باشد.

                                         آن که هر دو بگونه شبیه یکدگرند.

لك - بُن لاك باشد و لَکا باشد که باز پس مانده بود و در دسته های کارد بکار برند.  آغاجی گفت :

  هیچ نیایم همی ز خانه برون       گوئیم  اندر نِشناختَند بلك .

خُنَک - تازیش طُوبی باشد:

  خنك آن کس را کو چاکِرِ چاکِرَت بُوَد

                                      چاکر چاکرت از میر خراسان مهتر.

كیك - مردمک چشم بود.  رودکی گفت :

  خشمش  آمد و هم آنکه گفت ویك

                                       خواست کورا بر کند از دیده كیك.

ویك - یعنى وَیحك و چنان پندارم که هر دو تازی اند ولیكن ویك مستعمَلَست.  رودکی گفت:

  خشمش آمد و هم آنگَه گفت ویك

                                            خواست کورا بر کند از دیده كیك.

رودکی  [گفت]: 

  ماده گفتا هیچ شرمت نیست ویك

                                   چون سبکساری نه بد دانی نه نیك.

كِلك - قلم باشد.  عسجدی گفت :

  کلکش چو مرغکیست دویده بر  آب مشك

                                   و ز بهر خیر و شر زبانش دو شاخ و تَر.

شِلك - گلی باشد سیه فام گیرنده، چون پای بَرو نهی بِجَهد بر آید.  رودکی گفت :

  چو ییش آرند کردارت بِمَحشَر       فرومانی چو خر بمیان  شالکا.

نِلك - چیزی باشد گرد و سرخ و زرد نیز بود و ترش بُوَد و آلوی کوهی گویندش.  بو المؤید گفت :

صفرای مرا سود ندارد نلکا         

                                               درد سر من كجا نِشانَد  عِلكا.

سوگند خورم بهرچ هستم ملک 

                                         کز عشق تو بگداخته ام چون کِلکا.

مِلك - سپیدی بن ناخن باشد.  احمد برمک گفت :

  مِلک از ناخن همی جدا خواهی کرد

                              دردت کند ای دوست  خطا خواهی کرد.

مُلك - دانه ییست چون ماش و از عدس مه باشد، گروهی کُلولَش خوانند.  بوالمؤید گفت :

  بسا کسا که ندیم حریره  و بره است.

                                  و بس کَسَست که سیری نیاید از مُلکی .

چَكوك - تازیش قُنبره، مرغکی باشد، آواز لطیف کند.  گروهی چكاوك و چكار  گویندش لبیبی گفت.

  ای غوك چنگلوك چو پژمرده برگ كوك

                                 خواهی که چون چُکوک بِپَّری سوی هوا.

چوك - مرغیست که خویشتن از درخت بیاویزد.  بهرامی  گفت :

  آبی مگر  چو من زغم عشق زردگشت

                                  وز شاخ همچو چوك بباوبخت خویشتن.

چنگلوک - آن بود که دست و پای کژ دارد.  عنصری گفت :

  بِمردَن  بآب اندرون چنگلوک      بِه از رستگاری  بنیروی غوك.

غوك - بزغ باشد.  منجیك [گفت]: 

  چشم چون جامه غوك آب گرفته همه سال 

                              لفچ چون موزه خواجه حسن عیسی کژ.

خَدوك- کسی بود که طیره شود .  عنصری  گفت:

  هر که بر درگه  ملوك بود        از چنین کار با خدوک بود.

کپوك - مرغیست آسمان گون چَندِ باشه یی و از جنس خویش جفتش نبود، گرد مرغی دیگر همی پرد تا از و بچه آرد.  منجیك گفت :

  با این همه سخن که  همی جفت خواستم

                                              

                                                آمد فَراخ مُرز عبا پیچ با پیام 

  خارش گرفته و بخوی اندر شده غمین 

                           همچون كبوك خسته می جست  کام کام.

تبوراك - دف باشد.  حکیم غمناک گفت :

  یاد نکنی چون همی آن روزگار پیشتر

                             تو تبوراکی بدست و من یکی بربط بچنگ.

سرجیك  - سرهنگ بود.  عنصری  گفت :

  ای بر سر خوبان جهان بر سرجیك   

                                         پیش دهنت ذرّه نماید خَرجیك.

  و  خرجیك بیابانی است و از پیش گفتم .

بُلكَنجَك - طُرفه باشد.  شهید گفت :

  أی قامت تو بصورت كاونجك 

                                هستی تو بچشم هر کسی بُلكَنجَك.

كَشَك  - عكه  بود یعنی عقعق. محمودی گفت :

  هرگز نبود شِکَر بشوری چو نمك

                                     نه گاهِ شِکَر  باشد چون باز كَشَك.

اسبیدرَك  - دستارچه بُوَد.  رودکی گفت :

  ای قبله خوبان من ای طُرفه ری    

                                             لب را بسبیدرك  بكن پاك از می.

شَفَك - یعنی جلف  و فرسوده و  نابکار شده باشد.  رودکی گفت :

  اَندی که امیر ما باز آمد پیروز

                                  مرگ  از پس دیدنش روا باشد و شاید.

  پنداشت همی حاسد کو باز نیاید

                                           باز آمد تا هر شَفَکی ژاژ نخاید .

بارِك - باریک بود.  رودکی گفت :

  خلخیان خواهی  جمّاش چَمش    گِرد سرین خواهی بارِك میان.

گلفهشنگ  - آن آب فِسُرده بود که از ناودان آویخته بود و آب گلفهسنگ نیز گویند.  فرالاوی گفت :

   [آب] گلفشنگ  گشته از فسردن ای شِگِفت 

                        همچنان چون شوشه  سیمین نگون آویخته.

شارك - مرغیست كوچك و خوش آواز، زینتی گفت:

  الا تا در آیند طوطی و شارك         الا تا سرایند قُمری و ساری.

شوشک - رُباب چهار رود باشد.  زینتی  گفت :

   گهی رباب زنی گاه بَربَط و گه چنگ  

                                گهی چغانه و طنبور و شوشك و عنقا.

ایژَك - شرار آتش بود.  شهید گفت :

  چو زرساو ایژک زو چکان لیکن چو بِنشستی

                       شدی همچون پشیزهء زرساوه غیبه و جوشن .

تُرک- ترکستان بود.  دقیقی گفت :

  اکنون فکنده بینی از ترک تا یَمَن   یکچندگاه زیر پی آهوان سمن.

جاخشوك  - داسکاله بود.  شهید گفت :

  ای خواجه با بزرگی و اشغال چی  ترا

                              برگیر جاخشوک و بر او  می دِرو حشیش.

چُکُک - مرغیست.  بوشکور گفت :

  اگر بازی اندر چکک كم نِگَر     وگر باشه ای سوی بطّان مپر .

فراستوك - خَطّاف بود: زَرّین کتاب گفت:

  ای قحبه چه یازی* زِ دف بدوك      مَسرای چنین چون فراستوك.

تموک - تیریست که بِاَبخار میباشد و اکنون بِهَر جای میسازند پیکانش را بند گشای باشد، چنانک در تن آسان رود ولیکن برون کشیدن از تن دُشخوار باشد تا گوشت باز نگیرند بیرون نیاید.  عمّاره، گفت :

  پسر خواجه دست برد  بكوك      خواجه او را بزد بِتیر تموك.

برك - رودیست ، خسروی گفت :

  نَمَک خود تبه شود چه  علاج        چاره چه غرقه را بِرودِ بُرَك .

بساك و ستاك  – تاکِ رَز باشد.  عماره گفت :

  من بساك از ستاك  بید كنم       با تو امروز جفت سبزه منم.

تَراك - طَراق بود.  خسروی  گفت :

  وان شب تیره كان ستاره برفت    و آمد از آسمان بگوش  تراك.

وَنجنک - شاهسفر هم  بود.  خسروی گفت :

  وَنجنگ  را همی نمونه کند     زیر هامون   بزلف و نجنکی.

پوک-  پوده ییکه آتش در آن زنند تا بفروزد.  منجیك   گفت :

گر برفکند گرم دم خویش بگوگرد.

                                           بی پوک ز گوگرد زبانه زند آتش.

تكوک - گاوی باشد سفالین یا زرین یا از چیز دیگر که بدان شراب خورند.  رودکی گفت :

  خور بشادی روزگار نو بهار      می گسار اندر تكوک شاهوار.

تبوك  - طبقی باشد که بر مثال دفی بود چوبین و بقالان دارند و گروهی بتکان  خوانندش از مردم عامه طوس ، منجیك گفت :

   من فراموش نکردم و نخواهم کردن 

                                           آن تبوك جو و آن ناوه   اشنان ترا.

كوك - كاهو بود و او را بتازی خَس خوانند.  خسروانی گفت :

  خواب در چشم آورد گویند كوك و كوكنار

                                      با فراق روی او داروی  بیخوابی شود.

كابوك - جای مرغ خانگی بود و چیزی که چون زنبیلی از میان خانه بیاویزند انرا نیز كابوك خوانند.  بوشکور گفت : 

  چون بچه کبوتر منقار سخت کرد 

                                      هموار کرد موی و بیَوکَنَد  موی زرد 

  كابوك را نشاید و  شاخ آرزو کند 

                                      وز شاخ سوی بام شود  باز گرد گرد.

سوك  - مصیبت بود.  گفت :

  بسا که مست درین خانه بودم و شادان

                                 چنانك جاه من افزون بُد از امیر و بُیوك .

  کنون همانم و خانه همان و شعر همان

                                 مرا نگویی کز چه شدست شادی سوك.  

سوک- خار خوشه گندم و جو باشد و کوسه را نیز سوک ریش خوانند.  شاکر بخاری گفت:

اندام دشمنان تو از تیر ناوکی     مانند سوك خوشه جو باد  آزده.

غالوك و ژواله- هر چه آن چون مهره گرد کنی غالوك و ژواله خوانند، و مهره گروهه را غالوک خوانند.  خسروانی  گفت :

  کمان گروهه زَرّین شده مُحاقی  ماه 

                               ستاره جمله چو  غالوکهای سیم اندود.

آزفنداق  -قوس قزح بود.  اسدی مصنف گوید در گرشاسف نامه :

  کمان آزفنداق شد ژاله تیر            گل غنچه ترك  و  زره آب گیر.

نوك - سر هر چه تیز باشد آن تیزی را نوک خوانند.  بوشکور گفت :

    چو دینار باید مرا یا دِرَم               فراز آورم من ز نوك قلم.

پالیک  - شُم باشد یعنی پای افزار چرمین.  رودکی گفت :

  از خر و پالیک  آنجای رسیدم که همی

                                       موزه چینی میخواهم و اسب تازی.

كِلیك - اَحوَل بود.  مظفری گفت :

  چون ببینم ترا ز بیم  حسود            خویشتن را كِلیك سازم زود.

کُلُک - هم احول بود.  بوالعباس گفت :

  وز فروغش شب تاری شده مر نقش نگین 

                                           ز سر کنگره  بر خواند مرد ُکلُکا .

مَجَرگ- بی کار و سخره باشد. رودکی گفت :

  چون فراز آمد بّدو آغاز مرگ       دیدنش بیکار گرداند و  مجرگ.

بوشکور گفت :

  چنین گفت هارون مرا روز مرگ      مفرمای هیچ آدمی را مَجَرگ.

سترگ - لجوج باشد و بی آزرم و تُند.  فردوسی گفت :

  ستوده بود نزد خرد و بزرگ            اگر زاد مردی نباشد  سترگ*.

بَیوگ  - عروس بود و بیوگانی عروسی. رودکی گفت :

بس عزیزم  پس گرامی شادباش      اندرین خانه بِسان نو بیوگ.

اورنگ ۔ اورنگ  تخت بود.  فردوسی گفت :

بدو گفت بی تو نخواهم جهان     نه اورنگ و نه تاج و گرزِ گِران.

اورنگ - زیبایی بود چون اورند.  شهید گفت :

  ای از رخ تو یافته زیبایی اورنگ  

                                 افروخته از طلعت تو مسند و اورنگ.

آژنگ- چین روی باشد.  فرخی گفت :

  بزرگواری و کردار او و بخشش او

                                     ز روی پیران بیرون همی برد آژنگ.

تنگ - دره کوه باشد.  منجیك گفت :

  بِزُلف، تنگ ببندد بر آهوی تنگی     

                                       بدیده، دیده بدزدد  ز جادوی محتال.

تنگ - خروار شکر باشد.  فرخی گفت :

  درین [بلاد ] فزون دارد از هزار کلات

                                       هر یك اندر دینار تنگها بر تنگ 

کُنارنگ- صاحِب طَرَفی باشد و مرزبان نیز خوانند.  فردوسی گفت:

  ازین هر دو هرگز نگشتی جدا      کنارنگ بودی  و او   پادشا.

دُژ آهنگ- بدخوی و بدجوی باشد و در پهلوی در وصف تیر و زوپین نیز بکار برند.  عنصری گفت :

  بیك خدنگ دژآهنگ جنگ داری  تنگ

                                        تو بر پلنگ شخ و بر نهنگ دریا بار.

غَرماسَنگ  - نان تُنُک  بروغن در جوشانیده  بود.  بوشکور گفت:

  گر من بِمِثل سنگم  با تو غرماسنگم  

                                   ور زآنک تو چون آبی، باخسته دلم ناری.

شِالَنگو پژول- کَعب پای بود.  حَکاّک گفت :

  گرفتم  رگ او  داج و گرفتمش  بدو چنگ

                                    بیامد عزرائیل  و نشست از بر من تنگ

چنان منکر  لفچی که برون آید از رنگ *

                                             بیاوردش جانم برِ زانو زِ شتالنگ.      

غَرَنگ - بانگ نرم گریه   بود در گلو.  منجیك گفت :

کار من در هجر تو دایم نفیرست و فغان

                      شغل من در عشق تو دایم غریوست و غرنگ.

غَنگ- چوب عصاران باشد که ازو سنگها در آویزند جهت روغن منجیك گفت :

  چند بُوی چند ندیم الندم        کوش و برون آی ازین  غنگِ غم.

رنگ - بز کوهی باشد.  فرخی گفت :

  ز سر ببر ّد شاخ و ز تن بِدَرَّد پوست

                                              صیدگاه زِ بهرِ زِه کمان  تو رنگ.

رنگ- (دیگر)  اشتران بُوَند که از بهر بچه کردن دارند.  فرخی گفت :

  کاروانی بیبیسُراکم داد جمله بارکش

                                 کاروانی دیگرم بخشید بُختی جُمله رنگ.

رنگ- (دیگر)  حیلت و دستان باشد.  فرخی گفت :

  و گر جنگ نیاز آیدش بدان کوشد

                                   که گاه جستن از آنجا چگونه سازد رَنگ.  معزی گفت:

   آمد آن ماه در هفته با قبای هفت رنگ

                        زلف پر بند و شکنج و چشم  پُر نیرنگ و رنگ.

رنگ - (دیگر)  منفعت باشد.  کیا حسینی قزوینی گفت:

از جان و روان خویش رنگت کردم   ما را زلبان خویش رنگی نکنی.

معزی گفت :

  مگر چو پرده شرم از میانه بردارد 

                                   مرا  از آن لب یا قوت رنگ باشد رنگ.

فَدرَنگ - چوبی باشد که بدان جامه شویان جامه کوبند.  و از پس در نیز نهند از بهر استواری و وقتی که جنگ افتد در دست گیرند.  خطیری  گفت :

  پای بیرون منه از پایگه  دعوی خویش

                                          تا نیاری بدر کون فراخت فدرنگ.

نیرنگ- حیلت باشد.  فرخی  گفت:  

  ز هیچگونه بدو  جادوان حیلت ساز 

                                             بکار برد ندانند حیلت و نیرنگ.

هَنگ- زور و آهنگ کردنست کسایی گفت :

  ای زدوده سایه تو ز آینه فرهنگ زنگ 

                         بر خرد سرهنگ و فخر عالم از فرهنگ و هنگ .

ارتنگ - کتاب اشکال مانی است و اندر لغت دری بجای تاء ثاء دیدم  یعنی ارثنگ.  فرخی گفت:

  هزاریك زان کاندر سرشت او هنرست

                                  نگار و نقش  همانا که نیست در ارتنگ.

باشنگ - خیار باشد که از برای تخم اندر پالیز بگذارند و غاوشو  نیز گویند.

منجیك گفت :

  آن سگ ملعون برفت این سند  را از خویشتن

                             تخم را مانند باشنگ ایدرش  برجای ماند.

فنگ  - جانوریست که چوب خورد بر شبه زرو  گاه با هم آید و رنگی سبز دارد.  حکاک گفت :

 بماندستم دلتنگ بخانه در  چون فنگ 

                                 ز سرما شده چون نیل سر و روی پر آژنگ.

سیرنگ - سیمرغ باشد.  فرخی گفت   :

[نارنگ - نارنج باشد.  فرخی گفت]  :

همیشه تا ز درخت سمن نروید  گل

                                               برون نباید از شاخ نارون نارنگ.

زَراغَنگ  و زَراغَن - هر دو زمین ریمناک باشد و ریگناك.  عسجدی گفت :

  زمین زراغنگ  و راه  درازش 

                                           همه سنگلاخ و همه شوره  یکسر.

زغنگ - یعنی فواق شاکر بخاری  گفت :

مرا رفیقی پرسید کین غریو ز چیست  

                                  جواب دادم کز عزم نیست هیچ  زغنگ.

شترنگ - شطرنج بود.  نجّار گفت :

  تا جز از بیست و چهارش نبود خانه نرد

                       همچو دو سی و دو خانه است نهادَش  شترنگ.

زرنگ - درختی کوهی بود که بار نیارد سخت بود و آتش برو کم کار کند ، هیزم را شاید.  منجیك  گفت :

  چنان بگریم گر دوست بار  من ندهد

                               که خاره خون شود اندر شخ و زرنگ زگال .

شرنگ - گیایی تلخست چون  زهر،  رودکی گفت :

  همه بتنبل و بندست  باز گشتن او

                                     شرنگ نوش آمیغست و روی زر  اندود.

وننگ - سر خوشه انگور بود که بدان آب همی خورد .  فرخی گفت:

  شاد باش و دو  چشم دشمن تو

                                            سال و ماه از گریستن چو وننگ.

شَنگ - خرطوم پیل بود.  بوشکور گفت :

  تاکی کند او خوارم تا کی زند او شنگم

                                 فرسوده شوم آخر گر آهن و گر  سنگم.

شنگ و مشنگ - شنگل و منگل بود، یعنی دزد راه زن.  خطیری  گفت :

  چه زنی طعنه که با هیزان هیزند  همه

                  که تویی هیز و تویی مسخره  وشنگ و مشنگ .

قریع الدهر گفت :

  شعر بی رنگ و لیکن شعرا رنگ برنگ 

                  همه چون دیو دوان  و همه چون شنگ و مشنگ.

مذنگ و تزه - دندانه کلیدان باشد.  قریع الدهر گفت :

  همه آویخته از دامن دعوی و دروغ 

                           چون کفه  از کُس گاو و چو کلیدان  ز مدنگ .

غدنگ - بی اندام و ابله دیدار باشد.  قریع الدهر گفت :

  همه چون غول بیابان همه چون مار صلیب

                               همه بومره نجدی  همه چون کاک  غذنگ.

منگ - قمار باشد.  قریع الدهر گفت :

  نشکیبند  ز لوس و نشکیبند ز فُحش

                                         نشکیبند ز لاف و تشکیبند زِ منگ.

پَشَنگ - آلت گلیگران  بود یعنی بیرم .  بو حنیفك [کذا] اسكاف گفت :

  با دوات و قلم و شعر چه کارست ترا

                                  خیز و بردار تش و دستره  و بیل و پشنگ.

لیوَلَنگ و هَلباک  و پَنیرتَن و هبولنگ - این جمله تَرَف را خوانند.  غمناک راست:

  و آن زر از تو باز خواهد   آنک تا اکنون ازو

                            چوغری  خوردی همی و طایفی  و لیولنگ.

غاوشنگ - آن چوب گاوران  باشد که کار بر آن رانند.  طّیان گفت :

  مرد را نهمار خشم آمد ازین           غاوشنگی بکف آوردش گزین.

شَفترَنگ - شفتالو بود.  عسجدی گفت :

  با سماع چنگ باش از چاشتگه  تا آن زمانك 

                             بر فلک پیدا شود پروین چو سیمین شفترنگ .

ترنگ - آوازه زه کمان باشد.  عنصری گفت :

  از دل و پشت مبارز می بر آید  صد تراک

                                     کز زه عالی کمان خسرو آید یك ترنگ.

بادرنگ - ترنج باشد.  منجیك گفت :

  یاسمن  آمد بمجلس با بنفشه دست سود

                                  حمله کردند  و شکسته شد سپاه بادرنگ.

آذرنگ - غمی و محنتی صعب  باشد.  بوشکور گفت :

  ز فرزند بر جان و تنت آذرنگ    

                                      تو از مهر  او روز و شب چون نهنگ.

و هم بوشکور گفت:

  بآهن نگه کن که بُرّید سنگ      نَرَست آهن از سنگ بی آذرنگ.

گاورنگ - گرز فریدون بود یعنی گاوسر، همانا که بر شبه گاوی ساخته بود.  فردوسی گفت : 

  بیامد خروشان بدان دشت جنگ         بچنگ اندرون گرزه گاورنگ.

نیملنگ - کمان دان  بود.  فرخی گفت :

  بروز  کارزار خصم و روز نام و تنگ تو

                                      فلك در گردن آویزد شَغا و نیم لنگ تو .

کِنگ  - اَمَرد بزرگ قوی قالب بود.  عسجدی گفت :

  کنگی بلند بینی کنگی بزرگ پای

                                  محكم سطبر ساقی زین گرد  ساعدی .

مَچاچَنگ - کیری بود از ادیم دوخته که سعتریان ناسازگار بکار دارند و سعتریان سازگار خود بزنان مشغول باشند .  بو عاصم گفت :

  مال رئیسان همه بسایل و زایر

                                      و آن ِ بر کفشگر  ز بهر مچا.چنگ.

باجنگ - دَرَکی خرد باشد که بيك چشم از و بتوان نگرید .  بو عاصم گفت :

  مال فراز آوری بکار نداری 

                                    تا ببرند از در و دریچه  و با جنگ .

                      باب اللام

                              ____________

بال - گویند ببال ، یعنی بروی و با فزونی بالاکن - عنصری گفت :

  شاها هزار سال بِعِزّ اندرون بزی

                                   وانگه هزار سال بملك اندرون بيال .

بال- (دیگر) ساعد بود.  کسایی گفت :

دل نرم کن بآتش و از بابزن مترس

                                     کز تخم مردمانت برو نست پر و بال.

یال - گردن بود .  عنصری گفت :

  ازو رسیده بتو نقد صد هزار درم

                                     ز بنده بودن او چون کشید باید  یال.

فَتال - یعنی که از جای اندر آهخت و از جای بکند .  عماره گفت :

باد بر آمد بشاخ سیب  شکفته     بر سر میخواره برگ گل بفتالید.

و شاهسار گفت :

  گهر فتال شد این دیده از جفای کسی

                                         که بود نزد من او ر اتمام ریز فتال .

نال - قلم باشد و گویند آن چوب باریک بود که در میان قلم باشد.  و فرخی گفت :

  از لب جوی عدوی تو بر آمد ز نخست

                                  زین سبب کاسته و زرد و توان باشد نال.

نهال- درخت نونشانده بود.  عنصری گفت :

  بیك ماه بالا گرفت آن نهال     فزون زانک دیگر درختان بسال.

لال - لعل باشد.  عنصری گفت :

  دو لب چو نار کفیده دو برگ سوسن  سرخ

                               دو رخ چو نار شکفته دو برگ لاله لال.

زال - فرتوت  پیر کهن گشته بود.  زر همچنین، و پدر رُستَم را زال زر از آن گفتندکه از مادر سپید موی زاد و فرتوت خِرِف باشد.  منجیك گفت:

  یا رب چرا نبَرَد مرگ از ما      این سالخورده زال و بُن انبانرا .

هال- آرام  بُوَد، دقیقی گفت :

  گمان مبر که مرا بی تو جای هال بُوَد

                               جز از تو دوست گَرَم  خون من حلال بود.

 شال - گلیم كوچك بود.  عنصری گفت :

  زان مثل کار من بگشت و بتافت

                                    که کسی شال جست و دیبا یافت.

غال - غلتیدن  بود ، یعنی گردیدن بود بپهلو.  عماره گفت :

  آهو مر  جفت را بِغالَد بر خَوید 

                                       عاشق معشوق را بباغ بغالید.

چال - مرغی باشد چند  زاغی و گوشتش بطعم گوشت بط باشد.  شاهسار گفت:

  چو باز را بِکَنَد بازدار مِخلَب و پر  

                                   بِروز صید برو كَبك راه گیرد و چال.

گُوال - اندوختن بود.  طبیبان گفت :

بزرگان گنج سیم  و زر گُوالَند    ..  تو از آزادگی  مردم گوالی.

شهید گفت :

زمانه ازین هردوان بگذرد          تو بُگوال چیزی کزو نگذرد .  

کَلال - میان سر بود.  حکاک گفت :

  یا زَنَدَم یا کَنَدَم ریش پاک       یا دَهَدَم کارد یکی  بر کلال.

فیال - آغاز  بود بلغت بلخ  و زمین فیال آن بود که از نخست باز  بکارند.

بوشکور گفت :

  مر این داستان کش بگفت  از فیال

                                          ابر سیصد و سی و سه بود سال.

سگال - کسی که سازگاری همی کند باندیشه گویند که همی سگالد.  فرخی گفت :

بِاَقصای جهان از فَزَع  تیغش هر روز

                              همی صلح سگالد دل هر جنگ سگالی.

کوتوال - دِزدار بُوَد.  عنصری گفت :

  آلتست  آری ولیکن روزگارش زیردست

                                قلعه است آری ولیکن آفتابش کوتوال.

پالاپال - چیزی بود که سخت پاینده بود تازیش سیّان  بود.  دقیقی گفت : 

  بِفَرّ و هیبت شمشیر تو  قرار گرفت

                                    زمانه یی که پُر آشوب بود پالاپال .

سفال - پوست گوز و پسته و فندق بود و آنچ بدین ماند همه سفال خوانند همچون چیزها که از گِل سِرِشته بود چون سبود و کوزه و آنچ بدین ماند.  منجیك گفت :

  آنجا كه پُتك باید خایسك بیهُده ست

                            گوزست خواجه سنگین مغز آهنین سفال.

شَگال - جنسیست از روباه و بّسَگ ماند و سرخ گون باشد.  و موی او نیز با موی روباه بیامیزند.  فرخی گفت :

  کجا حمله او بود چه کوهی چه مصافی

                                 کجا هیبت او بود چه شیری چه شَگالی.

همال - همتا و همباز باشد.  بوشکور گفت :

  دل من پر آزار از آن بدسگال     نَبُد دست من چیره بر بدهمال.

هامال - همال باشد.  خسروی گفت :

  این آتش و این باد و سیم آب و زپس  خاک

                                      هر چار موافق نه بیکجا و نه هامال.

پیخال - سرگین مرغ باشد و در همه مرغان بکار برند و تازیش ذرق باشد.  زینتی  گفت :

  چو باز دانا کو گیرد از حباری  سر

                                      بگرد دُنب نگردد بترسد از پیخال.

کوبال  - لخت آهنین بود.  تازیش عمودَست.  فردوسی گفت :

  بیای آورد  زخم کوبال من       نراند کسی نیزه بر یال من.

آخال - سقط و نابکار بود.  فرخی گفت :

  از پس گل مجهول که در باغ بخندید

                        نزدیك همه کس گل معروف شد آخال.

کاخال  - آلات خانه باشد ، چون فرش و اوانی و سپار  همین باشد.  عنصری گفت :

  زود بردند و آزمودندش            همه کاخالها  نمودندش.

کُنجال - ثِقل هر مغزی که از روغن جدا کرده باشند آنرا کنجال و کنجاره گویند.  ابو العباس گفت :

  بس پند بپذرفتم و این شعر بگفتم

                                        از من بدل خرما بس باشد کنجال .

اَنگِشتال - بیمارناک بود.  ابو العباس گفت :

  ز خان و مان و قرابت بغربت افتادم

                                بماندم اینجا بی ساز و برگ و اَنگِشتال .

نخچیروال- نخچیر انگیز باشد.  فردوسی گفت:

 با ممکنست این سخن برابر       لفظیست این در میانه عام.

  نخچیروالان این ملک را          شاگرد باشد فزون ز بهرام.  [کذا!].

نَهاله - نخچیرگان  را بر کوه جای ساخته بود که در آنجا بنشینند، تا نخچیر او را نبیند تا از آنجا بتیرش بزند، آنجای را نهاله خوانند.  فرخی گفت : 

  از پی خدمت تو تا  تو ملك صید كنی

                                           بنهاله که تو راند نخچیر پلنگ.

تبخاله - اثر تب گرم باشد که از لب مردم بر جهد چون خرد آبله.  خفاف گفت : 

کاشکی سیدی من آن تیمی       تا چو تبخاله کرد آن لیمی.

پیاله - قدح آبگینه باشد که بدان شراب خورند.  کسایی گفت : 

  بیزارَم از پیاله وز  ارغوان و لاله

                                  ما و خروش و ناله، کنجی گرفته تنها.

ماله - لیف بُوَد که بدو جولاهِگان آهار دهند و بِدَسته کرده باشند، گروهی سمه گویندش.  عماره گفت :

  کونی دارد چو کون  خواجه ش لت لت

                                         ریشی دارد چو ماله آلوده بِپَت.

ژاله - تگرگ باشد.  منجیك گفت :

  چون ژاله بسردی اندرون موصوف

                                    چو[ن] غوره بخامی اندرون محکم.

ژاله - قطره یی باشد که از سردی صبح بر برگ نشیند.  کسایی گفت : 

  یاقوت وار لاله بر برگ لاله ژاله

                                      کرده بدو حواله غَوّاص دُرِّ دریا.

ژاله - خیگ باشد که باد بدو اندر دهند و بر او بِآب عبره کنند.  فرخی گفت :

  چو آب سیلی گر ژاله بر گرفتی مرد

                                    چو آب جویی گر  پیل وار بردی بار .

  ز ریدكان سرایی چو ژاله بر سر آب

                                بدان کنار فرستاد ریدکی سه چهار.

سگاله - گوه سگ بود آنچ دراز بود چون شافه بزرگ.  عماره گفت :

  یکی بدید بگو [ه] [او] فتاده مسواکش

                                                ربود تا بردش باز جای و باز کده

  یکی بگفت نه  مسواک خواجه گنده شدست

                           که این سگاله و  گوه سکست خشک شده.

ویل - نفیر باشد و این لفظ تازیست و در مصیبت گویند.  بوشکور گوید :

  بد اندیش دشمن شده ویل جوی 

                                               که تا چون رباید از و جفت اوی .

بسمل - یعنی کشته و گویند: بسمل کن ، یعنی بکش و این لفظ تازیست.  خفاف گفت:

  دو زلفكانت بگیرم، دل  پر از غم خویش

                                   چو مرغ بسمل کرده از و در آویزم.

تاول - گاو جوانه بود .  اورمزدی گفت :

چنان تو بینی ناول نکرده کار هگرز 

                                        بچوب رام شود یوغ را نهد گردن.

بشل و بشلیدن- دوسانیدن  بود.  بوشکور گفت:

  که بی داور این داوری نَگسلد    و بر بی گناه ایچ  بد  نَبشلد.

هیکل - بت خانه بود و این لفظ تازیست .  عنصری گفت :

چنان دان که این هیکل از  پهلوی    بود نام بتخانه گر بشنوی.

 تُنُبل - حیلت باشد و مکر ، کسایی گفت :

  اى آنك جز از شعر و غزل هیچ  نخوانی

                                         هرگر نکنی سیر دل از تنبل و ترفند.

دَنَگل - ابله و بی اندام بود.  ابوالعباس گفت :

گر دنگل آمدست پسر تاکی             بر بندیش بر آخر هر مهتر.

مَندَل - خط عزیمتست که مُعَزِّمان کشند.  گفت :

  پدید منبل او، ناپدید مندل اوی 

                                  دگر نماید و دیگر بُوَد بسان سراب *

یَل - مرد مبارز هنری باشد.  فرخی گفت : 

  جایی که بر کشند  مصاف از پس مصاف

                                     و آهن سَلَب شوند یلان از پس یلان.

مَکِل - کرمیست سیاه در آب و آنرا بتازی عَلَق خوانند.  لبیبی گفت :

 

 غَلَبه  فروش خواجه که ما را گرفت باد

                                         بنگر که داروش زُ چه فرمود اوستاد.

  گفتا که پنجپایك  و غوك و مَكِل بكوب

                                      در خایه هل تو چنگ خشیسار  بامداد.

غال-  - سوراخ گوسفندان بود در کوه.   عماره گفت:

کسی که غال شد اندر حسودی تو مَلِك

                                       خدای خانه وی جای رَحَبه  دادش غال.

جنگال  - نشانه باشد چون سوراخی عسجدی گفت :

  چو   دیلمان زره پوش شاه ترکانش 

                                      بِتیر و زوپین بر پیل ساخته جنگال.

  درست گویی شیران آهنین چرمند

                                    همی جَهانند از پنجه آهنین جنگال.

گال - چون هزیمت شدنی بود گویند فلان بگالید .  عماره گفت :

  خیز مکاسی بیار یار  قدح را

                                       كانت مکا گفت ازین سرای بگالید .

زیغال  - قدح بود.   رودکی گفت :

  شکفت  لاله تو  زیدان بشکفان  که همی

                                    ز پیش  لاله بکف بر نهاده به زیغال.

غول - حرام زاده بود. رودکی گفت :

  ایستاده دید  آنجا دزد غول  

                                  روی زشت و چشمها همچو[ن] دُغول .

غَنجال - میوه یی باشد ترش که آنرا حب الملوك خوانند.  بوالعباس گفت :

  و دوش نامه رسیدم یکی از خواجه نصیر

یل - چون بزیر آمدن بود چیزی از چیزی و نیز دل را از اندیشه بود.  رودکی[کذا!] گوید :

  زِاسب یّلی  آمد آنگه نرم نرم       تا بَرَند اسبش هم آنگه گرم گرم .

خرچال - مرغیست.  زینبی  گفت :

  همیشه در فزع  از وی سپاههای ملوک

                        چنان کجا بنواحی (؟ [بنواخت؟])  عقاب بر  خرچال.

سوفال - یعنی سوفار تیر، زینبی گفت :

  از آنك روى سپه  باشد او بهر غَزوی 

                                     همی گذارد شمشیرش از یمین و شمال

  چو پشت قُنفُذ  گشته تنوره ش  از پیکان

                                      هزار میخ شده دَرَقش از بسی سوفال.

كیغال  - جَمّاش  بود ، آنك پنهانك دوست را بین[د]  گویند کیغالگی کرد.  بوشکور گفت :

  بکیغالگی رفته از پنجهیر               رسیده ازو مرغک گرمسیر.                                            

بید بُنساله - کهن سالخورده بود.  رودکی گفت :

  زمانی برق پُرخنده زمانی رعد پُرناله

                              چنان مادر اَبَر سوك  عروس سیزده ساله

  و گشته زین برند سبز شاخ بید بن ساله

                       چنان چون اشک مهجوران نشسته ژاله بر لاله .

بِل – یعنی یِهِل.  آغاجی گفت :

  بِل تا جگرم خشک شَوَد و آب نَمانَد

                                     بر روی من آییست  کزو دجله توان کرد.

داسگاله - دهرهء كوچك بود که تره و گیاه درودَن را بکار آید.  ابوالقاسم مهرانی گفت:

  ای تن  اَر تو کارد باشی گوشت فَربه بُر همه

                                چون شوی چون داسگاله خود نَبُرّی جز پباز .

پُل - پاشه پای باشد.  معروفی گفت :

  همیشه کفش و پُلَش را کفیده بینم من

                                     بجای کفش و پلش دل کفیده بایستی.

خُوهُل - کژ باشد.  بوشکور گفت :

  پس ار  ژاژ و خوهل آوری پیش من  

                                               هَمَت خوهل پاسخ دهد پیرزن.

وَیل - ظفر باشد.  گویند بر فلان ویل یافتیم، یعنی پیروز شدیم.  رودکی گفت :

  لَبَت سیب بهشت و من محتاج        یافتن را همی نبینم  ویل.

تُویل - پیش پیشانی گاه از بالا سوی میان سر بود و چکاد نیز همین باشد، و بتازی چون آنجا موی نروید اصلع خوانندش.  غَوّاص گفت: 

  پشت خُوهل و سر تُویل و روی بر کردار قیر 

                               ساق چون سوهان و دندان بر مثال دستره.

مُل - نبیذ باشد.  عنصری گفت:

  بزرّ ینه جام اندرون لَعل مُل         فروزنده چون لاله بر زرد گل.

چَنگَل- چنگ باشد از آن باز و باشه و شاهین و آنج بدین ماند.  رودکی گفت : 

  پر کنده چنگ و چَنگَل ریخته     خاک گشته، باد خاکش  بیخته.

داهُل - علامتهاست که برزمین فروزَنَند و از بر او دام بگسترند تا نخچیر از داهل نترسد [کذا! بِتَرسَد] و بدام آهنگ کند و در دام افتد.  بوشکور گفت :

  جسته نیافتستم که چو بینم     گویی زدام و داهل جُستَستَم.

نَخجَل - شِکنُج  باشد و گویند ناخن بر گرفتن باشد.  آغاجی گفت :

  نشان نخجل دارم از دوست بر بازو

                                       رواست باری، گر دل ببرد مونس داد .

نَغُل - کَنده یی باشد از برای گوسپندان و راهگذریان بکنند تا بِشَب بدان خانه اندر شوند در دشت و دامن کوه.  رودکی گفت :

  گوسپندیم و جهان هست بکردار نَغَل

                                   چون گه خواب بود سوی نَغُل باید شد .

نِشپیل - آهن پاره یی باشد که بر سر موی اسب بندند و بدان ماهی گیرند.  منجیك گفت :

   ای ماهی سیمین مله  بر زده نشپیل

                                         دیریست بباغ اندر بر زرین  قندیل.

چشم آغیل - نگرستن بود یك سوى چَشم بّخَشم.  حکّاک گفت :

      نرمك او را یكى سلام زدم     کرد در من نگه بچشم آغیل .

شوله - آن جای را خوانند که گرمابه بانان سرگین خشك كنند.  عماره گفت :

  بنیم گرده بِروبی بِریش بیست کِنِشت 

                                     بسَد کُلیچه سِبال  تو شوله روب نَرُفت .

کَهلَه - گاورسهای سیم و زَر و اَرزیز بود مستعمل دارند که بدان زرینه و سیمینه باز بندند.  منجیك گفت :

  بر کهله هجرانت کنون دانی کفشیر

                                           بر کهله داغش بر کفشیر  نرانی .

بیله - پیکانی بود پَهن بشبه بیل در تیر نشانده و آن نیر را بیلکی گویند.  فرخی گفت:

  چنان چون سوزن از وشّی و آب روشن از توزی

                                      ز دوش پیل  بگذاری  بآماج اندرون بیله.

پله - کَفّه ترازو بود.  فرخی  گفت:

  زِ بَس بر سختن زرّش بجای  مادحان هَزمان

                                   ز کَّپان بگسلد ناره  از شاهین بگسلد پِلّه.

پِلّه - پایه نردبان باشد.  عسجدی گفت :

  نه دام الا مدام سرخ پر  کرده صراحیها

                    نه تله بل که حجره خوش بساط او کنده تا  پله.

بُخله   - پرپهن بود، تازیش فرفخ است.  عسجدی گفت :

  در آویزم حمایل وار یکسان [کذا! یکسر] خویشتن را زو 

نَخله  - نعلین باشد.  منجیك گفت :

  اندر فضایل تو قلم  گویی              چون نخلهء کلیم  پِیَمبَر شد.

فله - شیری بود ستبر که وقت زادن از آبستن جدا شود و بعضی آنرا گورماست خوانند.  منوچهری گفت :

  نو آیین مطربان  داریم و بربطهای گوینده

                            مساعد ساقیان داریم و ساعد های  چون فله.

کابیله  - هاون چوبین باشد.  طّیان مرغزی  گفت :

  خایگان تو چو کابیله شدست    رنگ او چون گون پاتیله  شدست.

تَفشیله - گوشت و گندنا و گشنیر و لوز مغز و خایه  و گَزَر و انگبین بدیک اندر کنند و ازین همه خوردنی پزند و او را تفشیله خوانند.  منجیك گفت:    

  غمری  ای نابکار چون غلبه           روی چونانک پُخته تفشیله.  

زِلِه - پرنده ییست بِگَرمای صعب بانگ دارد،  بانگی تیز، و او چند  ناخنی باشد و جُزد  نیز خوانندش. رودکی گفت :

 بانگ زِلِه کر خواهد کرد  گوش

                                                 وایچ ناساید بِگَرما از خروش.

  بر زند آواز دونانك بدست

                                 بانگ  دونانکش سه چند آو [۱]ی هست[؟].

کَلّه - کسی که با کسی سر بسری کند و با یکدیگر همی کوشد و گوید : کوش تا کوشم، گویند کله می کند.  عسجدی گفت :

  همی چینم همی کوشم بدندان با زنخدانش

                               همی پیچد غلام از رنج و با او می زنم کَّله.

خَله - آبی سطبر باشد که از بینی فرود آید.  عسجدی گفت :

  چو آید  زوبرون حمدان بدان ماند سر سرخش

                                    که از بینی سَقلابی فرود آید همی خله.

چِلِه - چهل روز باشد که زن بنشیند از بعد زادن تا بدانگه که پاک شود و بدان چهل روز بگرمابه نشود و نماز نکند گویند بچله دَرَست.  عسجدی گفت :

  بر افشاندم خدو  آلود چُلّه (؟)  در شکاف او

                                چو پستان مادر اندر کام بچه خرد در چلّه .

جُلِّه - نباتی بود که بر لب جوی روید و سماروغ همین بود، و اندر باب غین شرح این دو کلمه گفته شد.  عسجدی گفت :

  چو كودك سر فرود آرد  بحجره بر سر حمدان

                                 چنان گردد که پندارم  سماروغست یا جُلّه.

غَلَّة - کرای سرای و کلبه و کاروان سرای باشد.  عسجدی گفت : 

  فراز گنبد سیمینش بنشینم  بکام دل

                                    ز زر و سیم گنبد را بکام او دهم غلة.

سیله و فسیله - هر دو رمه گوسپند  و اسب بود.  فرخی گفت :

  بباغ اندر کنون [مردم] نبرّد مجلس از مجلس

                                    براغ اندر  کنون آهو نبرّد سیله از سیله.

خله - آلتیست که ملاحان دارند چون پارویی و بدان آب از برِ کشتی دور کنند تا کشتی آسان برود.  عسجدی گفت :

  تو گفتی هر یکی زیشان یکی کشتی شدی زان پس

            خله اش دو پای  و یپلش دست و مرغابیش  کشتی بان

خله و یافه و هرزه- یکیست و آنچ گم شود همین.  عنصری گفت :

  او مر آنرا در آن یله کردست        مهر او را از دل خله کردست .    

نَخکَلَه - گوز سخت بود.  لبیبی گفت :

  ای بِزُفتی عَلَم بگرد جهان                برنگردم از تو مگر بِمُری.           

  گرچه سختی چو نخکله مغزت         جمله بیرون کنم بچاره گری .

پیَغُله و پیغوله  و کنج- یکی باشد.  فردوسی گفت :

  کنم هرچ دارم بایشان یله                  ز گیتی گرفتم یکی پیغُله.

یله - رها بود.  فردوسی گفت :

  گله کرد باید زگیتی یله               ترا چون نباشد از گیتی گله.

خُلم- آن آب سطبر بینی بود.  عسجدی گفت :

  همان کز سگی زاهدی دیدمی   همی بینم از خیل و  خلم و خدو.

سلم - مدهون  بود که کودکان بر آن خط آموزند.  فرالاوی گفت :

  ای منِ رهی دست و خط و کِلکَت

                                        از پوست رهی سلم کن که شاید.

پَجول و  پژول - شتالنگ بود.  بوعلی الیاس گفت :

  نه اَقعَس  سرون و نه نقرس  دو پای 

                                           نه اَكفَس  پَجول و نه شم ز آستر.

تانول  - زفر باشد.  عسجدی  گفت :

  من پیرم و فالج شده ام اینك بنگر 

                                           تانولم کژ  بینی و کُفته شده دندان.

اسپغول – بَذرِ قُطونا بود.  بهرامی گفت :

  بروز کرد  نیارم بخانه هیچ مقام

                                      از آنك خانه م پر  اسپغول  جانورست.

مول - باز ایستادن بود بدرنگ در، یعنی درنگ کاری  گویند: مَمول، یعنی درنگ مکن، و معنی مولِش درنگ بود.  فردوسی گفت :

  بمولیم تا نزد خسرو شویم           بدرگاه او لشکر   نو شویم.

فَرغول - تأخیر بود بر مدافعت و مُطل و کَسلان  رودکی گفت :

  که فرغول پدید آید  آن روز       که بر تخته ترا تیره  شود نام.

مرغول - جعد پیچیده بود یعنی موی سر.  رودکی گفت :

  جوان چون بدید آن نگاریده روی

                                                بسان دو زنجیر  مرغولِ موی.

ماكول - گلوبنده باشد.  یعنی بسیار خو[ر].  علی قرط گوید :

  قلیه کردم زود و آوردمش پیش 

                                               تا بخوردند آن دو ماکول نهنگ.

بشكول - مرد قوی بود و حریص نیز گویند بر کار کردن.  عنصری گفت :

  هر چه تانی  وزان فرو مولی        نشمرند از تو آن  [ب]بشکولی.

گول  - جایی باشد که آبی تُنُک ایستاده بود.  لبیبی  گفت : 

  گولی تو از قیاس که گر بر کشد کسی 

                                     یك كوزه آب ازو بِزَمان تیره گون شود 

آغال - لفظی است که در تند [کَردَ]نِ کسی را بر کسی گویند.  فرالاوی گفت : 

  من زِ آغالِشَت نترسم هیچ             ور بمن شیر را بر آغالی.                

فتال - بر فشاندن زر و سیم و گل و مانند این باشد.  عماره گفت :

  باد بر آمد بشاخ سیب  شکفته

                                             بر سر میخواره برگ گل بفتالید.

[مالامال - پُر و لب ریز باشد ].  زینبی  گفت : 

  تُهی نکرده بُدَم جام می هنوز از می

                                        که کرده بودم از خون دیده مالامال.

گوال - اندوختن باشد.  طیبان گفت :

بزرگان گنج و سیم و زر گوالند              تو از آزادگی مردم گُوالی.

تَگَل – نو خواب دیده و نو خط بود.  طیّان گفت :

  هر کجا ریدکی بود تَگَلَم             هر کجا کالُمی  بُوَد خَصیَم .

                                     باب المیم

                                     --------------

کام - دهان باشد.  منجیك  گفت :

  رسیده آفت نَشپیل  او بِهَر کامی

                                           نهاده کُشتهء آسیب او بِهَر مشهد.

معزی گفت :

   لفظ گوهربار تو پُر گوهرم کردست طبع

                                     لفظ شگر بار تو پُر شگرم کردست کام.

فام- گونه و رنگ باشد.  کسایی گفت :

  نادیده هیچ مشک همه ساله مشکبوی

                                        ناکرده هیچ لعل همه ساله لعل فام.

اندام - کاری پیوسته و ساخته باشد.  رودکی گفت :

  گیهان بعدل خواجهء  عدنانی          عَدنَست و کارهاست  بِاَنداما.

معزی گفت :

  بی وصل تو دل در برم  آرام نگیرد

                                        بی صحبت تو کار من اندام نگیرد.

شیم- ماهیی باشد سفید.  معروفی گفت :

  می بر آن  ساعدش از ساتگِنی سایه فکند

                                      گفتی از لا[له] پشیزستی بر ماهی شیم.

نَزم  - بخاری باشد بزمین نزدیك.  بتازی ضَباب خوانند.  عنصری گفت: 

  زِ میغ و نزم که بُد روز روشن از مَهِ تیر

                                        چنان نمود که تاری شب از مه آبان .

باذرَم - بیهوده باشد.  عنصری گفت :

  چون بایشان باز خورَد آسیب شاه  شهریار

                             جنگ ایشان عجز گشت و سحر  ایشان باذرم.

دلام- حیلت و فریبندگی باشد.  رودکی گفت :

  تا بخانه برد زنرا با دلام 

                                          شادمانه زن نشست و شاد کام.

اُشتُلَم - راست و قوی باشد .  رودکی گفت :

  چونك زن را دید لغ،  كرد اشتلم

                                            همچو آهن گشت و نداد ایچ خم.

پِدرام - خرم باشد یا مجلسی یا خانه یی یا جایی که خرم بود آنرا پدرام خوانند.  عنصری گفت :

چرا بگرید، ایرا نه  غَمگِنَست، غَمام

                                  گریستنش چه باید که شد جهان پدرام.

بهرام - مریخ بود.  عنصری گفت :

  سخاوت تو ندارد درین جهان دریا

                                           سیاست تو ندارد بر آسمان بهرام.

فرجام - آخر بود.  فردوسی گفت :

  بکوشیم و فرجام کار آن بود

                                                    که فرمان و رای جهانبان بُوَد.

سوتام - اندك و كوچك بود.  فرخی  گفت :

  آنچ کردست از آنچ خواهد  کرد

                                                   سختم   اندك نماید و سوتام.

فرزام - سزاوار بود.  دقیقی گفت :

  مکن ای روی نکو زشتی با عاشق خویش

                                               کز نکورویان زشتی نبود فرزاما .

رام - فرمانبر باشد یعنی آموخته.  فردوسی گفت :

  برین گونه خواهد گذشتن     سپهر نخواهد شدن رام با من  بمهر.

اوستام - اعتماد باشد و کامل نیز گویند.  بوشکور گفت :

  به افزای خوانند او را بنام

                                           هم از نام و کردار و هم  اوستام.

ستام - ساخت اسب و استر.  زینی بود از زر یا از سیم و آنچ بدین ماند و مرکب  نیز گویند بتازی، فرخی گفت :

  در زمان سوی تو  فرستادی       رخش با زین خسروی و ستام.

سیام - کوهی است و گویند مُقَنَّع ماهی از آن کوه بر آورد.   رودکی گفت:

  نه ماه سیامی  نه ماه فلك

                                              که اینت غلامست و آن پیشگار .

شَجام - سرمای سخت بود.  دقیقی گفت :

  سپاهی که نوروز گرد آورید

                                           همه نیست کردش ز ناگه شجام .

کُنام - شبگاه شیر و دد و دام را کنام خوانند.  فردوسی گفت :

  ببیند یکی روی دستان سام

                                                   که بُد پرورانیده اندر کنام.

کنام - چرانیدن اشتر باشد.  گویند اشتر را بکنام، یعنی چِرا بَر.  رودکی گفت :

  چنانك اشتر بی بد  سوی کنام شده

                                         ز مکر روبه و زاغ و ز گرگ بی خبرا.

چام چام - دره یی با راهی که خم خم بود او را چام چام خوانند، یعنی چم چم.  منجیك گفت :

    گفتا مرا چه چاره که  آرام نیستم

                                      گفتم که زود خیز و همی کرد چام چام.

خرام - نوید دادن بود بمهمانی چون ببرند گویند وقت خرام آمدست یعنی رفتن را بدان مهمانی ، فرخی گفت :

  دولت از را بملك داده نوید

                                          و آمده تازه روی خوش بخرام.

خرام - رفتنی باشد بتنعم و بناز، و لنجه همین باشد، ولیکن لنجه در هجو گویند.  فرخی  گفت :

  کاخ او پُر بُتان جادو فش                  باغ او پرفغان کبک خرام.

نَغام- گَردناك و تاریك و زشت نما باشد.  دقیقی گفت :

  بخیزد یکی گرد تند  از میان

                                               که روی اندر آن گرد گردد نغام .

پَنام - تعویذ باشد یعنی چشم بد باز دارد و پنامیدن  بازیافتن [کذا! داشتن؟!] بود چون بازداشتی.  شهید گفت: 

 بتا نگارا از چشم بد بترس همی 

                                          چرا نداری با خود همیشه  چشم پنام.

خامه- قلم باشد.  خسروانی گفت :

  چنانك خامه از شنگرف بر کشد نقاش

                                      کنون شود مژه من بخون دیده خَضاب.

خامه- تل ریگ بود که در بیابان باشد.  عسجدی گفت :

  تا هست خامه خامه بهر بادیه ز ریگ

                                        وز باد غیبه غیبه بَرو  نقش بی شمار .

چگامه - قصیده شعر باشد.  بوالمثل گفت : 

  چو گردد آگَه خواجه ز کارنامه  من 

                                        بشهریار  رساند سبك چگامه من.

گذرنامه - جَواز باشد.  شهید گفت :

  همه دیانت و دین ورز  و نیك رایی كُن

                                      که سوی خُلد بَرین باشدت گذرنامه.

لامه - هر چه بالای دستار بلام و الف بندند آنرا لامه گویند.  مرواریدی گفت :

  پیراهن لولوی برنگ لامه

                                       وان کفش دریده و بسر بر  لامه.

تهَم - بی همتا بود.  و تهمتن رستم را بدان میخواندند که مثل او نبود برای تن و قد و قامت دقیقی گفت :

  کرا  تخت و شمشیر و دینار باشد    

                                           و بالا و تن تهم و نسبت  کیانی.

خَم و بَچکَم - خانه تابستانی باشد و نشستگاه که در زیر زمین سازند چون غرد و باد غرد.  عنصری گفت :

  هزاران بدو  اندرون طاق و خَم

                                                      بِبَچکَم درش نقش باغ ارم .

جم  - چون خم بود.  و خَرپُشتهای ایوان را خَم خوانند.  فردوسی  گفت :

  سپه پهلوان بود با شاه جم   

                                                  بِجَم  اندرون شاد و خرم بهم.

خَم - چَفته بود.  عنصری گفت :

  آن زلف سرافکنده بدان عارض خُرَّم

                                از بهر چه چیزست  بدان توی و  بدان خم.

بَفخَم - بسیار بود.  منجیك گفت :

  بدان ماند بنفشه بر لب جوی     که در آتش نَهی  گوگرد بفخم.

بَفخَم - آن چادر بود که شکر چینان بچوبها برافراخته دارند تا نثار در هوا بربایند بدان.  عنصری گفت :

  از گهر [گرد] کردن بفخم 

                                                    نه شکر چید هیچکس نه درم.

اَذرَم - نمد زین باشد.  عنصری گفت :

  که تنگ و  اَذرَم دارد و مرد بدسلب [است]

                                      پسرش باز فضولست ومرد وسواسا.

کَرکَم - قوس قزح باشد.  بهرامی گفت :

فلك مر جامه یی را ماند ازرق  مر [او ر]ا چون طرازی  خوب کَرکَم.

دِژَم - پژمان و اندوهگن باشد و از غم فرو پژمرده.  بوشکور گفت :

زبان آورش گفت و تو نیز هم        چو خسرو مکن روی بر ما دژم.

کالُم - زنی بود که شوی کرده بود.  منجیك گفت :

  ای خنگی  کالُم شده بر دستِ براهیم

                                  مر خواجه ت را خیز بریش  اندر کم جوی.

شَم - رمیدن بود.  خفاف گفت :

گر آهویی بتا  [و] کنار منت حرم 

                                         آرام گیر با من و از من چنین مَشَم.

خُم - بوقی بود زرین و كوچك تیز آواز [کذا!].  فردوسی گفت :

  سپهید بزد نای و  رویینه خُم

                                                 خروش آمد از ناله گاو دُم.

بِچَم-نظام باشد.  گویند کارَم بِچَم  است، یعنی بِنِظام.   شاکر گفت: 

چرا نَه شکر کنم نعمت تُرا شب و روز

                                  که از  تو اختر من سعد گشت و کار بِچَم .

[چم - معنی و رونق باشد ].  شهید گفت :

  دعوی کنی که شاعر دهری ولیک نیست

                                   در شعر تو نه حکمت و نه لذّت  و نه چم.

فَرَم - دلتنگی بود، گویند فلان فَرَم شده است یعنی دلتنگ.  و منجیك  گفت :

رفت برون میر رسیده فَرَم           پخج شده بوق  و دریده علم.

کرشمه - ناز و دلال بود.  رودکی گفت :

  ناز اگر خوب را سزاست بشرط      نَسِزَد جز ترا کرشمه و ناز.

اَندَمه - یاد آوردن بودغم گذشته را چون شوق.  رودکی  گفت :

  بهترین یاران و نزدیکان همه         نزدشان دارم شریک اندمه.

خلاشمه - عِلَّتی بُوَد که از تُخَمه آید میان گلو و میان بینی چون زکام.  شهید گفت :

  آن کسی را که دل بود نالان                    او علاج خلاشمه نکند .

فَلَخم - مِحلاج ندافان بود.  حکاک گفت :

  گر بخواهی بِفَلمَخَند  ترا پنبه همی

                                           من بیایم که یکی فَلَخم دارم  کاری.

دخمه - گور خانه گَبران باشد.  عنصری گفت :

  هر که را رهبری کلاغ کند        بی گمان دل بدخمه داغ کند.

یشمه- پوست خام بود که نیك بمالند و ترکان یَرَنداق گویندش منجیك گفت :

  چو خان نهاد نهار ی فرو نهد پیشت

                            چو طبع خویش بخامی چو بشمه بی چربو.

غُرم- میش کوهی بود.  عنصری گفت:

  تو  شیری و شیران بکردار غُرم         برو تا رهانی دِلَم را ز  گُرم.

غُژم - صرّه انگور بود که شیره و تگس  در میانش بود.  بهرامی گفت :

  بر گونه سیاهی چشمست غژم  او 

                                        هم بر مثال مردمه  چشم ازو تگس.

غَژَم - هیبت باشد.  رودکی گفت :

  شیر غَژَم آورد و جست از جای خویش

                                           و آمد این خرگوش را آلغده  پیش.

شُم - چارق  بود.  منجیك گفت :

  چندی مدیح گفتم و چندی  عذاب دید

                                 گر سیم نیست باری جفتی  شُمَم فرست.

گُرم - اندوه بود.  رودکی گفت :

  گر دِرَم داری گزند آرد بدین     بفكَن او را گُرم و  درویشی گُزین.

بُشم - سرمایی بود که بامداد بر کِشته نشیند، سپید چون آبی تنک  فِسُرده، تازیش صقیع است.  فرالاوی گفت :

  چون مورد بود سبز گَهی موی من همه 

                                دردا که بر نشست بر آن موم سبز بشم .

   دیهیم - کلاهی بود بجواهر مرصع کرده و ملوك پیشین داشتندی و گروهی تاج را دیهیم خوانند.   رودکی گفت:

بیك گردش بشاهنشاهی آرد

                                             دهد دیهیم و تاج  و گوشوارا.

استیم - آستین بود.  خسروی  گفت  :

  خیز  پیش آر ازان می خوشبوی     زود بگشای خیگ را  استیم.

دژخیم- بدخوی بود و قَتّال را بِاستعارت دژخیم گفتند.  فردوسی گفت :

       بِدژخیم فرمود کاین را بکوی          ز دار اندر آویز و برتاب روی.

خیم - رَندَش شکنبه و رودگانی  بود.  کسایی گفت :

  بِگُربه ده و بِعکه  سپرز و خیم همه.

                                        وگر یتیم  بدزدد بزنش و تاوان کن.

خیم و پیخ و کیخ - رمص باشد شهید  گفت :

دو جوی روان در دهانش زِ خلم 

                                     دو خرمن زده بر دو چشمش زِ خیم.

 خیم - جراحت بود.  عنصری گفت :

  بسی خیمها کرده بود او درست       

                                               وزان خیمهای مرا چاره جست .

  خیم- جوالی بود از پنبه کهن یافته.  طیّان گفت :

  سبود  و ساغر و آنین و غولین   

                                          حصیر و جای روب  و خیم و پالان.

بافدُم - آخر باشد.  بوشکور گفت :

  چه بایدت کردن کنون بافدم

                                              مگر خانه روبی چو روبَه بِدُم.

ستیم- آن آب بود که در ریش  و جراحت بود.  اول خون بود بعد ریم گردد، ستیم خوانندش.   رودکی گفت :

  گفت فردا نِشتَر آرم پیش تو       خود بیاهنجم ستیم از ریش تو.

تیم - کاروانسرای بود.  لبیبی گفت :

  از شمار تو کُس طرفه بمهرست هنوز

                             وز شمار دگران چون در تیم دو دَرَست.

آسیمه - متحیر و مدهوش باشد.  فردوسی گفت :

  چنان لشکر گشن و چندان سوار

                                               سرآسیمه گشتند از آن کارزار.

کدو نیمه - قَنینه بود.  رودکی  گفت :

 لعل می را از سُرخ خُم برکش

                                          در کدو نیمه کن پیش من آر.

کوم- سبزه یی بود که از کنار حوض و جوی بروید.  بهرامی گفت :

  آن حوض و آب روشن و آن کوم  گِرد او

                                      روشن کند دلت چو ببینی هر آینه.

                               

                              باب النون

                            ----------------

       

نوان - جنبیدن  باشد چون جهودان.  مُعِزّی گفت :

  نوان و سست تنم تا مدیح گوی تو ام

                               مدیح گوی تو هرگز میاد سست و نوان.

سان - رسم و مانند  باشد.  بو علی سیمجور  گفت :

   این جهان بر کسی نخواهد ماند

                                             تا جهان بُد نَبُد مگر زینسان.

معزی [گفت]:

  ز فَرّ ماه فروردین جهان چون خلد رضوان شد.

               همه حالش دگرگون شد همه رسمش دگرسان شد.

یازان - آهنگ کنان باشد.  شهره آفاق گفت :

  ز همه خوبان سوی تو بدان یازَم 

                                 که همه خوبی سوی تو شده  بازان.

بالان - دهلیز بود.  عنصری گفت :

  فلك مر قلعه و مر باغ او را

                                           بیروزی دَراَفگَندَست بُنیان.

  یکی را َسدّ یأجوجست دیوار  

                                          یکی را روضه خُلدست بالان.

ژَکان - کسی باشد که با خویشتن دمدمه  کند از دلتنگی ، فردوسی گفت :

  هشیوار و از تخمه گیوگان

                                         که بر درد و سختی نگردد ژکان.

سامان - اندازه باشد.  کسایی گفت.

  بوقت  دولت سامانیان و بلعمیان

                                 چنین نبود جهان با نهاد  و سامان بود.

معزی گفت:

  گُمرَهانی که کشیدند سر از طاعت او

                            سر تیغش همه را یی سرو [بی] سامان کرد.

چیلان  - سنجدگرگانی باشد.   گفت :

  سنجد چیلان  بدو نیمه شده       نقطه سرمه بر او یك رده .

برزین- آتشگاهی است بِگُنبد و بُس  بنیشاپور، بوشکور گفت :

  بِگَه رفتن كان ترك من اندر زین شد

                                     دل من زان زین آتشکده برزین شد.

کوبین - کُدین گازران باشد.  حکیم غمناک گفت :

  وانگهی فرزند گازر گازری سازد از تو

                               شوید و  کوبد ترا در زیر کوبین زرنگ [!].

کانون- آتشدان باشد.  هموراست :

  بسان بتکده شد باغ و راغ کانون گشت

                                در آن ز نور تصاویر واندر این  از نار.

خدایگان- پادشای بزرگ بود، و خدیو خداوند بود، چنانك گویی کشور خدیو و کیهان خدیو خدایرا شاید.  رودکی  گفت :

  خوبان همه سپاهند  اوشان خدایگانت

                                  مر نیك بختیم را بر روی او نشانست.

روان - جان بود و قومی گفتند محل جان بود.  بوشکور گفت :

  جان را دو  گفت هر کس و زی من یکیست جان

                                   در جان گسست باز چه بر بر نهد روان.

  جان و روان یكیست بنزدیك فیلسوف

                                      ورچه از راه نام دو آید روان و جان.

سِتان- بِپُشت باز خفته را ستان خوانند.  رودکی  گفت :

  یاد کن زیرت اندرون تن شوی            تو برو خوار خوابنیده ستان.

ارغوان - درخت گلست که سرخ بار آورد و بتازی آن گل را ارجوان گویند.  مظفری گفت :

  چون غُرابست این جهان بر من از آن زلف غراب

                           ارغوان بارست چشمم زان رخ چون ارغوان .

ببربیان - پوشیدنی است از سَلَب، جنگیان کیان داشتندی و گفتندی   جبرئیل آورده از بهشت.  فردوسی گفت :

  تهمتن بپوشید ببر بیان                   نشست از بر اژدهای ژیان.  

دوستگان - معشوقه بود.  فرخی گفت :

  کسی را چو من دوستگانی  چه باید

                                              که دل شاد دارد بهر دوستگانی .

کاه کشان - مَجَرّه فلك را گویند.  عنصری گفت :

  تیره بر چرخ راه کاه کشان          همچو گیسوی زنگیان بنشان.

کیان - خیمه کُرد [و] عرب بود و وثاق کردان  بوشکور گفت :

  همه باز بسته بدین آسمان         که بر برده  بینی بسان کیان.

سان  - سنگی نرم بود که کارد و تیغها بدان تیز کنند.  دقیقی گفت:

    خورشید تیغ تیز ترا آب میدهد

                              مریخ [نوک] نیزه ت بر سان زند همی .

روزبانان - درگاه نشینان باشند که نوبتی و دربان باشند.  فردوسی گفت :

  شبانگه بدرگاه بردش کشان             بر روزبانان مردم کشان.

وَرفَّان  - شفیع بود.  مسعودی غزنوی گفت :

  دادم بده و گرنه کنم جان خویشتن

                                            مدح امیر و نزد تو آرم  بورّفان.

لیان - فروغ آینه بود و تیغ و چیزهای روشن.  فرخی گفت :

  گردون از برق تیغ چو آتش لیان لیان 

                              کوه از غریو کوس چو کَشتی نوان نوان .

بَهرِمان- یاقوت سرخ گرانمایه بود.  بهرامی گفت :

  جو پیروزه گَشتست غَمکَش دل من  

                                          ز هجران آن دو لب بهرمانی .

بهرمان- (دیگر)  حریر رنگارنگ بود.  فرخی گفت :

  گلستان بهرمان دارد همانا شیر خوارستی

                                     لباس کودکان شیر خواره بهرمان باشد.

ماکیان - مرغ خانگی باشد جفت خُروه عماره گفت :

  تو نزد همه کس چو ماکیانی    اکنون تن خود را خروه کردی.

ژیان- سُباع درنده جنگی را ژیان خوانند .  فرخی گفت :

  بِرزم ریزد، ریزد چه چیز؟ خون عدو 

                                   بصید گیرد ، گیرد چه چیز؟ شیر ژیان.

پرنیان - حریر چینی باشد که نقشها و چرخها دارد.  فرخی گفت :

  چون پرند بیدگون  بر روی پوشد مرغزار

                                پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار.

پهلوان - سپهبد لشکر باشد بر تمام فردوسی گفت :

   کسی کو بود پهلوان جهان                  میان سپه در نماند نهان.

مرزبان - صاحب طرف باشد، و مرز سرحد است.  فردوسی راست :

  یکی مرد فرزانه کاردان                   بر آن مردم مرز بر  مرزبان.

میزبان - میهمان دار باشد و میزد، چای میهمانی باشد.  فرخی گفت:

  از پی آن تا دهی بر نانت دَندان مُزدِمان  

                         میزبانی دوست داری، شادباش ای میزبان.

نَرَّگان – گدایان [!]  باشند.  قریع الدهر گفت:

آنک این شعر نرگان[!] گفتست           زیر سیصد هزار تن خفتست.

شایگان - کاری باشد که فرمایند بی مزد.  شهید گفت :

  اگر بگروی تو بروز حساب           مفرمای درویش را شایگان.

شَمان - بانک گریه دمادم در گلو باشد.  عنصری گفت :

  زان ملک را نظام و ازین عهد را بقا

                                   زان دوستان بفخر  و ازین دشمنان شَمان.

ایوان - صُفِّه ئی بود بطاق.  فرخی گفت :

  همی بصورت ایوان نو  پدید آید 

                                       مه نو و غرض آن  تاکنی ازو  ایوان.

فرزان - حِکَمتَست.  فرزانه حکیم و عالم.   بهرامی گفت :

  مخالفان تو بی فَرِّه اند  و بی فرهنگ

                                             مُعادیان تو نافَرُّخندو نافرزان .  

پوگان  - زِهدان بود.  تازیش رَحِم است.  کسایی گفت :

   وزین همه که بگفتم نصیب روز بزرگ

                                غُدود و  زَهره و سرگین و خون بوکان  کن.

کیوان - زُحَل بود.  بوشکور گفت :

  بلند کیوان با اورمزد و با بهرام

                                         ز ماه برتر و خورشید و تیر با ناهید .

یکران- لونیست میان زرد و بور از رنگ ستور و هر ستور که بدین رنگ باشد.  یکران خوانندش ، عنصری گفت :

  مبارز را سر و تن پیش خسرو           چو بگراید عنان خِنگِ  یکران.

  یکی خوی گردد اندر زیر خوده    یکی خَف گردد  اندر زیر خفتان.

پریشان - بِباد بر داده بود.  فرخی گفت :

  مگر که نار کفیده است چشم  دشمن تو

                                       کزو مدام پریشان شدست دانه نار.

ستودان - گورستان گبران باشد یا خانه یی که مردگان در آنجا نهند.  رودکی گفت :

  مرده نشود زنده مرده بِستودان شد 

                                         آیین جهان چونین تا گردون گردان شد.

پژمان - اندوهگین باشد.  عنصری گفت :

  اندرین خانه بوده ام مهمان        کرده ام شاد ازو دلِ پژمان.

اَرمان و اَروَند - اِتِبّاعَست.  ارمان رنجگی بود و اروند تجربت.  فردوسی گفت :

  یاِرمان و اَروَند مرد هنر              فراز آورد گنج و زرّ  و گهر.

موجان  - نرگس شکفته و چشم نیکوان را خوانند.  فرخی گفت :

  خوی گرفته لاله سیرابش از تف نبید

                         خیره گشته نرگس موجانش از خواب و خمار .

نوژان  - رود با بانگ و سهم بود.  منجیك گفت :

  ما برفتیم و شده نوژان  کچلان[کذا!]  پس ما

                             بِشبی گفتی تو کِش سَلب از اَنقاس  است.

رمگان  - موی زهار باشد.  و رُنبه نیز گویند.  منجیك گفت :

  رویت بزیر ریشك اندر ناپیدا    چون کیر مرد غرچه بِرمگان در .

تَریان - چپینی باشد  بر مثال طبقی از بید بافته.  رشیدی  گفت :

  بیرون شد پیرزن سوی  سبزه       و آورد پژند  چیده بر تریان.

خفتان - قبا باشد بمعنی و قزاگند نیز کنند جنگ را.  خسروانی گفت:

  گَه حله رومی بسته و گَهی چینی

                                     گَه کَژّین خِفتان و گاه  زرین جوش.

گَرَزمان - پارسیان گویند عرشست و شعراء گویند آسمان است.  دقیقی گفت :

  مه و خورشید با برجیس و بهرام 

                                             زحل با تیر و زهره بر گُرزمان

  همه حکمی بفرمان تو رانند 

                                            که ایزد مر ترا دادست فرمان.

رخشان - دِرَفشان بود.  خسروی گفت :

  آینه گونست همه رُخِشّان            جز نرسد دست بدنشان .                                              

توبان - شلواری بود تنگ و چابُک، کشتی گیران دارند .  منجیك گفت :

  یارم  خبر آمد  که یکی توبان کردست

                                 مَر خُفتَنِ شب را از دبیقی نکو [و] پاك.

درفشان و رخشان و درخشان - همه یکی باشد.  فردوسی گفت :

  سواری فرستم بنزدیك تو        د ِرَخشان کنم رَأى تاریك تو.       

بَخسان  - فرازِ هَم ترنجیده بود از غم یا از درد.  رودکی گفت :

  اَزو بی اندهی بگزین و شادی با تن آسانی

                                    بِتیمار جهان دل را چرا باید که بَخسانی.

معروفی گفت :

 ای تُرك بّحُرمَت مسلمانی        کِم بیش بوعده ها نَبَخسانی.

فوگان - فقاع باشد.  لییبی گفت :

 می بارد از دهانت خَدو ایدون    گویی که سر  گشادند فوگان را.

پایان - کرانه و آخر بود.  فردوسی گفت :

سخن نیز نشیند و نامه نخواند   مرا پیش تختش بِپایان نشاند.

انیسان  - بِپارسی مخالف بود.  بوشکور گفت :

  من آنگاه سوگند انیسان خورم  کزین شهر من رخت بر تر بَرَم.

مَرجان - بُسَّد باشد و تازیان گویند لؤلؤ باشد.  فرخی گفت :

  تا مورد سبز باشد چون زُمرُّد    تا لاله سرخ باشد چون مرجان.

بَررُوشَنان  - اُمَّت باشد.  دقیقی گفت :

  شفیع باش بر شه مرا برین زِلَّت

                                   چو مصطفی بَرِ دادار بر روشنان را.

سرپایان - عمامه باشد.  دقیقی گفت :

 گَر او رفتی بجای حیدر گُرد            برزم شاه گردان عمر و عنتر.

نه ز آهن دِرع بایستی نه دُلدُل      نه سرپایانش بایستی نه مِغفَر.

دستاران - شاگردانه  باشد گروهی نود[۱]ران خوانند.  عسجدی گفت:

   بَستی قَصَب اندر سر ای دوست بمشتی زر 

                         سه بوسه بده ما را، ای دوست  بدستاران.

پروانه - پرنده یی باشد که بشب گرد چراغ گردد و خویشتن را بسوزاند.  بو شکور گفت :  

بیاموز تا بَد نباشَدَت روز        چو پروانه مر خویشتن را مسوز.

فرزانه - حكیم و فیلسوف را خوانند.  بوشکور گفت :

  چرا این مردم دانا و زیرك سار  و فرزانه

                     زنان تا مول باشدشان  دو درشان هست یکخانه.

پیمانه - تازیش مکیالَست.  کسایی گفت:

  آنچ بخروار ترا داده اند با تو               بپیمانه بماند و  قفیز.

فانه - چوبکی بود که اندر شکاف چوب نهند تا زود شکافته گردد یا زیر ستونی در نهند تا بلند تر باشد.  کسایی گفت :

  طبایع گر بتن استن، ستون را هم بپوسد بن 

                    نگردد هر گز آن فانی کش از طاعت زنی فانه .

کاشانه - تَبستان  بود یعنی تابه خانه.  کسایی گفت : 

عالم بهشت گشته عنبر سرشت گشته

                              کاشانه زشت گشته، صحرا چو روی حورا.

لانه - بی کار و کاهِل باشد.  کسایی گفت :

  کنون جویی همی توبَت  که گشتی سست و بی طاقت

                                    ترا دیدم بِبُرنائی فِسار آهخته و لانه.

لوسانه - چاپلوسی کردن بود.  کسایی گفت :

  اجل چون دام کرده گیر پوشیده بخاک اندر  

                               صیاد از دور، نَك دانه برهنه کرده لوسانه .

برانه - شهری [؟] است.  عنصری گفت :

  سپه کشیده  چه از تازی و چه از بلغار

                                چه از بَرانَه چه از اوزگند و از فاراب .

هَروانَه - بیمارستان بود و پیش پارسیان جای بادافراه   بود.  فردوسی گفت :

  بفرمود کاین را بِهروانه گه

                                             برید و کنیدَش هم آنجا تَبَه.

پَهنانه و بوزنینه و بوزینه همه یکی باشند.  کسایی  گفت :

  اگر ابروش چین آرد سزد گر روی من بیند

                   که رخسارم پر از چینَست چون رخسار پهنانه.

بِهنانه - کلیچه نان سپید باشد یعنی نانِ بِه.  حکّاک  گفت :

  چو بنهاد آن تل سوسن ز  پیش من چنان بودم 

                          که پیش گرسنه بنهی ثرید چرب و بهنانه .

کُمانه - کاریزکَن باشد و کومش  همین بود و مردم راد را کمانه خوانند.  دقیقی گفت :

  چنانک چشمه پدید آورد کُمانه ز سنگ 

                                         دل تو از کف تو کان زر پدید آرَد .

آسمانه - سقف خانه باشد.  فرخی گفت :

  وز دژم روی ابر پنداری        کاسمان آسمانه ییست خدنگ.

مالکانه - هفت مغز بود حلوایی خُشکَست.  ابوالعباس گفت :

  کار من خوب کرد بی صلتی    هر که او طمع مالکانه کند .

نَكانه  - عصیب باشد.  طَیّان گفت :

  من شاعری سلیمم با کودکان رحیمم 

                               زیرا که جُعل ایشان دوغست یا نکانه .

پالکانه - در مُشَبَّك كوچك را گویند اگر آهنین بود، و اگر چوبین باشد پنجره.  رودکی  گفت :

  بهشت آیین سرایی را بپرداخت   ز هر گونه درو تمثالها ساخت.

  ز عود و چندن  او را آستانه          درش سیمین و زرین پالکانه.

ترانه - دوبیتی بود.  فرخی گفت :

  از  دلاویزی  و تری چون  غزلهای شهید

                         وز غم انجامی  و خوشی چون ترانه بو طلب.

کوفشانه - جولاهه بود.  شاکر بخاری گفت :

    نفرین کنم از درد فعال  زمانه را

                                    کو داد کِبر و  مرتبت این کوفشانه را.

  آنرا که با مكوك  و كَلابه بود شمار 

                                    بربط  کجا شناسد و چنگ و چغانه را.

چَمانه - کدوی  سِیِکی باشد.  کسایی  گفت:

[چغانه - نام پرده ییست از موسیقی.  کسایی  گفت] :

  زاد همی ساز و شغل خویش همی بر 

                                   چند بری  شغل نای و شغل چغانه.

خستوانه - پشمینه یی بود پلاه وریان  دارند، موی ازو آویخته.  معروفی گفت :

  نگر ز سنگ چه مایه بِهَست گوهر سرخ

                                  ز خستوانه چه مایه بِهَست شوشتری.

آشیانه - لانه مرغ و آنِ مار و موش باشد.  لبیبی گفت :

  از مار کینوَر تر، ناسازگار تر چه ؟

                                        گفتار چربش آرد بیرون از آشیانه.

زاولانه - بندی آهنین بود و یک پاره که بر پای زندانیان نهند و جعد و موی مرغول را نیز همین خوانند.   رودکی گفت :

  زلفینك او بر نهاده دارد                بر گردن هاروت زاولانه.

لاوه و لامانی - چاپلوسی و لابه گری بود در پذیرفتن و بجا نیاوردن فرخی گفت:

  نامه مانی با نامه تو ژاژست

                                      شعر خوارزمی با شعر تو لامانی.

  بَیوگانی  - عروسی بود و بَیوگ را عروس  خوانند.  عنصری گفت :

    ساخت آنکه یکی بیوگانی             هم بآیین و رسم یونانی.

شیانی – درمیست ده هفت بودنی آنگه که بُوَد .  فرخی گفت :

  باندازه لشکر او نبودی    گر از خاک و از گل زدندی شیانی.

گَرزَن - نیم تاجی باشد از دیبا بافته و جواهر درو نِشاخته و گویند تاجی بزرگ بودی که بِسِلسِله از ایوان در آویختندی، ملکان نخست داشتندی.  یوسف عروضی گفت:

  او میر نیکوان جهانست و نیکویی

                               تاجست سال  و ماه مر او را و گرزنست.

برزن - مِحَلَّت باشد.  رودکی گفت :

  آمد این نوبهار توبه شکن    پرنیان گشت باغ و برزن و کوی.

گلخن - تون باشد.  عسجدی گفت :

  گفتم همی چه گویی ای هیز  گلخنی

                                  گفتا که چه شنیدی ای پیر مسجدی.

کیاخَن - آهسته و بِدِرَنگ رفتن باشد.  رودکی  گفت :

  درنگ آر ای سپهر چرخ وارا          کیاخن ترت باید کرد کارا .

نشیمن و پرواز -جای  و مقام گاه بُوَد.  فرخی گفت :

حور بهشتی سرای مَنَت بِهِشتَست 

                                       باز سپیدی کنار مَنَت نشیمن.

گَردَبندَن - گَردَن بَند بود.  رودکی گفت :

  بزرگان جهان چون گردبندن   تو چون یاقوت سرخ اندر میانه.

ریخن - شکم نرم شده باشد یعنی رینده.  معروفی گفت:

  یکی آلوده کَس باشد  که شهری را بیالاید

                         چو از گاوان یکی باشد که گاوانرا کند ریخن.

فژاکن - پلید و پَلَشت باشد.  رودکی گفت:

  گفت دینی را که این دینار بود   کاین فژاکن موش را پروار  بود.

غَن - تیر عصاران بود.  رودکی گفت :

هر گلی پژمرده  گردد زو نه دیر   مرگ بفشارد همه را زیر غن.

فَلاخُن - قلماسنگ  باشد.  رودکی گفت :

  گر کس بُوی که زی توام بفگندی 

                                              خویشتن اندر نهادمی بفلاخن.

خرمن - قُبّه غلّه و گل و خاک بود.  عسجدی گفت :

  وز پرده  و چو سر برون زند گویی

                                          چون  ماه بر آسمان زند خرمن.

زَلیفَن - تَهَدُّد  باشد و بیم دادن کسی را بگفتار و باشارت عنصری  گفت :

  از لب تو مر مرا هزار امیدست    وز سر زلفت مرا هزار زلیفن .

چَندَن - صندل باشد.  عسجدی گفت :

  بفروز و بسوز پیش خویش امشب

                                         چندانك توان ز عود و [ا]ز چندن.

رویِن  - روغناس  باشد.  عسجدی گفت: 

  آنجا که حُسام او نماید روی      از خون عدو شود گیا روین.

توسن – نافرهخته  بود یعنی ناآموخته ، منجیك گفت :

  بسی تَکَلُّف بینم ترا بظرف  همی

                            لطیف حیزی خر، با تو توسن است و حرون .

دَن - آنک همی دَوَد بِنشاط، گویند همی دَنَد و دَنانَست.  کسایی گفت :

  بارِ ولایت بنه از گاو  خویش       نیز بدین شغل میاز و مَدَن.

نُهُنیَن  - سر دیگ و کوزها و تنور بود.  کسایی گفت:

  بگشای راز عشق و نهفته مدار عشق

                                    از می چه فایده است بزیر نُهُنبنا .

وارَن - بندگاه زیر بازو بود.  آغاجی گفت :

  زمانی دست کرده جُفتِ رخسار   زمانی جفتِ زانو کرده وارن.

لادن - جنسی است از معجون بر مثال دوشاب و گونه عنبر دارد سپاه.  فرخی گفت:

  تا زر نباشد بقدر سرمه               تا لاد نباشد  بشبه لادن.

میهن - خان و مان و جای زاد بود عنصری گفت :

  بدل گفت اگر جنگ جویی کنم        بپیکار او سرخ رویی کنم.

  بگرید مرا  دوده و میهنم              که با سر نبینند  خسته تنم.

بلکن - منجنیق باشد ، یعنی پیل وار افگن.   ابوالمثل گفت :

  سروست و کوه سیمین جز یك میانش سوزن

                        حِصنَست  جان عاشق و آن غمزگانش بلکن 

زراغن - زمین سخت باشد.  بهرامی گفت :

  زمینی زراغن  بسختی چو سنگ     نه آرام گاه و نه آب و گیا.

ریمن - مَکّار بود و کینور، عنصری گفت :

  که حَسَد هست دشمنی  ریمن  

                                       کیست کو نیست دشمنِ دشمن.

فَرغَن و فَرکَن - جوی  بود.  خسروانی  گفت :

  دو فرکنست روان از دو دیده بر دو رخم

                                       رُخَم از رفتن فرکن بجملگی فرغن .

 پرن - پروین بود.  فرخی گفت :

  تا چو خورشید نباشد ناهید          چو دو پیکر نبود نجم پرن.

زَغَن - مرغ گوشت ربای بود.  گفت :

  جمله صید این جهانیم ای پسر   ما چو صعوه مرگ بَر سانِ زغن.

شَمَن- بت پرست باشد.  رودکی گفت :

  بت پرستی گرفته ایم همه     این جهان چون بتست و ما شمنیم .

گشن - انبوه بود.  بو شکور گفت :

  سوی رود با کاروانی  گشن     زهابی  بدر اندرون سمهگن.

لژن و لجن - آغشته بود بگل .  عسجدی گفت :

کردم تهی دو دیده برو من چنانك رسم (؟)

                               تا شد از اشکم آن  ز می خشک چون لژن.

لَگَن - چون تشتی بود سیمین با رویین و آنچ بدین ماند.  فرخی گفت :

  ماهی بِکَش در کش چو سیمین ستون

                                          جامی بکف بر نه چو زرین لگن.

باب زن - آهنی بود دراز که مرغ بدان بریان کنند  و گوشت نیز و غیر اینها ، فرخی گفت :

  تو شادمانه و آنك بتو شادمانه نیست

                                     چون مرغ بر کشیده بتفسیده بابزن.

نارون- درختی باشد سخت و بیشتر راست بالا و چوب او از سختی که  بُوَد بیشتر بدست افزار لادگران  کنند.  فرخی گفت :

  تا نبود بار سپیدار  سیب                    تا نبود نار بر نارون.

چمن - راه ساخته بود در میان دو صف درختان کسایی گفت :

  سروبُنان  کنده و گلشن خراب   لاله ستان خشك و شکسته  چمن.  بادخن  - منظره  ای باشد که درو راهگذر باد بُوَد.  کسایی گفت :

  عمر چگونه جهد از دست خلق            باد چگونه جهد از بادخن.

کرگدن - جانوریست بر صورت بُز ولیکن سرویی بر پیشانی دارد چون ستون، بُنَش سِطَبر و سرش تیز و بزور پیل را بر گیرد و این در هندوستان باشد.  فرخی گفت :

  بنیزه کرگدن را بر کند شاخ             بزوبین بشکند سیمرغ را پر.

اَژکَهَن - کاهل و بیکار باشد.  شاکر گفت :

  بدل ربودن جَلدی و شاطری  ای مه 

                                        ببوسه دادن جان پدر بَس اَژکَهَنی.

مَرزَغَن -گورستان بود.  و عنصری گفت : 

  هر که را راهبر زغن  باشد                   منزل او بمرزغن باشد.  

اهرمن - دیو باشد.  عنصری گفت :

  پس نپاید  تا بروشن روی و موی تیره گون

                                         مانوی را حجت آهرمن و  یزدان کند.

غَرَن  - بانگ و دمدمه گریستن بود در گلو.  بوالعباس عباسی گفت:

  دو دستم بستی چوپردهء  پیاز    دو پایم معطل دو دیده غرن .

اَبناخون  - حصار باشد.  بهرامی گفت :

  از سوی هند گشادی هزار شهرستان 

                                        از سوی سند گرفتی هزار ابناخون.

انبودن - انپوشش  باشد.  رودکی گفت :

  بوذنت در خاک باشد بافدُم        همچنان کز خاک بُوَد انبودنت.

نسترون - نسرین باشد.  رودکی گفت :

  از گیسوی او نَسیمَك  مشك آید     وز زلفك او نَسیمَك نسترون.

گوزن - گاو کوهی بود.  دقیقی گفت :

  شیر گوزن و غُرم را نشکرد          چونانك تو اعدات را  بِشکَری.

بهمنجنه - رسم عَجمَست چون دو روز از ماه بهمن گذشته بودی بهمنجنه کردندی و این عبدی بودی و طعام پختندی و بهمن سرخ و بهمن زرد بر سر کاسه ها بر افشاندندی، فرخی گفت :

  فرخش باد و خداوندش فرخنده کُناد

                                            عید فرخنده  بهمنجنه و بهمن ماه.

امَنَه - توده هیزم شکافته بود.  ابوالعباس گفت :

  هیزم خواهم همی دو امنه از جودَت

                                جو  دو جریب  خم سِیِکی چون خون.

کیسَنَه - ریسمان بر دوک پیچیده بود بر مثال خایه و دوپخچه  همین باشد.  عنصری گفت :

سر که یابد  گسسته کیسنه را             دور باشد بتاوه کِرِسنه را.

شنه  - بانگ اسب بود و شیر که از نشاط کنند.  دقیقی گفت :

  میدانت خوابگاهست  خون عدوت آب 

                                   تیغ اسپرغم و شنّه اسبان سماع خوش.

پهنه - چون کفچه یی  باشد که غازیان برو گوی بازند، و بتازی طبطاب خوانندش.  فرخی گفت :

  نامه نویسد بدیع و نظم کند خوب

                                         تیغ زند نیك و پهنه بازد و چوگان.

تَفنه - برده عنکبوت باشد که گرد خویش بِتَنَد.  شهید گفت :

  عشق او عنکبوت را ماند                 بتنیدست تفنه گرد دلم.

رخنه- راهی بود بدیواری در خانه بو شکور گفت :

  دانش بخانه اندر در بسته        نه رخنه یابم و نه کلیدستم.

جُنبه  - چوبی باشد که زنان بدان جامه شویند و از پس در نیز نهند استواری را.  لبیبی گفت:  

  دو چیزش بَر کن و دو بشکن           مندیش ز غافل و غرنبه 

  دندانش بگاز و دیده بانگشت           پهلو بدبوس و سر بِچُنبه.

لنبه - مردم  فربه تن بزرگ باشد.  عماره گفت :

   چرا که خواجه بخیل و زنش جوانمرد ست.

                                     زنی چگونه زنی سیم ساعد و لنبه.

غُرُنبه - تشنیع و بانگ کردن بود بخشم.  لبیبی گفت :

  دو چیزش  بشکن و دو برکن        مندیش ز غلغل و غرنبه.

رُنبه - موی زِهار باشد.  لبیبی  رودکی گفت: 

  دانم که چو این هجا بخوانی        تو ریش کنی و زنت رُنبه .

خنبه - چهار دیواری  که بِکَنَند بر مثال چرخُشتی و اندر آن غله کنند.  رودکی گفت :

   خم و خنبه پر، زانده دل تهی         زعفران و نرگس و بید و بهی.

همایون - خجسته باشد.  عنصری گفت.

جشن سده آیین جهاندار فریدون

                                      بر شاه جهاندار فَری باد و  همایون.

آهون - نَقب باشد.  دقیقی گفت :

  حور بهشتی گرش ببیند بی شک   حفره کَنَد تا زمین بیارد آهون .

برهون - دایره پرگار بود.  دقیقی گفت :

  آنچ بعلم تو اندرست گر آنرا 

                                         گرد ضمیر اندر آوریش چو برهون.

رون- بهر  باشد.  عنصری گفت :

   بچشم  اندرم دید  از رون تست

                                       بجسم  اندرم جنبش از سون  توست.

تَرگون - دوال فَتراک باشد.  منجیک گفت: 

  تا بدر پادشاه عادل رفتند   بسته بترگون  درون فضول و خطا را. 

فرارون- کواکب.  بیابانیان فریرون  گویند، از  آنک رفتنشان باز پس بُوَد آنرا فرارون گویند آنچ بر صلاح بود و آنچ بر صلاح نبود  آنرا فریرون گویند.  دقیقی گفت :

  حسودت در بد* از بهرام فیرون   نظر زی  تو ز برجیس فرارون.

فیرون - مفسد بود.  خسروانی گفت :

  همت تیز و بلند تو بدان جای رسید

                                         که بژی  گشت مر او را فلك فیرونا.

کرستون - کَپّان بزرگ باشد.  زرین کتاب گفت :

  خواهی بشمارِش دِه، خواهی بِگَزافه

                            خواهیش بشاهین زن خواهی  بکرستون.

برمایون - گاو فریدون را نام برمایون بود.  دقیقی گفت : 

  مهرگان آمد جشن ملک افریدونا 

                                         آن کجا گاو نکو  بودش برمایونا.

وارون - نَحس باشد.  لبیبی گفت :

ندانم بخت را با من چه کین ست  بکه  نالم بِکه زین بخت وارون.

هَیون - شتر بزرگ بود.  دقیقی گفت :

  چگونه یابند  اعدا[ی تو] قرار کنون

                             زمانه چون شتری شد هیون و ایشان خار .

ربون [و] ارمون - پیش مزد باشد.    گفت :

  ای خریدار من ترا بدو چیز       بتن و جان و مهر داده ربون.

بون - بُن باشد.  دقیقی گفت:

  موج کریمی  بر آمد از لب دریا 

                                         ریگ همه لاله گشت از سر تا بون.

يكسون  - يكسان بود.  بو شعیب گفت :

  تویی آراسته بی آسایش        چه بکر باس و چه بخز  یکسون .

سخون - سخن باشد .  دقیقی گفت :

  ترسم كِآن وهم تیز خیزت روزی

                                       وَهمِ همه هندوان بسوزد بسخون .

یگونه  - یکسان بود .  کسایی گفت : 

  نوز نامُرده، ای  شگفتی کار

                                           راست با مردگان یگونه شدیم .

درونه - کمان ندّافان باشد .  کسایی گفت :

  بنفشه زار بپوشید روزگار ببرف

                                درونه گشت چنار و زریر  شد شنگرف  .

نمونه - زشت بود.  کسایی گفت :

  خوب گر سوی ما نگه  نکند   گو مکن ، شو، که ما نمونه شدیم.

باشگونه - مقلوب بود .  شهید گفت :

  ای کارِ تو ز کار ِزمانه نمونه تر   او باشگونه و تو ازو باشگونه تر.

شادگونه - مضرّبه  باشد.  رودکی گفت :

  همان که بودی از [ین] پیش شادگونه من

                                کنون شدست دُواج تو ای بدولی  فاش .

کابین- مَهرِ زنان باشد .  خسروی گفت :

  

 این جهان نو عروس را ماند  رطل کابینش گیر و باده جهاز.

میتین  - کُلَند چاه کنان بود.  عسجدی گفت :

   کسی که او کَنَد  از کان که  بمیتین سیم

                                     مکن برو بر بخشایش و مباش رحیم.

بَلَندین - پیرامن در باشد.  شاکر بخاری گفت :

  بود افراشته درهای سیمین

                                               جواهرها نشانده بر بلندین .

کوبین - چیزی است چون کفه ترازو از گیا بافته و بَزرَک آس كرده  دَرو کنند و درو تنگ بیز  کنند تا روغن ازو بچکد.  خجسته گفت :

  باز گشای ای نگار چشم بعبرت    تات نكوید فلك بگونه  كوبین.

هین - یکی را گویند بشتاب و یکی دیگر سیل را گویند.  دقیقی گفت :

  از کوهسار دوش برنگ می    هین آمد ای نگار، می آور  هین.

چُپین-سَلّه باشد که از بید بافند چون طبقی.  فردوسی گفت :

  بِچُیپین در افکند ناگه سرش   همان  نان کشکین بپیش اندرش.

رُخبین - چیزی بود ترش چون كشك و از دوغ ترش بغایت کنند، آنرا قروت  گویند و مَصل  گویند.  عماره گفت :

  بینیت همی بینم چون خانه کردان

                                     آراسته همواره بشیراز و   بِرُخیین.

غولین - دو دستی نیز گویند سبویی  بود سر فراخ عماره گفت : 

غولی و فرو هشته دو غولین بدو ابرو

                                      پنهان شده اندر پس اطراف دو غولین.

خشین  - بازی بود که رنگش میان کبود و سیاه و سبز و سپید باشد، یعنی خشینه رنگ، فرخی گفت :

  تا نیامیزد با زاغ سیه باز سپید

                                        تا نیامیزد  با باز خشین كبك درى.

نو آیین- نو پدید آمده باشد و تازیش بدیع بود.  عماره گفت :

  شاخست همه آتش زرین و همه شاخ

                                پر زّر کشیدست و فراخست و نو آیین.

آیین - رسم بود.  عنصری گفت :

  آیین عجم رسم جهاندار فریدون

                                        بر شاه جهاندار فری باد و  همایون.

آنین - چیزی بود چون نیم خنبی  كوچك و بزرگتر نیز باشد.  و سر ا[و] فراخ باشد و درین ولایت آنرا نَهره خوانند و دو دسته و یك دسته بود و سفالین و اندرو دوغ زنند و بجنبانند تا کره از دوغ جدا کنند.  طَیّان گفت :

  سبود و ساغر و آنین و غولین

                                             حصیر و جای روب و خیم و پالان.

خرامین  - علف باشد.  بهرامی گفت :

  بماندم اینجا بیچاره راه گم کرده

                                           نه آب با من یك شربه نه  خرامینا.

باشتین  - بارها بود که از میان درخت ببرند.  منجیك گفت :

  پیش گرفته سبد  باشتین       هر یك همچون در تیم  حکیم.     

شوخگین و شوخگن  - هر دو پلید و چرگن باشد.  منجیك گفت :

  جاف جافست و شوخگین و سترگ

                                                    زنده مگذار دول  را ز نهار.

غَلَبکین  - دری باشد که از چوب بافته باشد پنجره کِردار که از بیرون در همه چیزی از خانه ببینند و در سرای روستائیان و در رزها بیشتر چنان باشد.  بو شکور گفت :

  زستن و مردنت یکیست مرا

                                            غلبکین  در چه باز یا چه فراز.

دستینه - توقیع باشد.  منجیك گفت :

  که  کند کار بر آن خط ، تو بر او پاک بری 

                                  در کس زنت سزد آن خط و آن دستینه.

خشینه- رنگی بود میان کبود و سیاه و پیش از این گفتم .  کسایی گفت :

  کوهسار خشینه را ببهار             که  فرستد لباس حور العین.

شنگینه - چوبی باشد که از پس در افکنند تا در قوی باشد.  لبیبی گفت :

  شنگینه بر مدار تو از چاکر            تا راست ماند  او چو ترازو.

 غوشنه- گیاهی ست که بخورند و دست نیز بدان شویند و رنگش سپید و سیاه بود.  یوسف عروضی گفت :

  آن روی او بسان یك آغوش غوش  خشك

                                  وان موی او بسان یك آغوش غوشنه.

کاینه - چشم بود گویند کاینه بدو دار یعنی چشم از و بر مگردان.  شهید گفت :

  موی سپید و روی سیاه و رخ بچین

                                       بر زینت طرف  شده و گشته کاینه .

هر آینه - تازیش علی حال بود.  عسجدی گفت :

  گر شوم بودتی  بغلامی بنزد خویش

                                             با ریش شوم تر  ببر ما هر آینه.

آنین - نیم خُمی بود كوچك.  طَیّان گفت :

  دوغم ای دوست در آنین تو [می] خواهم ریخت

                                  تا کشم  روغن از آن دوغ همی جنیانم.

سنی [و سینی]- تشت خوان بود.  خسروی  گفت :

تو چه پنداریا که من ملَخَم   که بترسم ز بانگ س[ی]نی و طاس.

وسنی - مردی که دو زن دارد آن زنان یکدیگر را وسنی و بتانج خوانند.  عسجدی گفت :

  دوستانم همه ماننده وسنی شده اند

                          همه ز آنست که با من نه درم ماند و نه زر.

هر آینه  - علی حال بود و از پیش گفتیم.  دقیقی گفت :

  همه سر آرد بار، آن سنان نیزه او

                                 هر آینه که همه  خون خورد سر آرد بار.

                      باب الواو

                                 ------------

مینو - بهشت بود.  رودکی گفت :

  گر خوری  از خوردن افزایدت رنج

                                               ور دهی  مینو فراز آردت و گنج.

باهو - دستوار باشد از چوب سطبر که در دست دارند براهها ، و آنرا شبانان نیز دارند.  رودکی گفت :

  از رخت و کیان  خود  من رفتم و پردختم 

                             چون کُرد  بماندستم تنها من و این باهو.

خستو - مُقِرّ باشد.  فرخی گفت:

بر فضل او گوا گذراند دل         گرچه گوا نخواهند از خستو.

پرستو - تازیش خَطّاف بود.  گفت :

  چرا عمر كركس دوصد سال ویحك     

                                            نماند فزونتر ز سالی پرستو.

پینو - دوغ ترش خشک کرده بود.  گروهی کشک خوانند.  طَیّان گفت:

  شعر ژاژ از دهان من شکرست      شعر نیك از دهان تو پینو.

پالو - بتازی ثؤلول بود.  شاکر بخاری گفت :

  ای عشق زمن دور که بر من  همه رنجی

                                      همچون ز بر چشم یکی محکم پالو.

کَرَنجو - سودایی باشد و ثِقلی که در خواب بر مردم افتد و تازیش کابوس است.  فرالاوی گفت :

  ز ناگه بار  پیری بر من افتاد            چو بر خفته فتد ناگه کرنجو.

بختو و تندور و رعد - همه یکی باشد .  رودکی گفت  :

  عاجز شود از اشک و غریو من            ابر بهار گاهی  با بختو.

تنندو [و]  تن[ند]  عنکبوت بود.  آغاجی گفت :

ز باریکی و سستی هر دو پایم    

                                           تو گویی پای من پای تنندو[س]ت .

خَبَزدو - تازیش خَنفُسا بود.  لبیبی گفت :

  آن روی و ریش پُر گُه و پُر بَلغَم و خدَو 

                               همچون خبزدویی که شود زیر پای پخج.

کَنَشتو  - نباتیست.  مَحلَب  خوانندش.  در یَمَن و فَرغانه روید.  شهید گفت :

    تا کی دَوَم  از گرد در تو                اندر  تو نمیبینم چربو.

  ایمن بزی اکنون که بشستم          دست از تو بِاَشتان و کنشتو .  

خیرو - خبری باشد.  فرخی گفت :

  تا خَوید نباشد برنگ لاله                  تا خار نباشد ببوی خیرو.

خاکشو  - دانه یی باشد سیه رنگ که با کافور دارند، گروهی چشم زده  خوانندش و سیه دانه باشد.  منجیك گفت :

  چشم بیشرم تو گر روزی بیاشوبد ز درد

                       نوک خارش خاکشو باد ای دریده چشم و کون.

تفو - خدو انداختن بود.  بو شکور گفت :

  بِنِشگرده ببرید زن را گلو                   بر چنان  نا شکیبا تفو.

چغو - نوعی بود از بوم.   بو شکور گفت :

  اگر بازی اندر چغو  کم نگر          و گر باشه یی سوی بَطّان مَپَر.

غاوشو- - تخم خیار بود و گویند خیار کهن باشد که از بهر [ تخم نگاه دارند].   لبیبی گفت :

  زرد و دراز تر شده از غاوشوی  خام 

                                نه سبز چون خیار و نه شیرین چو خربزه.

بیاستو - دهان دره بود و پارسیان هاک  خوانند.  معروفی گفت :

  بیاستو نبود خلق را مگر بدهان

                                     ترا بکون بود، ای کون بسان در[واز]ه.

خشو  - مادر زن بود.  فرخی گفت :

  بد سگال تو و مخالف تو       خشوی  جنگ جوی با  داماد.

بادرو  - تره یی بود برگ همچون شاهسفرغم و زود باندك بادی بپژمرد.  حکّاک گفت :

  گر بدر در کونت موى هر یك چون  بادروست

                             بخواهم  از تو خدو که درمانش خدوست .

چکاو - مرغیست چند گنجشکی و بر سر خوچی دارد و بانگی زند خوش و تازیش قنبره است.  فردوسی گفت :

  چنین گفت با گیو جنگی تَژاو   که تو چون عقابی و من چون چکاو.

بُرو - ابرو بود.  فردوسی گفت :

  که  دارد گه کینه پایاب اوی           ندیدی بَروهای پُر تاب اوی.

پَساو  - پَساویدنست.  فردوسی گفت :

  یجانم که آزش همان نیز هست  ز هر سو بیارای و بِپساو  دست.

چاو- لابه و زاری کردن باشد.  بو شعیب هروی گفت :

  ای عاشق مهجور  ز کام دل خود دور

                              می نال و همی چاو که معذوری معذور.

چاو- گنجشک که از اشکره بگریزد یا کسی بچه اش برگیرد او بانک همی از درد و از بیم کند آن آواز را چاو خوانند گویند همی چاوَد.  رودکی گفت :

  مرغ دیدی که بچّه زو ببرند

                                                چاو چاوان درست چونانست.

کاو -در معنی شخودن بود.  عنصری گفت :

  بکاوید کالاشرا سَر بِسَر

                                              که داند که چه یافت زَرّ و گهر.

کاو  - مبارز بود چون دلیر و با قد بلند و تمام باشد او را کاو خوانند.  و گو مبارز بود.  فردوسی گفت :

  اگر چه گوی سرو بالا بود             جوانی کند پیر کانا بود.

خو- خوازه  بود که از بهر نگارگر و گلگیر بزنند تا بر آن جای ایستد.  خسروانی گفت :

بینی  آن نقاشی و آن رخسار اوی   از بر خو همچو بر گردون  قمر.

خو - گیایی باشد نابکار که اندر میان کِشتها روید و آن را از زمین بر کنند هر جا که کشت باشد تا زور غله و رستنی کم نکند.  فردوسی گفت : 

  گر ایدونك رستم بود پیش رو    نماند بر این بوم و بر خار و خو.

خو - گیاهی باشد که بدرخت در پیچد و آنرا بتازی لبلاب خوانند.  بوالمثل گفت : 

  چنان [چون] خو که در پیچد بِگُلبُن

                                        بپیچم من بر آن سیمین صنوبر.

فَرخو - پیراستن تاک رز بود.  لبیبی گفت :

  گر نیستت ستور چه باشد

                                                  خرّی بمزد گیر و همی رو 

  مر کشت را خود افکن نیرو 

                                                رز را بدست خود کن فرخو.

منو - جنبش جهود وار بود بر جای.  بو شکور گفت :

  تو از من کنون داستانی شنو   بدین داستان بیشتر زین منو.

گو - کَنده یی باشد چون چاهی کوچک.  کسایی گفت :

  چگونه سازم با او چگونه حرب کنم

                                 ضعیف كالبدم من نه كوهم و نه گُوَم.

فنو - فریفته و غَرهّ بود.  کسایی گفت :

  سزد که بُگسَلَم از یار سیم دندان طمع

                                      سزد که او نکند طمع پیر دند فنو .

غَرو - نی باشد تازیش قَصَب است.  کسایی گفت :

  غریب نایدش از من غریو گر  شب و روز

                                         بناله رعد غریوانم و بصورت غرو.

پَرو - پروین باشد.  کسایی گفت :

  سزد که پروین بارَد دو چشم من شب و روز

                                کنون کزین دو شب من شعاع برزد پرو.  

خدیو - نام ایزَدست و شاهان را نیز خوانند از ملوك كشور، خدیو عجم و خدیو هند و خدیو ترك و آنچ بدین ماند.  فردوسی گفت :

  سیامك بدست خود و رای  دیو 

                                         تبه کشت و ماند انجمن بی خدیو.

تیو - تاب بود.  تازیش طاقتست ، عنصری گفت :

  یکی مهره بازست گیتی که دیو        ندارد بترفند او هیچ نیو.

غریو - بانگ باشد.  عنصری گفت :

  تیز شد عشق و  در دلش پیچید   جز غربو و فرنگ نپسیچید .

نیو - مرد دلیر و مردانه بود.  فردوسی گفت :

چو طوس و چو گودرز کشواد و گیو

                                            چو گرگین و فرهاد و بهرام نیو.

نوباوه- میوه و رستنی نو بود که فراز رسد تازیش باکوره بود.  فرخی گفت :

  همچو نوباوه بر نهد  بر چشم        نامه او خلیفه بغداد.  

زرساوه - زر سرخ خرد باشد چو گاورسه.  فرخی گفت :

  باد را کیمیای زر که  داد                  که ازو زرساوه گشت گیا.

ناوه - تشتی  باشد چوبین خجسته گفت :

  بر گیر کلند  و تیر و تیشه و ناوه

                                       تا ناوه کشی خار زنی گردِ بیابان.

کروه - دندان تهی و فرسوده بود.  رودکی گفت :

باز چون بر گرفت پرده از روی   کروه دندان و پشت چوگانست.

کالیو [ه] - آسیمه و سرگشته بود.  بو سعید خطیری  گفت :

  چون شدم نیم مست و کالیوه    باطل آن وقت نزد  من حق بود.

تَربوه  - راهی بود پُشته پُشته ، شهید گفت :

   بر کُه والا، چو چِه؟ همچو[ن]  عقاب اندر هوا

                     بر گریوه راه چون چه؟ همچو بر صحرا شمال .

خروه - خروس باشد.  عنصری گفت:

  شب از حمله روز گردد ستوه      شود پَرِّ زاغش چو  پَرِّ خروه.

پژوه- باز جستن بود تا معلوم شود و مرد دانش پژوه یعنی مرد دانشمند.  دقیقی گفت :

  ای امیر شاهزاده خسرو دانش پژوه

                                      تا پژوهیده سخن را طبع تدبیر آن بود.

نستوه - آن بود که در جدال روی برنگرداند و کوشنده بود.  رودکی گفت :

  ایا  خورشید سالاران گیتی           سوار رزم ساز و گُرد نستوه.

                                     باب الهاء

                                    -------------

گاه - وقت بود و گاه دیگر جای بود و گاه دیگر مسند بود.  فردوسی گفت :

بدو گفت بنگر بدین تخت و گاه    پرستنده چندین بزدین کلاه.

گاه - چاهك  سیم پالا بود.  فرخی گفت :

  شهان  بخدمت او از عوار پاک شوند 

                                       بدان مثال که سیم نبهره اندر گاه.

پادفراه - عقوبت باشد.  دقیقی گفت :

  بجای هر بِهی پاداش نیکی             بجای هر بدی پادافراهی.

دژ [آ] گاه و دُژَند- یعنی تند شده.  بوشکور گفت:

  ز چیز  کسان دست کوته کنی   دُژآگاه را بر خوش  آگه کنی.  ستایش [گاه] -مخلص شعر باشد یعنی جای آفرین، عنصری گفت :

  بنام و کنینت آراسته باد       ستایشگاه شعر و خطبه تا حشر.

راه شاه - گذری فراخ باشد که از آنجا براهها و جایها بسیار توان شد و گویند سیاح باشد و جاده باشد.  رودکی گفت :

  براه اندر همی [شد] راه شاهی        رسید او تا یزد پادشاهی.

کسایی گفت :

براه شاه نیاز  اندرون سفر مَسگال

                                که مرد کوفته گردد بدان ره اندر سخت .

و آن راه شاه که رودکی گفته است غریبست در لغتها و نیکوست، یعنی مردی که براهها شدن پیشه او بود و بدین کار شا[ه] بود چنانک نوشتیم از گفتار ، والسلام .

زواه - طعام بود که برای زندانیان سازند گویند که این طعام زواه فلان زندانیست.  عنصری گفت :

  بندیان داشت بی پناه و زواه       برد با خویشتن بجمله براه.

آبشتنگاه - خلاخانه بود.  قریع الدهر گفت :

  نه همی باز شناسند عبیر از سرگین  

   نه گلستان بشناسند از آبشتنگاه.      

پیشگاه - طنفسه بود که پیش خانه باز افکنند از فرش .  معروفی گفت :

  همه کِبر و لافی بدست تهی     بنان کسان زنده ای سال و ماه

  بدیدم من آن خانه محتشم        نه نخ دیدم آنجا و نه  پیشگاه

 یکی زیغ دیدم فکنده درو          نمد پاره ترکمانی سیاه.

داه - پرستار بود.  فرخی گفت : 

  خنك آن میر که در خانه تو بار خدای

                                        پسر و و دختر آن میر بود بنده و داه.  

داه (دیگر)  بمعنی دَه باشد از شُمار  رودکی گفت :

 هفت سالار کاندرین فَلَکند      همه گرد آمدند در دو و داه.

گراه.-گرای باشد.  دقیقی گفت :

  آنک گردون را بدیوان بر نهاد و کار بست

                            وان کجا بودش خجسته مهر آهرمن گراه.

واگر کسی بِکسی مانَد گویند بفلان همی گراهد یعنی همی مانَد.  رودکی گفت:

  ای دریغ آن حُرّ هنگام سخا حاتم فش

                                      ای دریغ آن گو  هنگام َ سام گراه.

روان خواه- گدایان دریوزه بُوَند.  بوشکور گفت :

  پدر گفت یکی روان خواه بود      

                                          بکویی فرو شد چنان کم شنود.

  همی در بدرخشک نان باز  جست

                                     مر او را همان پیشه بود از نخست.

فَّره - زیادت بود.  رودکی گفت :

  كاشک آن گوید که گویم  هیچ نه   بر یکی بر چند نفزاید  فره.

فَژه - پلید بود.  رودکی گفت :

  وین فژه [پیر] از بهر تو مرا خوار گرفت

                                                برهاناد ازو ایزد جبّار مرا.

شُکُه - حشمت باشد.  عنصری گفت :

  پادشاهی که با شُکُه باشد       حزم او  چون بلند کُه باشد.

فریه - لعنت بود.  لبیبی گفت:

  ای فرومایه و در کون هل و بی شرم و خبیث

                                  آفریده شده از فریه و سردی و سنه .

مَسکه - روغن ناگداخته بود.  تازیش زَبَد بود.  منجیك گفت:

  بالا چون سر[و] نو رسیده 

                                        کوهی لرزان میان ساق و میان بر.

صبر نماندم چو   آن بدیدم گفتم   

                                 خه  که جز از مسکه خود ندادت  مادر.                                                         

كرته - خاری بود، اشتر خوار خوانندش عبدالله عارضی گفت :

  راه بردنش را قیاسی نیست

                                              ورچه اندر میان کرته و خار.

                  باب الیاء

                            ---------

گرای - گراییدن بود چون میل و یازیدن دقیقی گفت:

  تیز هُش  تا نیازماید بخت                   بچنین جایگاه نگراید.

گَزای- گزند کردن بود، گویند دل گزای دقیقی گفت :

  کیست کش وصل تو ندارد سود     کیست کش فُرقَت تو نگزاید.

دیوپای - عنکبوت بود.  معروفی گفت :

  ز بالا فزونست ریشش رشی          تنیده درو خانه صد دیو پای.      

غوشای- خوشه جو و گندم بود و گویند که سرگین چهار پایان بود که از صحرا بر چینید.  طیان گفت :

  یکی ز راه همی زر بر ندارد و سیم

                               یکی از دشت بهیمه  همی چِنَد غوشای.

بالوایه  - مرغیست چند گنجشکی سیاه و سپید بر زمین نشیند و بر نتواند خاستن  کوتاه پای بر درخت نشیند یا بر دیوار که پایهاش پهن بود.  عنصری گفت: 

  آب و آتش بهم نیامیزد                     بالوایه ز خاک بگریزد.

بلایه - نابكار و فسادی باشد.  کسایی گفت :

 کس بِسَگ اندر فکن که  کیر کسایی

                                          دوست ندارد  کسی زنان بلایه.

مایه - چون سرمایه بود و بنیاد مال که بدو سود کنند.  و بجای قیمت نیز بکار برند.  رودکی گفت :

   بجای هر گرانمایه فرو مایه نشانیده

                          نه مانیدست ساوی اوی و کره اوت مانیده .*

کی - بزرگترین ملکان را کی خوانند و این از کیوان گرفتند سوی  بلندی.   دقیقی گفت :

  کی کردار بر اورنگ بزرگی بنشین

                                       می گردان که جهان یاوه و گردانستا.

ژی - آبگیر بود.  رودکی گفت :

  ای آنک من از عشق تو اندر جگر خویش

                                آتشکده دارم صد  و بر هر مژه صد ژی .

ستی- آهنی بود سخت چون پولاد که آب بخود نپذیرد.  بوشکور گفت :

  می ستد باید بدین گه کاین  از می همچون ستی

                    آب چون مهتاب و بر ماهی چو زندان گشته ژی.

هموراست:

  زمین چون ستی بینی و آبِ رود

                                                  بگیرد فراز و نیاید  فرود.

خوی- تَرگ باشد.  دقیقی گفت :

   سیاووشست پنداری میان شهر و کوی اندر

                            فریدونست پنداری میان درع و خوی اندر.

شببوی- اسپرغمیست چون خیری و گلی دارد زرد و گروهی گویند بتازی که منشور است.  فرخی گفت :

  خاریکه بمن در خلد اندر سفر هند 

                            به چون بحضر در کف من دسته شببوی.

تگاپوی- تک و پوی باشد.  بوشکور گفت:

  تگاپوی مردم بسود و زبان     بتا و مگر  هر سویی تازیان.

تبنگوی- نان دان باشد که از بید بافته باشند چند  خمی بزرگ و سرش تا بُن راست باشد.  کسایی گفت :

  بجوش گردن و بالان(؟)  و زیره با کن از وی

                                     نمک بسای و گذر  بر تینگوی نان کن.

تبنگوی- صندوق باشد.  رودکی گفت :

  وز درخت اندر گواهی خواهد اوی

                                            تو بدانگاه از درخت اندر بگوی.

  كان تبنگوی اندرو دینار بود

                                            آن ستد زایدر که ناهشیار بود.

کاسموی - سبیل گراز باشد که کفشگران  دارند.  فرخی گفت:

  چو کاسموی گیاهان او برهنه ز برگ

                                    چو شاخ بید درختان او تهی از بار.

شاهبوی - عییر باشد.  رودکی گفت :

  بی قیمتست شکر از آن دو لبان اوی

                                     کاسد شد از دو زلفش بازار شاهبوی.

دار بوی- عود باشد.  رودکی گفت :

  تا صبر را نباشد شیرینی شکر

                                         تا بید بوی ندهد بر سان دار بوی .

پوی- رفتنی باشد نه بشتاب و نه بِنَرم ، عنصری گفت :

و گر چو گرگ نپوید سمندش از گرگانج

                                  کی آرد آن همه دینار و آن همه زیور.

خی - خیک بود.  بوشکور گفت :

  می خورم تا چو نار بشکافم

                                               می خورم تا چو خی بر آماسم .

بینی- یعنی نیکو.  منوچهری گفت :

 آن ترکی که  چون او بر زند بر چنگ چنگ

                                    از دل ابدال بگریزد بصد فرسنگ سنگ.

بو شریف گفت :

  بینی آن رود  و آن بدیع سرود    بینی آن دست و بینی آن دستار.

کمی - کمین باشد.  خسروی گفت :

  ای سرا پای معدن خرمی             چشم تو بر دلم نهاده  کمی.

ماردی - سرخ بود.  دقیقی گفت :

  خروشان و كفك افكنان و سلیحش    

                                       همه ماردی گشته و خنگش اشقر.                                                                          

مدی- یعنی مده.  رودکی گفت :    

  آنچ با رنج  یافتیش و بذل                تو بآسانی از گزافه مدی .

خیری  - رواق بود.  مشفقی بلخی گفت.

روزیش خطر کردم و نانش بشکستم

                                 بشکست مرا دست و برون کرد ز خیری.     

وشی - سرخ بود خسروی گفت :

روی وشی وار کن بوشی ساغر   باغ نگه کن چگونه  وشی وارست.

سنجدبوی- گلیست عیاضی  گفت :

دادش اندر باغ  سنجد بوی [بوی]    

                                               می گلگون  بسنجد بوی بوی.

ماری- کُشته بود.  عسجدی گفت :

  اگر ماری و گَزدُمی بود طبعش   

                                            بصحراش چون مار کردند ماری.

پری سای - یعنی پری افسای، در وصف گفت .  لبیبی گفت :

  گهی چو مرد پری سای گونه گونه صور

                                                همی نماید زیز نگینه لبلاب .

مِری  - خصومت بود و مكر.  حکیم غمناک گفت :

یکسره میره همه بادست و دم   یکدله میره  همه مکر و مِریست.

مُتواری- تازیست یعنی نهان گشته.  فرخی گفت :

  دوش متواریك بوقت سحر               اندر آمد بخیمه  آن دلبر.

زاهری- بوی خوش  باشد.  عماره گفت :

  تا پدید آمد امسال خط غالیه بوی

                                     غالیه خبره شد و زاهری و عنبر خوار .

توتکی - درمی بودست از پیش چون کَژَکی  و فنجی  عماره گفت :

  به ابر رحمت ماند همیشه کف  امیر 

                                            چگونه ابر کجا تو تکیش بارانست.

ساتگنی- قدحی باشد بزرگ، عماره گفت :

  چون می خورم بساتگنی یاد او خورم 

                                      وز یاد او نباشد خالی مرا ضمیر.

اَندی- خاصه  باشد.  عماره گفت :

  گرخوار شدم سوی بت خویش روا  باد

                                     اندی که بر مهتر خود   خوار نَیم خوار.

سِپَرجی- خُرَّمی باشد ، عماره گفت:

  با ماه سمرقند کن آیین سپرجی 

                                  رامشگر خوب آور با نغمه  چون قند.

یِك بَسى - یعنی یِکبارگی.  بوشکور گفت :

  بخیلی   [مكن] جاودان یك بسى

                                            بدین آرزو چون منم خود رسی.

                          --------------------

                                                        پایان.  

   بمنه و کرمه تمام شد شنبه سیزده تیرماه 1405 برابر با سه جولای 2026.  کلگری.  خانه شیدا.   مهرداد وحدتی دانشمند.                                                                   

                      فهرست اعلام اشخاص و اماکن و کتابها

                             --------------------------

آذر برزین - 162، و رجوع به برزین شود.

آغاجی – 42،56، 102،113،137،153،176،193،264،315،317،379،403

ابخاز – 374

ابراهیم (ع)-4، 66، 92

ابستا – 55، 148،149 و رجوع به استا شود.

ابلیس - 159

ابو محمد (میر)- 93، 433، 

ابو العباس عباسی – 55، 119، 152،384  و رجوع به

بلعباس و بو العباس شود.

ابو العلاء ششتری- 96،56 

ابوالقاسم مهرانی – 315،62

ابو المثل - 379 و رجوع به بوالمثل شود

ابو المظفر جمع 165،163

ابو سلیك گرگانی – 56، 112

ابوشکور – 50، 77، 78 و رجوع به بو شکور شود.

ابو محمد (میر ابو احمد محمد)-62، 93

احمد برمك -41

احمد جامی – 41، 43، 101

ارتنگ (ارتنگ)  ۱۰۸

ارم - 340

اروند – (دجله)  145

اروند (کوه)  145

اسدی طوسی- 3، 15، 210

اژدهاک – 253

استا (ستا) (=ابستا)- 55، 148، 149

اسماعیل رشیدی – 280 و رجوع به

رشیدی شود.

اشنانی جویباری – ٤2، 161

افریدون – 157، 303 و رجوع به فریدون شود.

اقبال – 4، 5، 6، 7، 9، 13، 229

انوری - 337

اورمزدی- 42، 92، 297، 308

اوزگند- 369

ایران – 48، 53، 63، 69، 70، 71، 93، 166

ب

بخارا- 183، 207

برانه – 58، 369

براهیم - 341

برزین (آتشکده)- 53، 162، 352، 353 و رجوع به آذر برزین شود.

برقعی (خواجه) – 70، 185، 210

برهان قاطع – 15، 35، 39، 142، 195، 217، 257، 276، 291، 292، 337، 366، 381، 383، 385، 405، 413، 431

بلحرب - 137

بغداد - 412

بلخ – 4، 5، 7، 34، 77، 85، 149، 185، 262، 300

بلعباس عباسی – 107، 110، 137، 244 و رجوع به

ابو العباس و بوالعباس شود.

بلغار - 369

بلعمیان - 352

بنجهیر - 314 و رجوع به پنجهیر شود.

بو الحر – 70، 184

بو العباس عباسی – 55، 119، 152 و رجوع به ابوالعباس و بلعباس شود.

بو الفتح بستی - ٥9

بو المثال - ١0٣

بو المثل – 64، 103، 120، 125، 227، 250، 338، 379، 410

بو المؤید – 60، 67، 266

بوحنیفك اسكاف -42، 292

بوسعید خطیری- 51 و رجوع به خطیری شود

بوشریف 52

بو شعیب هروی – 52، 407

بوشکور – 32، 40، 50، 52، 53، 54،^9، 77، 78، 87، 89، 95، 96، 98، 103، 106، 108، 114، 115، 116، 121، 127، 175، 196، 289، 365، 370، 431، 432 

بوشهید - 205

بوطاهر خسروانی – 43، 346 و رجوع به خسروانی شود.

بو طلب (=بو طالب=ابوطالب مأمونی) - 372

بو عاصم – 55، 295

بو على الیاس - 56

بو على سیمجور – 57، 350

بومره نجدی – 250، 291

به افزای - 335

بهرام – 58، 144، 173، 195، 207، 305، 334، 360، 363، 391، 413

بهرام (گور)  305

بهرامی – 190، 267، 327، 341، 346، 349، 357، 359، 380، 385، 397 

بیانی - 184

بیژن – 93، 233

پ

بازند – 63، 386

پنجهیر – 77، 313

پور داود (استاد)  147

پهلوانی (پهلوی)  (زبان)- 145 

پهلوی ( فهلوی )  (ربان)  40، 164، 165

پیران ویسه - 164

پیروز مشرقی – 42، 141

پیلسم - 261

ت

تاریخ بیهقی - 338

ترك( ترکستان)-  272

ترکستان – 75، 90، 205، 245، 272، 384

تژاو - 406

تهمتن – 338، 354

ج

جبرئیل – 26، 354

جلاب بخاری – 42، 106، 153

جم- 62

جوالقی - 177

جیلان - 351

جیحون- 183

چ

چیلان- 45، 49، 351

چین (کشور-سرزمین)-154، 245،278، 356، 362

ح

حاتم- 417

حافظ اوبهی- 316

حدود العالم- 114

حسن عیسی (خواجه)- 366

حسینی قزوینی (کیا)- 42، 284

حکاک- 165، 236، 247، 282، 286، 291، 317، 342، 369، 406

حیدر- 365

خ

خاقانی- 92،348

خالبک (خالنگ، خالناک، خلناک)- 114

ختا- 205

ختلان- 35، 211

ختن -205

خجسته سرخسی- 43، 51، 96، 153، 163، 170، 171، 395، 413

خراسان- 70، 85، 149، 164، 176، 263، 374

خرجیک (بیابان)- 268

خسروانی (بوطاهر)- 20، 43، 55، 88، 92، 95، 128، 134، 137، 143، 146، 150، 162، 184، 193، 196، 199، 201، 214، 244، 245، 254، 260، 275، 276، 337، 362، 380، 390، 408

خسرو (میر، امیر)- 136، 141، 275، 346

خسروی- 43، 196، 214، 260، 284

خطیری- 32، 43، 51، 129،258، 284، 288، 413، 433 و رجوع به بوسعید شود.

خفاف- 43، 85، 93، 169، 184، 185، 189، 209، 304، 306، 340

خمناوز (خمناور)- 114

خوارزم- 58، 268

خوارزمی-71، 273

د

دارا- 91

دجله- 145، 314، 322

دستان سام- 335

دقیقی- 40، 42، 44، ، 71، 73، 86، 87، 89، 187، 196، 202، 240، 250، 251، 252، 272، 297، 300، 318، 334، 336، 338، 354، 363،  364، 369، 384، 386، 388، 390، 391، 392، 394، 400، 413، 414، 416، 420، 422، 426 بازبینی

دمنه- 22، 46، 49، 50، 58، 64، 74، 185، 228

دهخدا- 9، 85، 86، 87، 88، 89، 90، 93، 94، 96، 98، 99، 100، 101، 102، 103، 104، 105، 106، 107، 108، 109، 110، 111، 112، ، 120، 121، 123، 124، 125، 126، 127، 128، 129، 130، 131، 133،132 ، 135، 137، 138، 139، 141، 142، 143، 144، 145، 146، 147، 148، 149، 151، 153، 154، 156، 157، 158، 160، 161، 162، 164، 165، 166، 168، 169، 170، 171، 174، 176، 179، 180، 181، 182، 183، 184، ، 185، 187، 190، 192، 194، 196، 198، 199، 200، 202، 203، 204، 205، 206، 209، 210،  212، 213، 215، 216، 218، 219، 220، 221، 222، 224، 225، 226، 228، 229، 230، 232، 234، 236، 237، 239، 240، 241، 242، 243، 244، 245، 246، 247، 248، 250، 252، 253، 255، 256، 259، 260، 261، 262، ، 266، 267، 269، 270، 271، 273، 274، 275، 276، 277، 278، 279، 280، 281، 283، 284، 286، 287، 288، 291، 294، 295، 296، 297، 298، 299، 300، 301، 303، 304، 305، 307، 308، 309، 310، 311، 312، 313، 314، 315، 317، 318، 319، 320، 321، 323، 324، 325

دیوان فرخی- 106، 125، 134، 142، 150، 151، 178، 227، 245، 252، 276، 277، 278،286، 295

دیوان معزی- 167

ر

رستم زال- 96

رشیدی----- و رجوع به اسماعیل...  شود- 16، 43، 252، 280

رودکی- 18، 45، 49، 62، 65، 68، 94، 158، 171، 179، 189

روزبه نکنی (؟)- 50

روم- 89، 193، 380

ز

زال زر- 237

زاول- 44، 287

زردشت (زردهشت)- 91، 138 

زرین کتاب- 50، 22، 299

زند-  42، 43،91، 134، 138

زینبی- 50، 118، 247، 258

س

سامانیان- 273

سامند- 169

سام نریمان- 96

سپهسالار (مدرسهء)- 126، 138، 255

سراج الدین راجی- 323

سرخس- 211، 323

سرودی- 50، 110

سروری- 4، 90، 93، 127، 146، 172، 237، 247، 276

سغد- 131، 192

سلیمان- 207

سماعیل- 147، 280

سند- 65، 142، 230، 294

سوزنی- 231

سهراب-93، 131

سیام (کوه)- 261

سیامك - 312

سیاوش (سیاووش)- 137، 152، 172، 325

سیستان- 6(، 152، 153

ش

شاکر بخاری-

شامِس- 209

شاهسار- 24(، 241

شاهنامه- 14، 15، 20،24، 26، 30، 31، 49، 52، 61، 66، 67، 75، 78، 280

شبدیز- 111

شعوری (فرهنگ)- 16، 163، 165، 233، 236، 305، 317   و رجوع به فرهنگ شعوری شود.  

شغنان- 165

شوشتر- 87، 291

شهره آفاق- 53، 276

شهید- 19، 31، 53، 58، 89، 98، 103، 104، 114، 118، 122، 141، 144، 180، 184، 187، 193، 198، 203، 213، 221، 223، 228، 242، 268، 271، 274، 282، 290، 300، 305، 310، 313، 319

ص

صحاح الفرس- 4، 51، 86، 90

صفار مرغزی- 53، 109

ض

ضحاک- 210

ط

طاهر فضل- 54، 151

طرفه- 221، 222، 275

طور- 256

طوس- 34، 144،199، 225، 318

طیان مرغزی- 49، 54، 76، 90، ، 97، 117، 120، 121، 129، 136، 146، 167، 188، 202، 210، 230، 256، 262، 274، 290، 308، 310، 312، 324

ع

عارضی (عبدالله)- 54، 99، 323

عجم- 299، 307، 317

عدن- 263، 316

عدنانی (خواجه)- 263

عذرا- 21، 57، 58، 112، 113

عرتامی (؟) [رودکی-شاکر بخاری (؟)- 54، 111

عزرائیل- 229، 230

عسجدی- 

علی قرط اندکانی- 31، 36، 55، 58، 68، 72، 89، 100، 105، 113، 124، 125، 126، 129، 131، 144، 145، 149، 159، 160، 163، 169، 176، 184، 188، 205، 218، 192، 193، 205، 218، 230، 233، 237، 238، 249، 255، 257، 258، 259، 267، 286، 292، 293، 296، 305، 309، 319، 328 ، 329، 330

عماره- 36، 39، 56، 71، 96، 105، 107، 109، 115، 119، 122، 136، 141، 154، 155، 188، 191، 194، 204، 224، 239، 241، 246، 249، 254، 261، 280، 301، 306، 307، 329، 330

عمر و عنتر- 286

عمید (خواجه)- 100

عنصری- 21، 26، 53، 56، 57، 58، 59، 60، 62، 86، 20، 94، 96، 105، 106، 108، 110، 112، 113، 116، 119، 121، 126، 128، 140، 143، 149، 150، 151، 152، 153، 154، 157، 167، 170، 174، 175، 176، 179، 180، 181، 183، 191، 192، 194، 236، 242، 260، 268

عیاضی- 58، 328

عیسی عطار- 207

غ

غدیر- 167

غزنین- 163

غمناک (حکیم)- 220، 236، 277، 329

غواص- 58، 173، 246، 252

ف

فاراب- 288

فرالاوی- 58، 149، 150، 158، 183، 191، 223، 260،، 261، 272، 311

فرخار- 171

فرخی-  28، 53، 59، 60، 77، 78، 86، 92، 95، 97، 98، 107، 125، 126، 128، 135، 137، 138، 142، 143، 151، 152، 164، 166، ، 171، 174، 179، 191، 193، 201، 203، 206، 215، 216، 229، 231، 233، 234، 238، 240، 242، 243، 245، 246، 248، 255، 258، 259، 264، 265، 266، 279، ، 280، 281، 282، 283، 290، 293، 295، 296، 297، 299، 300، 307، 311، 312، 313، 317، 318، 319، 322، 325، 326، 329 

فردوسی- 3، 20، 52، 190، 228، 244، 258، 259، 260، 264، 265، 268، 270، 273، 275، 277، 278، 279، 281، 283، 285، 286، 289، 307، 314، 315، 317، 319

فرعون- 86

فرغانه- 34، 35، 112، 184، 312

فرهاد- 317

فرهنگ سروری-  89، 93، 250، 280  و رجوع بع سروری شود.

فرهنگ شعوری- 16، 162، 164، 165، 233، 304 و رجوع به شعوری شود.

فریدون- 157، 238، 301، 303، 307، 325

ق

قرآن- 139، 216، 229

قرط اندکانی- 55 و رجوع به علی قرط اندکانی شود.

قرقوب- 87

قریع الدهر- 36، 39، 61، 112، 127، 208، 235، 236، 281، 321

قزوین- 220، 222

قصار امی- 61، 92

قطران- 6، 68، 264

ک

کابل- 121

کسایی- 50، 61، 62، 99، 200، 213، 220، 271، 290

کلیم- 255

کوهستان- 139، 158

کیان

گ

گرشاسف نامه- 20، 22، 41، 70، 227

گرگانج- 327

گرگین- 317

گنگ (بتخانه)-206

گنگ (رود)- 205، 206

گنگ (جزیره)-73، 205

گودرز کشواد- 317 

گیلان- 35، 277

گیو- 276، 317

ل

لبیبی- 36، 62، 71، 103، 105، 116، 118، 123، 124، 145، 162، 168، 175، 176، 181، 184، 188، 190، 207، 211، 219، 291، 301، 313، 316، 322

لطیفی- 256، 262

لغت فرس- 4، 5، 6، 7، 8، 10، 14، 20، 21، 24، 25، 28، 32، 33، 34، 69، 70، 78، 79، 80، 84

لغت نامه دهخدا- 136، 146، 177، 325، 326

لمعانی عباسی- 63، 106

لهراسب- 106

م

مانی- 286، 374

ماوراء النهر- 4، 5، 7، 34، 35، 85، 125، 232؛ 235، 250، 257

محمد- 1، 4، 5، 6، 13، 51، 53، 56، 58، 61، 64، 65، 84، 92، 200، 242، 331 

محمودی- 20، 55، 63، 221

مختاری- 123

مرادی- 63، 128

مرصعی- 63، 156

مرو- 34، 125، 131، 181

مرواریدی- 63، 267

مسعودی غزنوی- 64، 69، 279

مسکور- 63، 218

مسیح- 77، 100

مشفقی بلخی- 65، 427

مصطفی ص- 5، 6، 174، 286

مظفر-63، 85

مظفری-63، 227، 278

معروفی-36، 49، 64، 100، 107، 110، 128، 134، 163، 165، 191، 214، 252، 262، 285، 291، 293، 313، 321، 323

معزی- 64، 68، 69، 85، 96، 101، 132، 137، 147، 148، 149، 168، 205، 206، 231، 262، 275، 276، 277، 338

مقنع-265

منجیک- 19، 127، 129، 134، 144، 147، 174، 273، 302، 318

منتهی الارب-183، 299، 306، 316

منوچهری-65، 256، 327

موسی-255

موفق الدین ابوطاهر خاتونی- 143

مهذب الاسماء- 221، 312

مهراب- 93

مهستی- 66، 69، 172.

ن

ناصر خسرو- 68، 155

نجار- 41، 68، 234

نشابور (نیشابور)-99، 131

نشناس (؟)- 67، 163، 167

نصیر (خواجه)- 250

و

وخش- 50، 180

ه

هارون- 228

همایی (استاد)- 138

همدان- 136

هند-89، 104، 298، 317

هندوستان- 57، 205، 297

ی

یأجوج- 276

یمن- 223، 312

یوسف عروضی- 68، 91، 120، 146، 292، 309