نسخه لغت فرس اسدی طوسی مصحح استادان پاول هرن و محمد دبیر سیاقی، با اضافات و تعلیقاتی چند در محیط جستجو پذیر ورد. 3

باب الغین

                                     -------------

گُریغ - گَریز باشد^[1] :[امیر معزی گوید]:

  رنگ را اندر کمرها تنگ شد جای گریغ

                                     ماغ را اندر شمرها سرد شد جای شناه.

ورغ - بند آب باشد.  فرخی گفت :

 دل برد و مرا نیز بمردم^[2] نشمرد

                                       گفتار چه سودست که ورغ^[3] آب ببرد.

سِتاغ - اسب زین ناکرده بود گویند ستاغست.  شهید گفت :

  بشوی نرم هم بصبر و درم^[4]        چون بزین و لگام تند ستاغ^[5].

قِحاف و نِفاغ - قِحف باشد.  بوشکور گفت :

  بِبِگماز بنشست بمیان باغ            بخورد و یاران بداد او^[6] نفاغ.

کَناغ - تار ابریشم و آن ریسمان بود.  منجیك گفت :

  تو سیمین فغی من چو زرین کَناغ

                                       تو^[7] تابان مهی من چو سوزان چراغ.

ماغ - مرغی باشد سیاه گون بیشتر در آبگیرها باشد.  دقیقی گفت :

  ای خسرو مبارك یارا کجا بُوَد          جایی که باز باشد پرید ماغ را.

راغ - راغ دامن کوه و صحرا باشد.  بوشکور^[8] گفت :

[آمُرغ - قدر وقیمت باشد.  بوشکور گفت]:

  جوان تاش پیری نباید بروی          جوانی بی آمرغ نزدیك اوی.

یالغ^[9]- ظن چنانست که از نام ترکیست اما طاسی چوبین باشد که بدان سیکی خورند و سَروی^[10] گاو که پاک کرده باشند و بدان شراب خورند آنرا یالغ خوانند.

عماره گفت :

  بِنِشان بِطارُم^[11] اندر مر ترك خویش را

                                          با چنگ سغدیانه و با یالغ و کدو.

فَغ - بت باشد بِعِبارت فرغانیان.  عنصری گفت :

  گفتم فغان کنم ز تو ای فع^[12] هزار بار

                                    گفتا که از فغان بود اندر جهان فغان.

مُغ - گبر آتش پرست بود و عنصری گفت :

  چو شب رفت و بر دشت پستی گرفت

                                         هوا چون مغ آتش پرستی گرفت.

شَغه - ستبریی بود که اندر دست و پای از رنج کار و رفتن بسیار   پدید آید و درد نکند.  عسجدی گفت :

  همی دَوَم بجهان اندر از پس روزی

                                دو پای پر شغه و مانده با دلی بریان.

شَغ - سُروی گاو بود.  فردوسی گفت :

  شَغِ گاو و دنبال گرگی بدست

                                         بِكوبال سر هر دو را کرد پست.

یوغ - آن چوب بود که بر گردن گاو نهند بوقت زمین کندن.  بوشکور گفت :

  ور^[13] ایدونك پیش تو گویم دروغ     دروغ اندر آرد سر من بیوغ.

 

بندروغ - سه پای بود که اندر میان آب نهند تا از گذرگاه بجایی دیگر روند.   رودکی گفت :

 دمنه را گفتا که تا این بانگ چیست

                                          با نهیب و سَهم این آوای کیست.

 دمنه گفت او را جُزین آوا دگر

                                     کارِ تو نَه [؟] هست و سمهی بیشتر.

     آب هر چه كَمتَرَک^[14] نیرو کند

                                         بندروغ سست و پوده^[15] بفگند.

    دل گسسته داری از بانگ بلند

                                            رنجگی باشدت و آزار و^[16] گزند.

فروغ - شعاع باشد.  دقیقی گفت :

  بر افروز آذری ایدون که تیغش بگذرد از بون^[17].

                                فروغش از بَرِ گردون کُنَد اجرام را اَخگَر.

توغ - هیزم کوهی سخت بود.  منجیك گفت :

گویی همچون فلان شدم^[18] نه همانا

                                 هرگز چون عود کی تواند شد توغ.

لوغ و لوغیدن - دوشیدن بود بعبارت ماوراء النهر.  منجیك گفت :

  من ز هجای تو باز بود^[19] نخواهم

                                    تات فلك جان و خواسته^[20] نكند لوغ^[21].

سماروغ^[22] - گیاهی باشد که در دوغ کنند.  عنصری گفت :

  ناید زور هُزَبر و پیل ز پشه   ناید بوی عبیر و گل ز سماروغ.

آروغ - بادی باشد که ببانگ از سر معده بر آید، و بوقت فقاع خوردن بسیار بود.  لییبی گفت :

  چون در حکایت آید بانگ شتر کند

                                     و آروغها زند چو خورد ترب و گَندِنا.

آمیغ - آمیخته بود.  و رودکی گفت :

  آی^[23] ازین جور بد زمانه شوم       همه شادی او غمان آمیغ.

کاغه- تن زده باشد.  رودکی گفت :

  پس شتابان آمد اینک پیرزن     روی یکسو کاغه کرده خویشتن.

گُریغ - گریز باشد.  عنصری گفت:

  از غم تو بدل گریغش نیست      هرچ دارد ز تو دریغَش نیست.

سپریغ - خوشه انگور بود که هنوز دانه ها نکرده بود.  شهید گفت:

  دریغ فر جوانی و عِزّ اوی^[24] دریغ

                                   عزیز بود از ین پیش همچنان سیریغ^[25].

زیغ - بساطی باشد که از دُخ بافته باشند.  ابوالعباس گفت :

  زیغ بافان را با وشی بافان بنهند^[26].

                                           طبل زن را بنشانند^[27] بَرِ رود نواز.

تیغ - هر چه تیزی کار^[28] دارد و مانند آن.  و سر کوه را نیز خوانند و عکس نمودن که بزدن گویند^[29] همی تیغ زند و آن سر کوه و شمشیرست[کذا!].  فردوسی گفت :

  بیفتاد و بیژن جدا گشت ازوی        سوی تیغ با تیغ بنهاد روی.

تیغ - دیگر عکس بود.  کسایی گفت :

  از پس پرده نهانی سوی چاکر نگرید

                                   گفتی از میغ همی تیع زند گوشه ماه^[30].

نُغنُغ- همچون قفیز باشد و از و چهار خرواری بود در ماوراء النهر، ابوالعباس گفت:

ای میر ترا گندم دشتیست بسدده^[31]     با نُغنُغَکی چند ترا انبازم^[32].

ستیغ - هرچ بالا دارد، چون سرِ کوه و سرِ نیزه و سر چیزی که تیزی دارد و مانند آن ستیغ خوانندش.  بوشکور گفت:

  بدانگَه که گیرد جهان گرد و میغ

                                                  کلِ پشتِ چوگانت^[33] گردد ستیغ.

میغ - ابر بود.  فردوسی گفت :

  همانا که باران نبارد زِ میغ       فزون ز آنکِ بارید بر سرش تیغ.

کیغ - سپیدی باشد که از پس خواب پیرامن چشم باشد و نیز بیمار انرا.  و کسی که چشمش درد کند در طوس و چند جای دیگر ژَفك و بتازی رَمَس خوانند آنرا.  بوشعیب هروی گفت :

  شگفت نیست گر از کیغ چشم من سرخست^[34]

                                    بلی^[35] چو سرخ بود اشک سرخ باشد کیغ.

     شوغ - آماسی باشد عظیم [کذا!] برپای و آنرا داء الفیل [کذا!]* خوانند.  کسایی گفت :

   پُشتِ کفِ دست و کفِ پای شوغ^[36]

                                            پشت فرو خفته^[37] چو پشت شَمَن.

 

                            

                                

                      باب الفاء

                                  -----------

زندواف- هزاردستان باشد.  عنصری گفت :

  فزاینده شان خوبی از چهرلاف^[38]    سراینده شان از گلو زندواف^[39].

جاف جاف - قحبه و مواجر^[40] فواحش باشند.  بوشکور گفت :

  ز دانا شنیدم که  پیمان شکن    زن جاف جافست آسان فگن^[41].

لاف^[42] - ستایش خویشتن بود و بتازی او را صَلَف خوانند.  بوشکور گفت :

  نگویم من این خواب شاه از گزاف

                                            زبان زود نگشایم از بهر لاف.

شکاف - تراکی بود که در چیزی افتد و شکاف و شکافته و کافته و کافتیده همه یکی باشد.  بوشکور گفت :

  کشاورز و آهنگر و پای باف

                                             چو بی کار باشند سرشان بکاف.

شکافه - زخمه خنیاگران بود.  کسایی گفت :

  پیری آغوش باز کرده فراخ           تو همی گوش^[43] با شکافه غوش.

زیف - بی ادبی بود.  و حکاک^[44] گفت :

  کی برو^[45] زر وسیم عرضه کنم       خویشتن را بگفت^[46] راد کنم.

  تا^[47] بدین مکر و حیله زر ندهم^[48]          برده^[49] زیفش اوستاد کنم.

شِکاف - ابریشم بر کَلابه زده بود.  بوالمؤید گفت :

  شکوفه همچو شکافست و میغ دیبا باف

                                      مه و خورست همانا بباغ در صرّاف^[50].

شَندَف - دُهُل و طَبل باشد.  فرخی گفت :

  تا بدر خانه تو بَر گَهِ نوبت     سیمین شندف زنند و زرّین مزمار^[51].   

ژرف - گویند چاهیست ژرف و مغاکی ژرف یعنی دور.  بوشکور گفت :

  چه بیند بدین اندرون ژرف بین   چگویی تو ای فیلسوف اندرین.

خَف- رگوی سوخته باشد.  یعنی حَرّاق، عنصری گفت:

  کزو بتکده گشت هامون چو کف

                                           بآتش همه سوخته شد چو خف.

شِگرَف - قوی و سطبر باشد و بِحِشمَت و بلند کسایی گفت :

  ازین زمانه جافی و گردش شب و روز

                           شگرف گشت صبور و صبور گشت شگرف.

سَرَف و سرفه - سُعال باشد و گویند سرف سرف بودم دوش تا هستم ، یعنی در سعال و عذاب سعال بودم.  کسایی گفت

  پیری مرا بزرگری افکند، ای شگفت^[52]

                            بی گاه و^[53] دود زردم و همواره سرف سرف.

  زرگر فرو فشاند کرف سیه^[54] بسیم

                                      من باز^[55] بر فشاندم، سیم سیه بکرف.

كَرف - قیر باشد و گروهی گویند سیم و مس سوخته باشد که بِسودا کنند.  کسایی گفت :

  زرگر فرونشاند^[56] کرف سیه بسیم   

                                      من باز بر فشاندم^[57] سیم سیه بكرف^[58].

 خُرفه - پَرپَهن باشد^[59].  طَیّان گفت :

  کسی را که^[60] [تو] بینی درد سرفه

                                                بفرمایش تو آب و دوغ و خُرفه. 

غُفّه - پوستینی باشد از پوست بره و مویکی جعد و نرم دارد.  رودکی گفت:

    روی هر یك چون دو هفته گرد ماه

                                         جامه شان ّ سموریشان^[61] کلاه.

نوف - بانگ بود که اندر میان دو کوه افتد و بتازی آنرا صدا خوانند.

و عنصری گفت :

  از تک اسب و بانگ و نَعره مرد    کوه پر^[62] نوف شد هوا پر گرد.

تلَاتوف - آن بُوَد که خویشتن را پلید دارد و جامه ها از پلیدی بپرهیز ندارد و مردم را دل از وی نفرت گیرد.  شهید گفت:

   زنی پَلَشت و تلاتوف و اهرمن کردار

                                           نگر نگردی^[63] از گِرد او که گرمایی^[64]

زِفت- بخیل باشد.  عنصری گفت:

  صَعب چون بیم و تلخ^[65] چون غم جفت

                                       تیره چون گور و تنگ چون دل زِفت.

کَلَفت - منقار مرغان باشد.  رودکی گفت:

  از آن [؟] کوز^[66] ابری باز کردار       کَلَفتَش بَسَدین و تنش زرین.

آیَفت - حاجت باشد که از کسی خواهی دقیقی گفت :

  ناسزا را مکن آیفت^[67] که آبت بشود

                                            بِسِزاوار کن آیفت که ارجت دارد.

کوف - مرغی باشد که او را بوم گویند و چغد گویند و کوچ^[68] گویند که در ویرانه ها باشد.  فرخی گفت :

  چون درو خذلان عصیان^[69] توای شه راه یافت

                                 کاخها شد جای کوف و باغها^[70] شد جای خاد.

کالُفته - آشفته باشد.  لبیبی گفت :

  فرود آید از پشتش پور ملعون   شده کالفته چون خرسی خشینه.

یافه و خله و ژاژ و لك -^[71] همه بیهوده بُوَد و نیز گویند خله کردم و یافه کردم و کم^[72] کردم و هرزه کردم.  رودکی گفت:

  خواسته تاراج گشته سر نهاده بر زیان^[73]

                               لشکرت همواره یافه چون رمه رفته شبان.

رافه- نباتیست مانند سیر کوهی و بویی ناخوش دارد.  بوالعباس عباسی گفت :

  ترسم که روز بگذرد و ژاژ بَر رَسد  وَز خانه آب رافه^[74] نیارد مرا حکیم.

 

                   باب الكاف

                          ------------------

ستاک - شاخ نو باشد که از درخت بیرون آید.  کسایی گفت :

  آسمان خیمه زد از بَیرِم [و] دیبای کبود

                                  سیخ آن خیمه ستاك و سَمَن و نسرینا.

تاك - درخت انگور باشد - عماره گفت :

  یك قُحف^[75] خون بچه تاکم فرست از آنك

                                    هم بوی مشك دارد و هم گونه عقیق.

بَشك^[76]  - نَمی باشد که بامدادان بر گیا و سبزی نشیند : بلعباس عباسی گفت :

   ور کنون باز ترا برگ همی خشک شود

                                       بیم آنست مرا بَشك بخواهد زَدَنا.

چك - خط و قباله باشد.  معزی گفت :

  آن بزرگان گر شوندی زنده در ایام او

                                 چك دهندی پیش او بر بندگی^[77] و چاکری. 

زَنگ - روشنایی مهتاب باشد.  عماره گفت :

  نوروز و گل و نبید چون زنگ      ما شاد و ِبسبزه^[78] کرده آهنگ.

پاشنگ - خوشه آونگ باشد.  و عسجدی گفت :

    چو مشك بویا لیکنش^[79] نافه بوده زِ غژب^[80]

                                  چوشیر صافی پستانش^[81] بوده از پاشنگ.

گَنگ- جزیره^[82] باشد.  منجیك گفت :

 ای گُوی کارام جود تو^[83] همی دریا کند

                                هر کجا آرام بخل سفلگان کردست گنگ^[84].

گنگ - رودیست بهندوستان : بوطاهر خسروانی گفت :

  تا چون بهار گنگ شد از روی او^[85] جهان

                                     دو چشم^[86] خسروانی چون رود گنگ شد.

گنگ - (دیگر)  بتخانه بیست بترکستان معزی گفت:

  از کف ترکی، دلارامی که از دیدار اوست.

                                  حسرت صورتگران^[87] چین و نقاشان[88] گنگ.

پوشك - گربه باشد.  منجیك گفت :

  بینی آن نانت و آن قلیه مصنوعت

                                         چونك پوشك بنشسته^[89] بغضار^[90]  اندر.

خشوك - حرامزاده بود.  رودکی[91] گفت :

  ایا بلایه^[92] اگر کار کرد پنهان بود

                                      کنون توانی باری خشوک پنهان کرد؟

نیرنگ - رنگ باشد که نگارگران زنند.  فرخی گفت :

  همه عالم از فتوح تو نگاری گشتت

                                    همچو آکنده بصد رنگ نو آیین نیرنگ^[93].

هفتورنگ - بنات النعش باشد.  فرخی گفت :

  تا بدین هفت فلك سیر كند هفت اختر

                                       همچنین هفت بدیدار^[94]  بود هفتورنگ.

چنگ و شنگ^[95] - چنگ، کلنگ باشد و شنگ درختی است بی برگ^[96] برگ چوبی سخت دارد.  منجیك گفت :

 ای تو چو شنگی که همچو شنگ کنی چنگ

                             وی تو چو مومی که همچو موم کنی سنگ^[97].

کُرک^[98] - مرغ باشد بر سر خایه، بوالعباس گفت :

من بخانه در^[99] و آن عیسی عطار شما

                  هر دو در یك جا نشستیم چون^[100] دو مرغ کُرک.

چُك-کسی باشد که بر سر دوپای نشسته باشد.  حکاک گفت :

  رأی سوی گریختن دارد          دزد کز دور تر نشست بِچُك.

چَنگلوک - کسی باشد که دستش شل بود و انگشتهایش خشك بر آمده بود.  لبیبی گوید :

  ای غوك چنگلوك چو پژمرده^[101] برگ كوك

                                   خواهی که چون چكوك بِیَّری سوی هوا.

چالاك - جای بلند و مرد چابک در کار و بزرگوار بود.  عنصری گفت :

  ای میر نوازنده و بخشنده و چالاك

                                     ای نام تو بنهاده قدم بر سر افلاك.

چالاك - دزد مَردکَش^[102] بود.  عنصری گفت :

  گفت کاین مردمان بی با کند     همه همواره دزد و چالاکند.

خاشاک - ریزهای کاه و چوب خُرد گشته باشد. رودکی گفت :

 

   گفت با خرگوش خانه خانِ من

                                    خیز و خاشاکت از و بیرون فکن.

كاواك - میان تُهی باشد.  لبیبی گفت:

  بجز عَمودِ گران نیست روز و شب خورِشَش

                               شگفت نیست ازو گر شکمش کاواکست.

كاک - بلغت ماوراء النهر مرد باشد.  قریع الدهر گفت :

  همه چون غول بیابان همه چون مار صلیب

                               همه بومُرّه نجدی^[103] همه چون كاك^[104] غَدَنگ.

كاک غذنگ- اَبلَه باشد.

كاك - (دیگر)  مَردُمه چشم باشد و او را كیك^[105] نیز گویند.  بوالمثل گفت :

  جهان همیشه بدوشاد و چشم روشن یاد

                               کسی که دید نشایدش کنده باد[ش] كاک.

چاک - دریده بود.  فردوسی گفت :

  تن از خوی پر آب و دهان پر از خاک

                                            زبان گشته از تشنگی چاك چاك.

لاك و لكا و لك - همه رنگی باشد سرخ که نقاشان بکار دارند.  عنصری گفت :

  همی گفت و پیچید بر خشک خاک^[106]

                                      ز خون دلش خاک هم رنگ لاك.

شَرفاک - بانگ پی باشد.  بوشکور گفت :

  توانگر^[107] بنزدیك زن خفته بود   زن از خواب شرفاک مردم شنود.

نغوشاک- مذهبیست از آن گبرگان بوشکور گفت :

  سخنگوی گشتی سلیمانت کرد     نغوشاک بودی مسلمانت کرد.

وَركاك - مرغیست مُردار خوار بزرگتر از باز و منقار راست دارد.  و ابو العباس گفت:

  بجای مُشك نبویند هیچکس سرگین

                                          بجای باز ندارند هیچ [کس] وركاك.

خَباك - حظیره گوسفند و  آن مسجد و چهار دیوار سرگشاده بود.  دقیقی گفت :

  خدنگش بیشه بر شیران قَفَص کرد^[108]

                                                کمندش دشت بر گوران خباکا.

خَباك – خُنّاق بود.  رودکی گفت :

  بدو سه بوسه رها کن این دل از گرم و خباک

                                    تا بِمَنَت احسان باشد احسن الله جزاك.

كَراك - مرغی است سیاه و سپید، چَندِ^[109] خطّافی، و دم دراز دارد و بر کنار آب نشنید و دم را بلرزاند.  دقیقی گفت:

  چنان اندیشد او از دشمن خویش^[110]        که باز تیز چنگال^[111] از کراکا.

هَزاك^[112] - ابله و زبون باشد.  دقیقی گفت :

که^[113] یار داشت با او خویشتن راست     نباید بود مردم را هزاکا.

اژدهاک^[114]- نام ضحاکست.  بزبان پیشینگان.  دقیقی گفت :

  ایا شاها که ملک تو قدیمی              نیاکَت برد باک^[115] از اژدهاکا.

هَباك - میان سر باشد.  فردوسی گفت :

  یکی گُرز زد تُرک را بر هباك    كز اسب اندر آمد هم آنگَه بخاك.

غَساك - گَند و فَرغند باشد.  طیان گفت :

  از دهان توهمی آید غساك                           

                                     پیرگشتی ریخت مویت^[116] از هَباك.

مُغاك - جایی باشد فرو شده چون چاهی كوچك.  رودکی گفت :

  ابله و فرزانه را فرجام خاک           جایگاه هر دو اندر یك مَغاك.

بساك - تاجی باشد که از اِسپَرغَم^[117] بندند.  کسایی گفت :

  چونك یكی تاج و بساك ملوك      باز یکی کوفته آسیاست

فغاك - بغیض و حرامزاده و قلتبان و اَبلَه بود.  منجیك^[118] گفت :

    آنکت کلوخ روی لقب کرد خوب کرد^[119]

                                       ایرا^[120] لقب گران نبود بر دل فغاك.

مَفلاك - تهی دست بود و درویش،  بوشکور گفت :

  هرزه و مفلاک بی نیاز از تو      با تو برابر که راز بگشاید.

دفنوك - غاشیه بود و گروهی گویند جناغ بود.  منجیك^[121] گفت :

  کون چو دفنوك پاره پاره شده

                                              چاكرت^[122] بر كتف نهد دفنوك.

بَك^[123]  - وزغ باشد.  لبیبی گفت :

  ای همچو بَك پلید و چنو دیده ها برون

                                     مانند آن کسی که کنی مر وِرا خبك^[124].

  تاکی همی در آیی و گوشم همی دری^[125]

                                      حقا که کمتری و فَژاگَن ترى زِ بك^[126].

بك - رعنایی بود و گرد کسی بر گردیدن نیز بطمع گویند ولیکن^[127] از آن پیشین درست ترست.  خسروانی گفت :

  آن یکی بی هنر عزیز چراست

                                           وین دگر خوار مانده زیر سَمَك.

  این علامت نه آنِ هیبت^[128] بود.

                                       پس چه دعوی کن بدو  و چه بك^[129].

لك و بك - تك و پوی باشد.   رودکی گفت^[130] :

[لك - سخنان بیهوده و هرزه و هذیان لبیبی گفت]  :

  گفت ریمن مردِ خام لك درای    پیش آن فرتوت پیر^[131] ژاژ خای.

بَلالَك[132] - جنسیت از پولاد گوهر دار عنصری گفت :

  چه چیزست آن رونده تیر خسرو[133]

                                             چه چیزست آن بلالك تیغ بُرّان.

  یکی اندر دهان حق زبانست

                                             یکی اندر دهان مرگ دندان.

مك و مكیدن - مَژیدَن بود.  کسایی گفت :

  ویدون فروکشی بخوشی این^[134] می^[135] حرام

                                  گویی که شیر مام از ما در همی مکی.

 ژک^[136]- کسی با کسی تُندَد و همی دراید گویند همی ژکد.  کسائی گفت:

  ای طبع سازوار[137] چه کردم ترا چه بود

                                 با من همی نسازی و دایم هس ژکی.

تنبك^[138]- دريچه و قالب و مَركَب [زرگر] و سیم گر بود .  عنصری گفت:

  تنبك^[139] را چو  کژ  نهى بيشك^[140]            ریخته کَژ بر آید از تُنبَك.

خَبَك – گلو فشردن باشد .  خسروی گفت :

  تا بمیری بلهو باش و نشاط               تا نگیرد ابر تو گرم^[141] خبك .

پوشك - بلغت ماوراء النهر گربه باشد .  شهید گفت :

  چند بر دارد این هریوه خروش

                                          نشود باده بر سماعش نوش

  راست گویی که در گلوش کسی

                                         پوشکی را همی بمالد گوش.

پوپَك و پوبَش - هُدهُد بود .   رودکی گفت :

  يويك ديدم بحوالي سرخس        بانگك بر برده به ابر اندرا .

  چادرکی دیدم رنگین برو            رنگ بسی گونه بر آن چادرا .

 خَنجَك - خَسَک باشد .  خسروی گفت :

  چرا این مردم دانا و زيرك سار^[142] و فرزانه

                               بِتيمار و عذاب اندر اَبا دولت بپیکار^[143] است

  اگر گل کارد او صد برگ ابا زیتون زیخت او

                    بر آن زیتون و آن گلبن بحاصل خنجك و خارست .

خَنجَك - درختیست که در کوه بود و آنرا بتازی حبة الخضراء خوانند.

معروفی گفت :

یاد^[144] آور پدرت را که مدام            گَه پلنمش* چدی^[145] و گه خنجك.

خَنجَك - خاری باشد که بتازی آنرا شیح^[146] خوانند بوالمؤید گفت :

 نباشد بس عجب از بختم ار عود    

                                         شود در دست من مانند خنجك^[147].

جژمك ^[148] - مهره یی بود از آبگینه کبود و سپید و سیاه و آنرا چشم زد و جژمك گویند.  منجیك كوید :

  ترسم چشمت رسد که سخت خطیری^[149]

                                             چونك نبندند جژمکت^[150] بگلو بر.

 تَهَك - تُهی باشد از پوشش و تهی و تهک گویند بر طریق اتباع بوشکور گفت:

  ای زِ همه^[151] مردمی تهی و تهك        مردم نزدیك^[152] تو چرا باید^[153].

باهَك و باهَکیدَن- شکنجه کردن و زدن باشد.  بوشعیب گفت :

  دلمان چو آب بادی^[154] تنمان^[155] بهار بادی

                                    از بیم چشم^[156] حاسد کش کرده^[157] باد باهك.

نَشك - درختیست که بار نیارد^[158].   رودکی گفت :

  آنك نشك آفرید و سرو سهى      آنك بید آفرید و نار و بهی.

یشك - چهار دندان پیشین بزرگ باشد از سُباع و مار، عنصری گفت:

  [ما] بسازیم^[159] دل بجستن جنگ    در دُم اژدها و یشك نهنگ

فیلَك - تیر بدخشانی بُوَد.  فرخی گفت:

بکوه بر شد و اندر نَهاله گه بنشست

                                 فیلك پیش و بِزِه^[160] کرده نیم چرخ بچنگ^[161].

نسک - عدس باشد.  منجیك گفت :

  آنکو ز سنگ^[162] خارا آهن برون کِشَد

                                        نسکی زِ کَف تو نتواند برون کشید.

نسک- جزوی از اجزای کتاب گبرانست و همچون قرآن سورتهاست.  خسروانی^[163] گفت:

  چه مایه زاهد پرهیزگار صومعگی^[164]

                         که نسک خوان شد بر عشقش و ایارده گوی.

خایسک - مِطرَقه باشد.  منجیك گفت :

  آنجا كه پتك باید خایسك بیهده است

                          گوزست خواجه سنگین مغز^[165] آهنین سفال^[166].

اشک و سِرِشک- آب چشم باشد و قَطر باران را اشک ابر گویند و قطر آب چشم را همچنین.  فرخی گفت :

  من همانم که مرا روی همی اشک شخود

                               من همانم که مرا دست همی جامه درید.

سرشک- اشک بود.  فردوسی گفت:

  ببارید پیران ز مژگان سرشک    تن پیلسم در گذشت از بزشك^[167].

عنصری گفت :

  همه دیده  پر خون و رخ پُر سرشک

                                       سرشکش روان بر شکفته^[168] سرشك.

سرشک - درختی بود در نواحی بلخ و این جنس در آن طَرَف بسیار باشد.  برگش چون گل ارغوان بود برنگ و لونش بِبَنَفشی زَنَد چون گل خیری و گلهاش سپید بود.  عنصری گفت :

  رخ ز دیده نگاشته بِسِرِشك    وان سرشکش بِرَنگ تازه سرشک.

رَشك - حسد بود و غیرت عنصری گفت :

  نشست و همی راند بر گُل سرشک   از آن روزگار گذشته بِرَشک^[169].

تَبك – قَزّ باشد که بجورب و کلاه بافند.   رودکی گفت :

  فاخته گون شد هوا ز گردش خورشید

                                        جامه خانه بِتبك^[170] فاخته گون آب.

پُتك - كدین بزرگ آهنگران باشد.  فردوسی گفت :

  سر ِسَروران زیر گرزِ گِران          چو  سندان بُد و^[171] پتک آهنگران*.

نَمُتك - گُهَر^[172] باشد و گویند نَمُتك زُعرور باشد بتازی.  قریع گفت :

  گروهی آنک که ندانند باز سیم زِ سُرب^[173]

                                  همه دروغ زن و خربطند^[174] و خیره سرند.

  نَمُتك و بُسَّد نزدیکشان یکی باشد.

                                         آن که هر دو بگونه شبیه یکدگرند.

لك - بُن لاك باشد و لَکا باشد که باز پس مانده بود و در دسته های کارد بکار برند.  آغاجی گفت :

  هیچ نیایم همی ز خانه برون^[175]      گوئیم  اندر نِشناختَند بلك^[176].

خُنَک - تازیش طُوبی باشد:

  خنك آن کس را کو چاکِرِ چاکِرَت بُوَد

                                      چاکر چاکرت از میر خراسان مهتر.

كیك - مردمک چشم بود.  رودکی گفت :

  خشمش^[177] آمد و هم آنکه گفت ویك

                                       خواست کورا بر کند از دیده كیك.

ویك - یعنى وَیحك و چنان پندارم که هر دو تازی اند ولیكن ویك مستعمَلَست.  رودکی گفت:

  خشمش آمد و هم آنگَه گفت ویك

                                            خواست کورا بر کند از دیده كیك.

رودکی^[178] [گفت]:

  ماده گفتا هیچ شرمت نیست ویك

                                   چون سبکساری نه بد دانی نه نیك.

كِلك - قلم باشد.  عسجدی گفت :

  کلکش چو مرغکیست دویده بر^[179] آب مشك

                                   و ز بهر خیر و شر زبانش دو شاخ و تَر.

شِلك - گلی باشد سیه فام گیرنده، چون پای بَرو نهی بِجَهد بر آید.  رودکی گفت :

  چو ییش آرند کردارت بِمَحشَر       فرومانی چو خر بمیان^[180] شالکا.

نِلك - چیزی باشد گرد و سرخ و زرد نیز بود و ترش بُوَد و آلوی کوهی گویندش.  بو المؤید گفت :

صفرای مرا سود ندارد نلکا        

                                               درد سر من كجا نِشانَد^[181] عِلكا.

سوگند خورم بهرچ هستم ملک

                                         کز عشق تو بگداخته ام چون کِلکا.

مِلك - سپیدی بن ناخن باشد.  احمد برمک گفت :

  مِلک از ناخن همی جدا خواهی کرد

                              دردت کند ای دوست^[182] خطا خواهی کرد.

مُلك - دانه ییست چون ماش و از عدس مه باشد، گروهی کُلولَش خوانند.  بوالمؤید گفت :

  بسا کسا که ندیم حریره^[183] و بره است.

                                  و بس کَسَست که سیری نیاید از مُلکی^[184].

چَكوك - تازیش قُنبره، مرغکی باشد، آواز لطیف کند.  گروهی چكاوك و چكار  گویندش لبیبی گفت.

  ای غوك چنگلوك چو پژمرده برگ كوك

                                 خواهی که چون چُکوک بِپَّری سوی هوا.

چوك - مرغیست که خویشتن از درخت بیاویزد.  بهرامی^[185] گفت :

  آبی مگر^[186] چو من زغم عشق زردگشت

                                  وز شاخ همچو چوك بباوبخت خویشتن.

چنگلوک - آن بود که دست و پای کژ دارد.  عنصری گفت :

  بِمردَن^[187] بآب اندرون چنگلوک      بِه از رستگاری^[188] بنیروی غوك.

غوك - بزغ باشد.  منجیك [گفت]:

  چشم چون جامه غوك آب گرفته همه سال^[189]

                              لفچ چون موزه خواجه حسن عیسی کژ.

خَدوك- کسی بود که طیره شود^[190].  عنصری[191] گفت:

  هر که بر درگه^[192] ملوك بود        از چنین کار با خدوک بود.

کپوك - مرغیست آسمان گون چَندِ باشه یی و از جنس خویش جفتش نبود، گرد مرغی دیگر همی پرد تا از و بچه آرد.  منجیك گفت :

  با این همه سخن که^[193] همی جفت خواستم

                                             

                                                آمد فَراخ مُرز عبا پیچ با پیام^[194]

  خارش گرفته و بخوی اندر شده غمین^[195]

                           همچون كبوك خسته می جست^[196] کام کام.

تبوراك - دف باشد.  حکیم غمناک گفت :

  یاد نکنی چون همی آن روزگار پیشتر

                             تو تبوراکی بدست و من یکی بربط بچنگ.

سرجیك^[197] - سرهنگ بود.  عنصری^[198] گفت :

  ای بر سر خوبان جهان بر سرجیك  

                                         پیش دهنت ذرّه نماید خَرجیك.

  و  خرجیك بیابانی است و از پیش گفتم^[199].

بُلكَنجَك - طُرفه باشد.  شهید گفت :

  أی قامت تو بصورت كاونجك^[200]

                                هستی تو بچشم هر کسی بُلكَنجَك.

كَشَك^[201] - عكه^[202] بود یعنی عقعق. محمودی گفت :

  هرگز نبود شِکَر بشوری چو نمك

                                     نه گاهِ شِکَر^[203] باشد چون باز كَشَك.

اسبیدرَك^[204] - دستارچه بُوَد.  رودکی گفت :

  ای قبله خوبان من ای طُرفه ری^[205]  

                                             لب را بسبیدرك^[206] بكن پاك از می.

شَفَك - یعنی جلف^[207] و فرسوده و  نابکار شده باشد.  رودکی گفت :

  اَندی که امیر ما باز آمد پیروز

                                  مرگ^[208] از پس دیدنش روا باشد و شاید.

  پنداشت همی حاسد کو باز نیاید

                                           باز آمد تا هر شَفَکی ژاژ نخاید^[209].

بارِك - باریک بود.  رودکی گفت :

  خلخیان خواهی^[210] جمّاش چَمش  ^[211] گِرد سرین خواهی بارِك میان.

گلفهشنگ^[212] - آن آب فِسُرده بود که از ناودان آویخته بود و آب گلفهسنگ نیز گویند.  فرالاوی گفت :

   [آب] گلفشنگ^[213] گشته از فسردن ای شِگِفت^[214]

                        همچنان چون شوشه^[215] سیمین نگون آویخته.

شارك - مرغیست كوچك و خوش آواز، زینتی گفت:

  الا تا در آیند طوطی و شارك^[216]        الا تا سرایند قُمری و ساری.

شوشک - رُباب چهار رود باشد.  زینتی^[217] گفت :

   گهی رباب زنی گاه بَربَط و گه چنگ^[218]

                                گهی چغانه و طنبور و شوشك و عنقا.

ایژَك - شرار آتش بود.  شهید گفت :

  چو زرساو ایژک زو چکان لیکن چو بِنشستی

                       شدی همچون پشیزهء زرساوه غیبه و جوشن^[219].

تُرک- ترکستان بود.  دقیقی گفت :

  اکنون فکنده بینی از ترک تا یَمَن   یکچندگاه زیر پی آهوان سمن.

جاخشوك^[220] - داسکاله بود.  شهید گفت :

  ای خواجه با بزرگی و اشغال چی^[221] ترا

                              برگیر جاخشوک و بر او^[222] می دِرو حشیش.

چُکُک - مرغیست.  بوشکور گفت :

  اگر بازی اندر چکک كم نِگَر     وگر باشه ای سوی بطّان مپر^[223].

فراستوك - خَطّاف بود: زَرّین کتاب گفت:

  ای قحبه چه یازی* زِ دف بدوك^[224]     مَسرای چنین چون فراستوك.

تموک - تیریست که بِاَبخار میباشد و اکنون بِهَر جای میسازند پیکانش را بند گشای باشد، چنانک در تن آسان رود ولیکن برون کشیدن از تن دُشخوار باشد تا گوشت باز نگیرند بیرون نیاید.  عمّاره، گفت :

  پسر خواجه دست برد^[225] بكوك      خواجه او را بزد بِتیر تموك.

برك - رودیست^[226]، خسروی گفت :

  نَمَک خود تبه شود چه^[227] علاج        چاره چه غرقه را بِرودِ بُرَك^[228].

بساك و ستاك^[229] – تاکِ رَز باشد.  عماره گفت :

  من بساك از ستاك^[230] بید كنم       با تو امروز جفت سبزه منم.

تَراك - طَراق بود.  خسروی^[231] گفت :

  وان شب تیره كان ستاره برفت    و آمد از آسمان بگوش^[232] تراك.

وَنجنک - شاهسفر هم^[233] بود.  خسروی گفت :

  وَنجنگ^[234] را همی نمونه کند     زیر هامون^[235]  بزلف و نجنکی.

پوک-  پوده ییکه آتش در آن زنند تا بفروزد.  منجیك^[236]  گفت :

گر برفکند گرم دم خویش بگوگرد.

                                           بی پوک ز گوگرد زبانه زند آتش.

تكوک - گاوی باشد سفالین یا زرین یا از چیز دیگر که بدان شراب خورند.  رودکی گفت :

  خور بشادی روزگار نو بهار^[237]     می گسار اندر تكوک شاهوار.

تبوك^[238] - طبقی باشد که بر مثال دفی بود چوبین و بقالان دارند و گروهی بتکان^[239] خوانندش از مردم عامه طوس ، منجیك گفت :

   من فراموش نکردم و نخواهم کردن^[240]

                                           آن تبوك جو و آن ناوه^[241]  اشنان ترا.

كوك - كاهو بود و او را بتازی خَس خوانند.  خسروانی گفت :

  خواب در چشم آورد گویند كوك و كوكنار

                                      با فراق روی او داروی^[242] بیخوابی شود.

كابوك - جای مرغ خانگی بود و چیزی که چون زنبیلی از میان خانه بیاویزند انرا نیز كابوك خوانند.  بوشکور گفت :

  چون بچه کبوتر منقار سخت کرد

                                      هموار کرد موی و بیَوکَنَد^[243] موی زرد

  كابوك را نشاید و^[244] شاخ آرزو کند

                                      وز شاخ سوی بام شود^[245] باز گرد گرد.

سوك^[246] - مصیبت بود.  گفت :

  بسا که مست درین خانه بودم و شادان

                                 چنانك جاه من افزون بُد از امیر و بُیوك^[247].

  کنون همانم و خانه همان و شعر همان

                                 مرا نگویی کز چه شدست شادی سوك. 

سوک- خار خوشه گندم و جو باشد و کوسه را نیز سوک ریش خوانند.  شاکر بخاری گفت:

اندام دشمنان تو از تیر ناوکی     مانند سوك خوشه جو باد^[248] آزده.

غالوك و ژواله- هر چه آن چون مهره گرد کنی غالوك و ژواله خوانند، و مهره گروهه را غالوک خوانند.  خسروانی^[249] گفت :

  کمان گروهه زَرّین شده مُحاقی ^[250]ماه^[251]

                               ستاره جمله چو^[252] غالوکهای سیم اندود.

آزفنداق^[253] -قوس قزح بود.  اسدی مصنف گوید در گرشاسف نامه :

  کمان آزفنداق شد ژاله تیر^[254]           گل غنچه ترك^[255] و  زره آب گیر.

نوك - سر هر چه تیز باشد آن تیزی را نوک خوانند.  بوشکور گفت :

    چو دینار باید مرا یا دِرَم^[256]              فراز آورم من ز نوك قلم.

پالیک^[257] - شُم باشد یعنی پای افزار چرمین.  رودکی گفت :

  از خر و پالیک^[258] آنجای رسیدم که همی

                                       موزه چینی میخواهم و اسب تازی.

كِلیك - اَحوَل بود.  مظفری گفت :

  چون ببینم ترا ز بیم^[259] حسود            خویشتن را كِلیك سازم زود.

کُلُک - هم احول بود.  بوالعباس گفت :

  وز فروغش شب تاری شده مر نقش نگین^[260]

                                           ز سر کنگره^[261] بر خواند مرد ُکلُکا^[262].

مَجَرگ- بی کار و سخره باشد. رودکی گفت :

  چون فراز آمد بّدو آغاز مرگ       دیدنش بیکار گرداند و^[263] مجرگ.

بوشکور گفت :

  چنین گفت هارون مرا روز مرگ      مفرمای هیچ آدمی را مَجَرگ.

سترگ - لجوج باشد و بی آزرم و تُند.  فردوسی گفت :

  ستوده بود نزد خرد و بزرگ            اگر زاد مردی نباشد^[264] سترگ*.

بَیوگ^[265] - عروس بود و بیوگانی عروسی. رودکی گفت :

بس عزیزم^[266] پس گرامی شادباش      اندرین خانه بِسان نو بیوگ.

اورنگ ۔ اورنگ^[267] تخت بود.  فردوسی گفت :

بدو گفت بی تو نخواهم جهان     نه اورنگ و نه تاج و گرزِ گِران.

اورنگ - زیبایی بود چون اورند.  شهید گفت :

  ای از رخ تو یافته زیبایی اورنگ^[268]

                                 افروخته از طلعت تو مسند و اورنگ.

آژنگ- چین روی باشد.  فرخی گفت :

  بزرگواری و کردار او و بخشش او

                                     ز روی پیران بیرون همی برد آژنگ.

تنگ - دره کوه باشد.  منجیك گفت :

  بِزُلف، تنگ ببندد بر آهوی تنگی    

                                       بدیده، دیده بدزدد^[269] ز جادوی محتال.

تنگ - خروار شکر باشد.  فرخی گفت :

  درین [بلاد ] فزون دارد از هزار کلات

                                       هر یك اندر دینار تنگها بر تنگ^[270]

کُنارنگ- صاحِب طَرَفی باشد و مرزبان نیز خوانند.  فردوسی گفت:

  ازین هر دو هرگز نگشتی جدا      کنارنگ بودی^[271] و او ^[272] پادشا.

دُژ آهنگ- بدخوی و بدجوی باشد و در پهلوی در وصف تیر و زوپین نیز بکار برند.  عنصری گفت :

  بیك خدنگ دژآهنگ جنگ داری^[273] تنگ

                                        تو بر پلنگ شخ و بر نهنگ دریا بار.

غَرماسَنگ^[274] - نان تُنُک^[275] بروغن در جوشانیده^[276] بود.  بوشکور گفت:

  گر من بِمِثل سنگم^[277] با تو غرماسنگم^[278]

                                   ور زآنک تو چون آبی، باخسته دلم ناری.

شِالَنگو پژول- کَعب پای بود.  حَکاّک گفت :

  گرفتم^[279] رگ او  داج و گرفتمش^[280] بدو چنگ

                                    بیامد عزرائیل^[281] و نشست از بر من تنگ

چنان منکر^[282] لفچی که برون آید از رنگ^[283]*

                                             بیاوردش جانم برِ زانو زِ شتالنگ.      

غَرَنگ - بانگ نرم گریه ^[284] بود در گلو.  منجیك گفت :

کار من در هجر تو دایم نفیرست و فغان

                      شغل من در عشق تو دایم غریوست و غرنگ.

غَنگ- چوب عصاران باشد که ازو سنگها در آویزند جهت روغن منجیك گفت :

  چند بُوی چند ندیم الندم^[285]       کوش و برون آی ازین^[286] غنگِ غم.

رنگ - بز کوهی باشد.  فرخی گفت :

  ز سر ببر ّد شاخ و ز تن بِدَرَّد پوست

                                              صیدگاه زِ بهرِ زِه کمان^[287] تو رنگ.

رنگ- (دیگر)  اشتران بُوَند که از بهر بچه کردن دارند.  فرخی گفت :

  کاروانی بیبیسُراکم داد جمله بارکش

                                 کاروانی دیگرم بخشید بُختی جُمله رنگ.

رنگ- (دیگر)  حیلت و دستان باشد.  فرخی گفت :

  و گر جنگ نیاز آیدش بدان کوشد

                                   که گاه جستن از آنجا چگونه سازد رَنگ.  معزی گفت:

   آمد آن ماه در هفته با قبای هفت رنگ

                        زلف پر بند و شکنج و چشم^[288] پُر نیرنگ و رنگ.

رنگ - (دیگر)  منفعت باشد.  کیا حسینی قزوینی گفت:

از جان و روان خویش رنگت کردم   ما را زلبان خویش رنگی نکنی.

معزی گفت :

  مگر چو پرده شرم از میانه بردارد

                                   مرا^[289] از آن لب یا قوت رنگ باشد رنگ.

فَدرَنگ - چوبی باشد که بدان جامه شویان جامه کوبند.  و از پس در نیز نهند از بهر استواری و وقتی که جنگ افتد در دست گیرند.  خطیری^[290] گفت :

  پای بیرون منه از پایگه^[291] دعوی خویش

                                          تا نیاری بدر کون فراخت فدرنگ.

نیرنگ- حیلت باشد.  فرخی^[292] گفت: 

  ز هیچگونه بدو^[293] جادوان حیلت ساز

                                             بکار برد ندانند حیلت و نیرنگ.

هَنگ- زور و آهنگ کردنست کسایی گفت :

  ای زدوده سایه تو ز آینه فرهنگ زنگ^[294]

                         بر خرد سرهنگ و فخر عالم از فرهنگ و هنگ^[295].

ارتنگ - کتاب اشکال مانی است و اندر لغت دری بجای تاء ثاء دیدم^[296] یعنی ارثنگ.  فرخی گفت:

  هزاریك زان کاندر سرشت او هنرست

                                  نگار و نقش^[297] همانا که نیست در ارتنگ.

باشنگ^[298]- خیار باشد که از برای تخم اندر پالیز بگذارند و غاوشو^[299] نیز گویند.

منجیك گفت :

  آن سگ ملعون برفت این سند^[300] را از خویشتن

                             تخم را مانند باشنگ ایدرش^[301] برجای ماند.

فنگ^[302] - جانوریست که چوب خورد بر شبه زرو^[303] گاه با هم آید و رنگی سبز دارد.  حکاک گفت :

 بماندستم دلتنگ بخانه در^[304] چون فنگ

                                 ز سرما شده چون نیل سر و روی پر آژنگ.

سیرنگ - سیمرغ باشد.  فرخی گفت^[305]  :

[نارنگ - نارنج باشد.  فرخی گفت]  :

همیشه تا ز درخت سمن نروید^[306] گل

                                               برون نباید از شاخ نارون نارنگ.

زَراغَنگ^[307] و زَراغَن - هر دو زمین ریمناک باشد و ریگناك.  عسجدی گفت :

  زمین زراغنگ^[308] و راه^[309] درازش

                                           همه سنگلاخ و همه شوره^[310] یکسر.

زغنگ - یعنی فواق شاکر بخاری^[311] گفت :

مرا رفیقی پرسید کین غریو ز چیست^[312]

                                  جواب دادم کز عزم نیست هیچ^[313] زغنگ.

شترنگ - شطرنج بود.  نجّار گفت :

  تا جز از بیست و چهارش نبود خانه نرد

                       همچو دو سی و دو خانه است نهادَش^[314] شترنگ.

زرنگ - درختی کوهی بود که بار نیارد سخت بود و آتش برو کم کار کند ، هیزم را شاید.  منجیك^[315] گفت :

  چنان بگریم گر دوست بار^[316] من ندهد

                               که خاره خون شود اندر شخ و زرنگ زگال^[317].

شرنگ - گیایی تلخست چون^[318] زهر،  رودکی گفت :

  همه بتنبل و بندست^[319] باز گشتن او

                                     شرنگ نوش آمیغست و روی زر ^[320]اندود.

وننگ - سر خوشه انگور بود که بدان آب همی خورد^[321].  فرخی گفت:

  شاد باش و دو^[322] چشم دشمن تو

                                            سال و ماه از گریستن چو وننگ.

شَنگ - خرطوم پیل بود.  بوشکور گفت :

  تاکی کند او خوارم تا کی زند او شنگم

                                 فرسوده شوم آخر گر آهن و گر^[323] سنگم.

شنگ و مشنگ - شنگل و منگل بود، یعنی دزد راه زن.  خطیری^[324] گفت :

  چه زنی طعنه که با هیزان هیزند^[325] همه

                  که تویی هیز و تویی مسخره  وشنگ و مشنگ^[326].

قریع الدهر گفت :

  شعر بی رنگ و لیکن شعرا رنگ برنگ^[327]

                  همه چون دیو دوان^[328] و همه چون شنگ و مشنگ.

مذنگ و تزه - دندانه کلیدان باشد.  قریع الدهر گفت :

  همه آویخته از دامن دعوی و دروغ^[329]

                           چون کفه^[330] از کُس گاو و چو کلیدان^[331] ز مدنگ^[332].

غدنگ - بی اندام و ابله دیدار باشد.  قریع الدهر گفت :

  همه چون غول بیابان همه چون مار صلیب

                               همه بومره نجدی^[333] همه چون کاک^[334] غذنگ.

منگ - قمار باشد.  قریع الدهر گفت :

  نشکیبند^[335] ز لوس و نشکیبند ز فُحش

                                         نشکیبند ز لاف و تشکیبند زِ منگ.

پَشَنگ^[336]- آلت گلیگران^[337] بود یعنی بیرم^[338].  بو حنیفك [کذا] اسكاف گفت :

  با دوات و قلم و شعر چه کارست ترا

                                  خیز و بردار تش و دستره^[339] و بیل و پشنگ.

لیوَلَنگ و هَلباک^[340] و پَنیرتَن و هبولنگ - این جمله تَرَف را خوانند.  غمناک راست:

  و آن زر از تو باز خواهد^[341]  آنک تا اکنون ازو

                            چوغری^[342] خوردی همی و طایفی^[343] و لیولنگ.

غاوشنگ - آن چوب گاوران^[344] باشد که کار بر آن رانند.  طّیان گفت :

  مرد را نهمار خشم آمد ازین           غاوشنگی بکف آوردش گزین.

شَفترَنگ - شفتالو بود.  عسجدی گفت :

  با سماع چنگ باش از چاشتگه^[345] تا آن زمانك^[346]

                             بر فلک پیدا شود پروین چو سیمین شفترنگ^[347].

ترنگ - آوازه زه کمان باشد.  عنصری گفت :

  از دل و پشت مبارز می بر آید^[348] صد تراک

                                     کز زه عالی کمان خسرو آید یك ترنگ.

بادرنگ - ترنج باشد.  منجیك گفت :

  یاسمن^[349] آمد بمجلس با بنفشه دست سود

                                  حمله کردند^[350] و شکسته شد سپاه بادرنگ.

آذرنگ - غمی و محنتی صعب^[351] باشد.  بوشکور گفت :

  ز فرزند بر جان و تنت آذرنگ   

                                      تو از مهر^[352] او روز و شب چون نهنگ.

و هم بوشکور گفت:

  بآهن نگه کن که بُرّید سنگ      نَرَست آهن از سنگ بی آذرنگ.

گاورنگ - گرز فریدون بود یعنی گاوسر، همانا که بر شبه گاوی ساخته بود.  فردوسی گفت :

  بیامد خروشان بدان دشت جنگ         بچنگ اندرون گرزه گاورنگ.

نیملنگ - کمان دان^[353] بود.  فرخی گفت :

  بروز^[354] کارزار خصم و روز نام و تنگ تو

                                      فلك در گردن آویزد شَغا و نیم لنگ تو .

کِنگ^[355] - اَمَرد بزرگ قوی قالب بود.  عسجدی گفت :

  کنگی بلند بینی کنگی بزرگ پای

                                  محكم سطبر ساقی زین گرد^[356] ساعدی .

مَچاچَنگ - کیری بود از ادیم دوخته که سعتریان ناسازگار بکار دارند و سعتریان سازگار خود بزنان مشغول باشند .  بو عاصم گفت :

  مال رئیسان همه بسایل و زایر

                                      و آن ِ بر کفشگر^[357] ز بهر مچا.چنگ.

باجنگ^[358]- دَرَکی خرد باشد که بيك چشم از و بتوان نگرید .  بو عاصم گفت :

  مال فراز آوری بکار نداری^[359]

                                    تا ببرند از در و دریچه^[360] و با جنگ .

 

                   

---

[1] - در "چ" لغت و معنای آن و نام شاعر نیست و در حاشیه آورده که: این بیت شاهد "گریغ: یا "ماغ" باید باشد.  اما چون لغت ماغ را بعدا آورده است ناچار شاهد گُریغ خواهد بود و معنای گریغ را از "ا" برداشیتم  و آنجا این لغت شاهدی از شعر عنصری* دارد.

* https://ganjoor.net/search?s=%DA%AF%D8%B1%DB%8C%D8%BA&es=1&author=62

[2] - دل برد و مرا نیز که مردم.  (متن از "ا" است)؛ "نچ”:دل برد مرا نیز بمردم نشمرد.

[3]- "نچ”:گفتا که چه سودَست ورغ [بفتح "واو" و کسر "را"]. 

[4] - "چ": ببوی برم قیصر و درم.  (متن از "ا" است).

[5]- "چ": چو بزیم و لگام بند ستاخ.  (متن از "ا" است).

[6] - "چ": او شد.  (متن از "نچ" است).  و استاد دهخدا نوشته اند ظاهرا نفاع مستی است و نسخ بدل "ا" نیز این است: نفاغ مستی و قحف باشد.  و در ص 228 "ا" (چاپ مرحوم اقبال) نیز. 

[7] - "چ": ز.  (متن تصحیح قاسیست).

[8] - در "چ" شاه نیست از "ا" نقل میشود:

        کجا باغ بودی همه راغ بود   کجا راغ بودی همه باغ بود.

[9] - "نچ": پالغ بالغ؟ "ا": پالغ و بالغ.

[10] - {گ: سروئی.  (متن تصحیح قیاسیست).

[11] - "ا": بتارم.

[12] - "چ": رَوَم.  (متن از "ا" و "نچ" است).

[13] - "نچ": گر.

[14] -"چ": بیشتر.  (متن از استاد دهخداست).

[15] "چ”:سست بوده.  (متن از استاد دهخداست).

[16] - واو از "ا" است.

[17] - چ": متن از "ا" است و بون یعنی آسمان).

[18] - "چ”:میان دو قلاب افزوده است: [و این].

[19] - "نچ": بازگشت.

[20] - "نچ": خوان خواسته.

[21] - (استاد دهخدا نوشته اند: نمی دانم کلمه لوغ در این شعر چگونه معنی دوشیدن می دهد).

[22] - "نچ": شماووغ.

[23] - "ا": آه؛ "چ": ای.  متن تصحیح قیاسیست).

[24] - "چ": و عز وای.  (متن از "نچ" است).

[25] - "نچ": دریغ روز جوانی هزار بار دریغ

                                       که شادمانی من راست بود چون سپریغ؛

در "ا" بیت دیگری بدنبال این شعرست چنین :

   بناز باز می پرورد وِرا دهقان

                                             چو شد رسیده نیابد ز تیغ تیز دریغ.

(تصحیح استاد دهخدا:   تیز گُریغ).

[26]- "نچ" "ا": ننهَند. 

[27] -"نچ" "ا": نَنشانَنَد.

[28] "ا" در حاشیه نوشته: کار (س=کارد).

[29] - عبارت ظاهرا سقطی دارد.

[30] - "نچ": مهر و ماه، زهره و ماه.

[31] - "ا": بسنده؛ بصد ره، بِصَد مار.

[32] - "چ": بِنَغنَکی چند ترا انبازم؛ "ا": با نغنکی چند ترا من انبازم.  ( متن از "نچ" است).

[33] - "ا”:گل و...؛ "نچ": سر نوک رُمح تو.

[34] - "نچ": من بود احمر.

[35] - "چ": یکی.  (متن از "ا" و "نچ" است).

* شوغ .  (اِ) شغه.  سنگین شدن دست و پای بود و آن را به ترکی ایشتی (؟) گویند.  (فرهنگ اسدی).

  عمر چگونه جهد از دست خلق/باد چگونه جهد از بادخَن

سروبنان کنده و گلشن خراب/لاله ستان خشک و شکسته چمن

بسته کف دست و کف پای شوغ/پشت فرو خفته چو پشت شمن

بار ولایت بنه از گاو خویش/بیش بدین شغل میاز و مدن.

[36] - "ا":بسته کف...؛ پای بشوغ.  (متن از "ا" است).

[37] - "چ": چون؛ "نچ": چونکه؟  (متن از "ا" است).

[38] - "ا": چهر و لاف؛ نسخه "ا": نام و لاف.

[39] - "نچ": زنده واف. 

[40] -"چ": فَواجِر.  (متن از استاد دهخداست).

[41]- "نچ": بَل کَم زِ زَن. 

[42]

[43] - "چ": کوش.  (متن از "ا" است).

[44] - "نچ”:کسائی.

[45] - (استاد محمد دهخدا: بر او).

[46] - "نچ": بکف.

[47] - "ا": من.

[48] - "چ": بدهم.  (متن از "ا" است).

[49] - "ا”:بر ره.

[50]- صوّاف؟ (استاد دهخدا). 

[51] - "نچ": مِسمار.

[52] - "نچ": افکنده ای دریغ.

[53] - "واو" در "چ" نیست از "ا" و "نچ" است.

[54] - "نچ": کرف سینه بسیم، کزف بسیهنء سیم؛ "چ": فرو نشاند کرف سیم را همی.  ( متن از "ا" است).

[55] -"چ": من هاز.  (متن از "چ" است ذیل لغت کرف).

[56]- "چ": نشاند.  (متن از "چ" است ذیل لغت بالا). 

[57] - "نچ": بر نِشانَم؛ "چ": برنشاندم (متن از "چ" است ذیل لغت بالا).

[58] - کرف سینه بسیم.؛ کزف بسینه سیم؛ "چ": سیم زده...؛ "ا" سیم سره.  (متن از "نچ" است و از "چ" ذیل لغت سرف و سرفه).

[59] - "چ": مویز آب.  (متن از "ا" است). 

[60] - "چ": که؛ "ا": کو.  (متن از استاد دهخداست).

[61] - "ا": سمورینشان.

[62]- "نچ": کوف بر (پر). 

[63] - "چ": نکردی.  متن از "ا" است).

[64] - "نچ": گهی گرماب؟؛ "ا": که گرم آیی.  (متن نیز روشن نیست).

[65] - "نچ": تلخ چون بیم و صعب.

[66] - "نچ": ازان؛ "ا" بیت و لغت را ندارد

[67] - "نچ": نکنی آیَفت: کنی...

[68] - "نچ": کوخ.

[69] - "چ": خذلان و عصیان.  (متن از استاد دهخداست).

[70] - "نچ": خانها.

[71] - "چ": ژاژ لک.  (متن از "نچ" و "ا" است).

[72] -"چ": کم.  (متن ار "ا" است).

[73]- "چ": سر نهاده بر زبان؛ "ا": سرنهاده بر زبان.  (متن از استاد دهخداست).

[74] - "نچ": زافه.

[75] - "چ": یکی...؛ "ا": ...لخت. 

[76]- "نچ" پشک. 

[77] - "نچ": بندهء.

[78] -"چ": سبزه.  (متن از "ا" است).

[79] "چ": لَگَنَش [؟].  (متن از استاد دهخداست؛ "نچ": چون...لکش. 

[80] - "نچ": زغزن.

[81] - "نچ" بستایش.

[82] - "چ": خربزه.  (متن از "ا" است).

[83]- ای گوی که آرامجودیو[ی].  (متن از "ا" است). 

[84]- هرکجا آرام نجل سفلگان که رست گنگ.  (متن از "ا" است). 

[85] - "چ": از بوی او.  (متن از "ا" و "نچ" است).

[86] - "نچ": دو رود.

[87] - "چ": صورت گراز.  (متن از "ا" است).

[88] - "چ": نقاشیان.  (متن از "نچ" و "ا" است).

[89] - "چ": بنشست.  (متن از "نچ" است).

[90] - (حدس استاد دهخدا: صفار .  عصار).

[91] - "ا": منچیک.

[92] - (بلایه=زن بدکار).

[93] (استاد دهخدا نوشته اند:  نیرنگ غلط و صحیح آن سیرنگ است یمعنی سیمرغ).

[94] - (استاد دهخدا: پَدیدار).

[95] "نچ" سنگ.

[96] -"چ": برگی.  (متن از "ا" است).  (ظاهرا اص: بی برگ کی (=که) بوده است).

[97] -"نچ": ای تو چو شوخی که بشکنی یر سر چنگ (سرجنگ)، ای تو چوئی (وی تو چوئی) که همچو موم ز شنگ؛ "چ": و تو ...  (متن از "ا" است). 

[98] - "چ": کرگ.  (متن از استاد دهخداست).

[99] -"چ": اندر.  (متن از "ا" است).

[100] - "چ": "ا": هردو یک جای نشینیم چو.  (متن از استاد دهخداست).

[101] - "چ": ای غوک و چنگولَک؛ "نچ": ای خوک چنگولک.  (متن از "ا" و "نچ" است).

[102] - شاید مردم کُش.

[103] - "چ": بد زهره بخوی؛  "نچ": همه چون هرء بحری؛ "ن{": هره بخوی...؛ تیره بخوی.  (متن از استاد دهخداست).

[104] - "نچ": گاو.

[105] - "نچ": کبک.

[106] - "نچ": ...  ؛ تنش خاک "نچ" دیگر:  ز پیشَش بغلتید شامِس بخاک.

[107] - "چ": تو نگر.  (متن از گ«چ" و "ا" است. 

[108] -"نچ": زِ کِلکَش ...  شد؛ "نچ": خدنگش بیشه بر شیران کند تنگ.  (متن از "ا" است).

[109] - "چ": جند.  (متن از استاد دهخداست).

[110] "نچ": خود.

[111] - "چ": چو ...  ؛ "نچ": باز تیز دندان.  (متن از "نچ" است).

[112]- "نچ": هژاک. 

[113] - "چ": کی...  ؛ "نچ": بباید داشت دایم خویش را راست.  (متن از "ا" است و کی در "چ" صورت قدیم "که" باشد).

[114] - "چ": از هراکا.  (متن از "ا" است).

[115] - "نچ": بناکت برده پاک.

[116] - "چ": موی رختت.  (متن از "نچ" است).

[117] - "چ": اسپرهم.  (متن از "ا" است).

[118] - "نچ": دقیقی.

[119] - "نچ": نغز کرد.

[120] - "نچ": زیرا.

[121] - "نچ": چاکرش

[122]- - "نچ" "ا": پک. 

[123] - "نچ" "ا": پک.

[124] - "چ": که کند چشم خویش کژ؛ "ا" که مر او را کنی خبک.  (متن از "نچ" است).

[125] - "چ": گردم همی دوی.  (متن از استاد دهخداست).

[126] -- (این بیت در "چ" یک سطر پائین ترست و بنام خسروانی آمده یعنی شاهد دیگری برای لغت بک بمعنی زیبائی دانسته شده است.  ما از روی "ا" آنرا اصلاح کردیم.

[127] - "از" زائد می نماید.

[128] - نسخه "ا" هستی.

[129] - (استاد دهخدا نوشته اند کلمه "بک" را در شعر حدس می زنم "یک" باشد بقرینه کلمه "دو" در همین مصراع).

[130] - در "چ" شاهد شعر نیست.  از "ا" ذیلا نقل می شود:

               ای لک ار ناز خواهی و نعمت    گِردِ درگاه او کنی لک و بک.

[131] - "ا": مرد.

[132] - "نچ": پلالک؛ بلارک.

[133]-  "نچ": تیر پران

[134] -"ا": آن.

[135] - "چ": پی.  (متن از "ا" است).

[136] -"نج" "ا": تپنک.  (در برهان قاطع هردو صورت و با "پ" نیز هست).

[137] - "نچ": سازگار.

[138] - "نچ": تنبک ار نهد کسی بیشک.

[139] - "نچ": مرگ.

[140] - "نچ" و "چ" در ص 73 س 19 سروش

[141] - "نچ": ساز.  (متن از "ا" است).

[142] - "نچ": ساز.  (متن از "ا" است).

[143] - بِبیگارَست.  (متن از "ا" است). 

[144] - "چ": یادت.  (متن از استاد دهخداست).

* یاد نآری پدرت را که مدام               گه بتنگش چدی و گه خنجک.

(از فرهنگ اسدی نخجوانی).

[145] - "چ": پلنگمش بدی و؛ "نچ": بتنگش بدی، بلنکش جدی.  (متن از استاد دهخداست).

[146] - "نچ": شیخ (شیح=درمنه).

[147] - "نچ": خنچک.

[148]- "نچ": جرزک، خرتک، خورمک؛ "ا": خرمک: نسخه "ا" خزمک. 

[149] - "چ": حقیری.  (متن از "ا" و "نچ" است9.

[150]- "نچ": چونک نیستند خرمکت. 

[151] - "ا": هر.

[152] - "ا": مردمان نزد.

[153] - "چ": باید.  (متن از استاد دهخداست).

[154] - "چ": با می.  (متن از "نچ" و "ا" است.

[155] - "نچ”:نسخه "ا": تن چون.

[156] - "چ": خشم.  (متن از "ا" و "نچ: است).

[157] - "چ": [کنده].  (متن از "ا" است

[158] - "آ": درخت ناژ باشد.

[159] - "ا”:بسپاریم.

[160] - "نچ": پیش فیلک و زه.

[161] - "ا": کمان.

[162] - "نچ": ز کوه و.

[163]- "نچ": خسروی. 

[164] - "چ": صومعکی.  (متن از "ا" است) و آنجا بشاهد لغت ایارده  "زاهد و پرهیزگار..." آمده است.

[165] - "نچ": سندان ...  ، ...نغز.

[166] - (سفال=پوست گوز و پسته و...). 

[167] - "ا": پزشک.

[168] - "چ": شگفته.  (متن تصحیح قیاسی است).

[169]  - "نچ": بزشک.

[170] - "ا": بتیک؛ "نچ": بتیک، بتک.

[171] - "چ": بر او.  (متن از "ا" است).  * سر سروران زیر گرز گران/چو سندان شد و پتک آهنگران.

[172] - "ا": در حاشیه احتمال داده: کوژ.

[173] - - "ا": گروهی اند که...؛ "چ": گروهی اند که ندانند باز ز سیم سرب؛ جماعتی که ندانند باز سیم از سرب، ...  سیم باز از سرب.  (متن از استاد دهخدا و "نچ" است).

[174]- "نچ": خر بطبع. 

[175] - "ا": هیچ نایم ...؛ "نچ": هیچ نارم شدن؛ هیچ نایم برون ز خانه همی.

[176] - "ا": گوییم در ...؛ "نچ": ...بکلک؛ "نچ": دیگر: گویم در (اندر) ...  نشانده اند.

[177] - "نچ": خشم.

[178] - "چ": مسکور (کذا.  هحتمال حاشیه "آ": بوشکور).  (متن از "ا" است).

[179]- "چ": دو دیده پر.  (متن از استاد دهخداست). 

[180] - "نچ": در جای، در عین.

[181] - "چ": شناسد.  (متن از "ا" است).

[182] - "نچ": ای خواجه.

[183] - "نچ": جوپره.

[184]- "نچ": نیاید...  ؛ از ملکَش (نیز رجوع به صفحه 71 سطر  6 ذیل لغت فرخشته شود).

[185] - "نچ": کسائی.

[186] - "نچ": گوئی بهی.

[187] - "نچ": بدل

[188]- "نچ": دستکاری.  ( و لغت چنگلوک مکر است.  رجوع به ص 89 س 13 شود).

[189] - همه فَژ؟  (از فَژاگِن.  نظر استاد دهخدا).

[190] - (استاد دهخدا نوشته اند: خدوک غم و  اندوه و اضطرابست و امروز هم در قراء اطراف قزوین معمول است و "باخدوک" کسی بود که طیره شود نه خدوک).

[191] - "نچ": عسجدی.

[192] - "نچ": بر دکه.

[193] - "ا": چو...  ؛ "نچ": ...  خفت.

[194] - "ا": خهانجیت بابام؛ "نچ": قباپح...  ؛ مرد عیا نجیب بام بام، عیانجف...

[195] - "نچ”:شده غمی؛ "ا": غمی شده.

[196] - "چ": خاسته...؛ "نچ": خسته و بی جفت؛ ...  بی خُفت.  (متن تز "نچ" است).

[197] - "ن": سرچیک؛ سر جنگ، خرچیک

[198] - "نچ": (فرالاوی).

[199] - (در "ا" (ص 305) آمده خرجیک بیابانی است در راه خوارزم.  اما در در "چ" این لغت نیست و از اینروی احتمال افتادگی در کتاب می رود.

[200] - "نچ": ای صورت تو کاویجک.

[201] - "ا": کَسَک (کَشکَرَک).

[202]- "چ": غُلبه.  (متن از مهذب الاسماء است بنقل از حاشیه "ا").

[203] - (شِکَر اسم از فعل شکریدن است، یعنی شکار).

[204] - "نچ": سپیدرک: سپدرک.

[205] - "نچ": ای طُرفهء ...، ای شُهرهء ری.

[206]- "چ": بِسبیدرک؛ "نچ" ز سپر درک، لب را بسر درک (دژک) مکن.  (دزک: سر آستین و در قزوین هنوز معمولست.  گویند دوز خود را بگیر یعنی سر آستین پیراهند را گاه پوشیدن قبا با پنجه نگهدار:  بنا براین لغت سر دَزَک است). 

[207] - "نچ": خلق.

[208] - "نچ": مرگی.

[209] - "نچ”:بخاید

[210]- "چ": [و] افزوده و زاید است). 

[211] - "چ": جمش؛  "نچ": چشم.  (متن از "ا" است).

[212] - "چ": گلفهشیک؛ "نچ": کلفخشیک.  (متن از "ا" و "نچ" است).

[213] - "چ": گلفهسنگ (متن از "ا" است).

[214] "نچ"" ای عجب.

[215]- "چ": شیشه؛ "نچ": شبشه.  (متن از استاد دهخداست).

[216] - "چ": سارک.  (متن از "ا" است).

[217] - "نچ": فرخی.

[218] - -"چ" و "ا" گهی سماع زنی گاه بربط و چنگ؛ "نچ": گهی سماع زنی گاه ...  (متن نیز از "نچ" است).

[219] - "چ": چو زر ساوه چکان ایژک ازو لیکن چو بنشستی-شدی زرساوه چون سیمین پشیزه غیبه و جوشن؛ "نچ": ...  وا: ...  پشیز و غیبه جوشن.  (متن از استاد دهخداست).

[220] - "نچ": چخشوک، چحسوک.

[221] - "چ": بزرگی اشغال نی؛ "ا": بزرگی و اشغال نی.  (متن از استا دهخداست).

[222]- "نچ": جاخشوش و برو ، برو بدار جاخسوک، ...  و بدو؛  "چ": ...  و برو.  (متن از استاد دهخداست).

[223]

[224] - "چ": بنازی زۀ دَف و دوک؛  "ا": بنازی بدف و دوک (متن از استاد دهخداست).  نسخه "ا" این شعر را از عماره دانسته و چنین آورده است:    

 

* ای قحبه بیازی بدف ز دوک    مسرای چنین چون فراستوک.  زرین کتاب.

 

[225] - نسخه "ا" کرد.

[226] -  (استاد دهخدا نوشته اند : غلط غلط است: رود بُرَک بمعنی کرجی رودخانه است).

[227]- "چ":  چون نمد همچو دیبه شد؛ "نچ": نمد خود تبه شود.  (متن از استاد دهخداست با توجه به "نچ").

[228]-"نچ": ز رود...  پرک. 

[229] - "نچ": استاک.  (استاد دهخدا نوشته است بساک تاجی است که از اسپرغمها کنندو ستاک شاخ تاک رز باشد).

[230] - "نچ”:از بساک.

[231] - "نچ": خسروانی؛ امیرخسرو.

[232] - "نچ": صدای.

[233] - "ا": شاهسفرغم.

[234] - "نچ": و نحنک، و محنک، و نجیک.

[235] - "نچ": در گلستان بزلف.

[236] - "ا": آغاجی.

[237] - "نچ": نوبهاری روزگار؛ ...  فرکار.  

[238] - "نچ": بتوک.

[239] - (این کلمه در برهان قاطع نیامده است). 

[240] - "چ": نکردستم و نخواهم کرد؛ "نچ": نکردستم و نی خواهم کرد.  (متن نیز از نچ است). 

[241] - "نچ": بتوک تر ...  تاوهء.

[242] -"تا فراق روی او را روی؛ "ا": تا ...

[243] - "نچ": می شدی آن، مویگانش زرد.

[244] - "چ": نشاید.  ( متن از "ا" است).

[245] - "نچ": سوی باغ.

[246]- "چ": سوگ.  (متن از استاد دهخداست).

[247] - "چ": امیر و ملوک؛ "ا": صدور و ملوک.  (متن از استاد دهخداست و بیوک بمعنی عروس است).

[248] - "نچ": خوشه چون باد؛ خوشهء بادام

[249] - "نچ": عماره.

[250] - "چ": مُحاق.  (متن از "ا" و "نچ" است).

[251]- "نچ": شده بچرخ هلال. 

[252]- "ا" "نچ": ستارگان همه. 

[253] - "نچ”:"ا" آزفنداک.

[254]- "نچ": کمانشابر گرینده شد ژاله تیر. 

[255] - "نچ":ک پیکان.

[256] - "ا": اگر زر خواهی ز من یا درم.

[257]- "چ": بالیک.  (متن از "نچ" و "ا" است). 

[258] - "نچ": تو خواهم.

[259] - "نچ": ز چشم.

[260]- "چ": بشب تاری شد نقش نگین.  (متن از استاد دهخداست). 

[261] - "چ": بشب تاری.  (متن از "نچ" و "ا" است).

[262] - "نچ": مر او را زلگا؛ مرا در زلگا؛ مردی زلگا.

[263] - اصل بی "واو".  (متن از استاد دهخداست).

[264] - "ا": گه رادمردی نبودن.

* ستوده بود نزد خرد و بزرگ      که در رادمردی نباشد سترگ.  فردوسی.

[265]- (بزعم استاد دهخدا : بیوک بکاف تازیست).

[266] -"نچ": پس عزیزان.

[267] - ظاهرا این کلمه مکرر است.

[268] -تافته زیبائی و اورنگ.

[269] - "نچ": بدوزد.

[270] - "چ": تنگهای به تنگ.  (متن از دیوان فرخی است).

[271] - "ا": بودند.

[272] - نسخهء "ا": یا.

[273] - "نچ": کردی.

[274] - "چ": غر یا سنگ.  (متن از سروری).

[275] - "چ": تنگ.  (متن از "ا" است

[276] - "نچ": حوساینده.  و ظاهرا خوسانیده بمعنی خیسانیده و تر نهاده.

[277] - "نچ": بادم.

[278] - "چ": ...  غریاسنگم؛ "نچ": نزدیک تو زهرست نوش و غریاسنگم.  (متن نیز از "نچ" است).

[279]- (یعنی گرفت مرا). 

[280] - "ا": فشردمش.  (حدس استاد دهخدا: فشردش).

[281] - "چ": غرر ما ییل (؟)؛ نسخه "ا": ملک الموت.  (متن از "ا" است).

[282] - "چ": بنگر.  (متن از "ا" است).

[283] - (رنگ= شتر قوی که بهر نتاج نگهدارند).

* گرفتم رگ او داج و فشردمش به دو چنگ

بیامد عزرائیل و نشست از بر من تنگ

چنان منکر لفجی که برون آیداز رنگ

بیاوردش جانم بر زانو زِ شتالنگ.

حکاک مرغزی.

[284]- "نچ": گربه. 

[285] - "نچ": ندیم ندم.

[286] - "ا": ...  آر دل از؛  "نچ": کوش برون آرو دل از.

[287] - "ا" زه و کمان.

[288] - "نچ": جمش.

[289] - "ج": مراد.  (متن از "ا" است).

[290] - "نچ": خسروانی، خسروی.

[291] - "چ": پایگه و.  (متن از "نچ" و "ا" است).

[292]- "نچ:" خسروی. 

[293] - "نچ": برو.

[294] - "ا": رنگ.  (متن از استاد دهخداست).

[295] - "چ": فرهنگ هنگ.  (متن از "ا" است).

[296] - "ا": و اندر لغت دریهمین یک ثاء دیدم که آمده است.

[297] - "ا": نگار خوب.

[298] - "نچ": پاتنگ.

[299] - "ا": غاوش.

[300] - (سند=حرامزاده).

[301] - "نچ": اندرش.

[302] _"نچ”:قنگ.

[303] - (زرو=زالو).

[304] -"چ": اندر.  (متن از "ا" است)؛ "نچ": بماند همی دلتنگ بخانه ستم.

[305] - "چ" شاهد ندارد.  و در فرهنگ شعوری شاهد لغت بیت ذیلست از فرخی:

     

      همه عالم ز فتوح تو نگارین گشته      همچو آکنده بصد رنگ سرنگ. 

      (از اِفادات استاد دهخدا).

[306]- "نچ": نیابد.

[307] - "نچ": ژراغنگ.

[308] - "چ": زمینی.  (متن از "نچ" و "ا" است).

[309] - "چ":راهی.  (متن از "نچ" و "ا" است.

[310] - "نچ":کوره.

[311] - "نچ": سوزنی.

[312] - "نچ": مرا رفیق بپرسید کین غریو تو چیست.

[313] - "چ": ...  غرم ...؛ "نچ": کین گریه نیست هست؛ "ا": ...  کز غژو نیست هست.

[314]- "ا": اساس. 

[315] -نچ": بوشکور. 

[316] - "نچ": چنان بنالم گر دوست داد، ...  یار داد.

[317] - "نچ": ژکال.

[318] - (کلمه مورد تردید استاد دهخداست).

[319] - "ا": رنگست..

[320] - "چ": زراندود.  (متن از "ا" است).

[321] - ( استاد دهخدا نوشته اند بی شبهه غلط از مولف است اگر وننگ در حقیقت از رز و کِرم و چیزی باشدسرشاخه بریده آنست که عادتأ تا چند روز از آن آبی صافی [اشک مو/تاک] چکد نه دم یا چُنبه انگور که بوسیله آن در خوشه آب رود).

[322] - "نچ": ای دو.

[323] - "نچ" و آن.

[324] - "نچ": عنصری.

[325] - "ا" حیزان حیزند.

[326] - "چ": که بوی هیز و بوی مسخره با شنگل شنگ؛ "نچ”: که توئی حیز مسخره ...شنگل شنگ؛  ...  و با شنگان شنگ ...  همچون شنگان شنگ؛ "ا" که توئی حیز و توئی مسخره با شنگان شنگ.  (متن از استاد دهخداست).

[327] - "چ": شعر بی رنگ ولیکن شعرا زنگ بزنگ.  (متن از "ا" است).

[328] - "ا": دول روان.

[329] - "ا”:بهتان و دروغ؛ شعوری: دعوی دروغ.

[330] - "نچ" و "ا": کنه.

[331] - (کلیدان=قفل و آلت بست و گشاد در باغ.  برهان قاطع).

[332] - (مدنگ=چفت جوبین در یا کلان باید باشد و استاد ) نوشته اند اگر جز این باشدمعنی شعر برای من مفهوم نخواهد بود).

[333] - "چ": چون زهر نجوی.  (متن از استاد دهخداست).

[334]  -(کاک=مرد.  و بنابراین لغت "کاک غدنگ" در ص 90 س 10 به معنی مرد ابله است نه ابله).

[335] - "نچ": نشکبید.

[336] - "نچ": بیشنگ، پشنک.

[337] - "ا" کلگران.

[338] - (ظاهرأ زنبر؟  (استاد دهخدا).

[339] - (دستره=داس کوچک).

[340] - "نچ": هلیاک، هلناک، هلتاک.  (در برهان قاطع هلتاک و هلناک آمده است).

[341] -"نچ": وا (با) ستاند.

[342] - "ا": جوغری.  (و در حاشیه آورده که کله ظاهرأ لغتی است بمعنی ماست یا جنسی است از نوع لبنیات).

[343] - (حدس استاد دهخدا: طابقی: طابق معرب تابه، و طابقی ظاهرا قسمی حلوا بوده است).

[344] - "چ": گازران.  (متن از استاد دهخداست.  هحتمال حاشیه "ا": گاورانان).

[345] - "نچ": چاشتگاه. 

[346] - "ج": زمان.  (متن از "ا" است.

[347]- "نچ": فلک پروین پدید آید، از فلک پروین برون آمد. 

[348] - "نچ":رستم آید؛ "چ": برگشاید.  (متن از "ا" و "نچ" است).

[349] - "نچ":یاسمین

[350] - "ا": بردند.؛ "نچ": چله ...؛ خله ...

[351] - "ا": دَمار و هلاک.

[352] - "نچ": بهر.

[353] - "چ": کمان دار.  (متن از "ا" و "نچ" است).

[354] - "آ" بوقت. 

[355]- "نچ": کنک.

[356] "چ": کرد.  (متن از "ا" است).

[357]- "چ": بکفشگر (متن از "نچ" است). 

[358] - "نچ" "ا": پاچنگ.

[359] - "چ": نگاه [ن]داری.  (متن حدس از استاد دهخداست).

[360] - "چ": در دریچه؛ "نچ": از ره دریچه.  (متن از "ا" است).