ناحیت استوا. مذکور در تاریخ بیهق اشاره به کجا دارد؟
عبارت «ناحیت استوا» (یا کورهٔ استوا) که در متون کهنی مثل تاریخ بیهق (اثر ابوالحسن بیهقی) و همچنین تاریخ بیهقی (خواجه ابوالفضل بیهقی) فراوان به چشم میخورد، هیچ ارتباطی با «خط استوای جغرافیایی» معروف ندارد؛ بلکه اشاره به یکی از نواحی و ولایات تاریخی و بسیار مهم ربع نیشابور در خراسان بزرگ دارد.
موقعیت دقیق جغرافیایی و وجه تسمیهٔ این ناحیه به شرح زیر است:
موقعیت جغرافیایی
ناحیت استوا، منطبق بر دشت حاصلخیز قوچان امروزی (واقع در استان خراسان رضوی) و بخشهایی از شمال کُلیدر و فاروج است. قصبه و مرکز این ناحیه در آن دوران شهر کهن «خَبوشان» یا «خوجان» (نام قدیم قوچان) بود. ابوالحسن بیهقی در کتاب تاریخ بیهق هنگام ذکر مرغوبیت لبنیات و مخللات برخی روستاهای بیهق (مانند ده کهناب)، آن را با کیفیت محصولات «ناحیت استوا» مقایسه میکند:
«... در دیه کهناب شیراز و ترف بود نیکوتر از ناحیت استوا.»
وجه تسمیه (چرا استوا؟)
یاقوت حموی در معجمالبلدان به نقل از ادیبان و جغرافیدانانِ پیش از خود آورده است که لفظ «استوا» در زبان محلی مردم آن منطقه (خراسان کهن) به معنای «المَضْحاة و المَشْرَقة» (یعنی سرزمین آفتابگیر، دشت باز و جایی که خورشید بر آن کاملاً میتابد) بوده است. از سوی دیگر، برخی جغرافیدانان هموار بودن و «استواری و همواری دشت» میان کوهها را دلیل این نامگذاری دانستهاند.
این ناحیه به دلیل متصل بودن به مرزهای «نسا» و قرار گرفتن در مسیر شاهراه ارتباطی گرگان و ری به نیشابور، همواره از نظر نظامی و اقتصادی در تاریخ خراسان نقشی کلیدی داشته است.
