Taraxacum
| Dandelion Temporal range: Miocene–recent[1]
| |
|---|---|
| |
| |
| A dandelion flower head composed of numerous small florets (top). The seedhead is shown below it. | |
Scientific classification 
| |
| Kingdom: | Plantae |
| Clade: | Tracheophytes |
| Clade: | Angiosperms |
| Clade: | Eudicots |
| Clade: | Asterids |
| Order: | Asterales |
| Family: | Asteraceae |
| Subfamily: | Cichorioideae |
| Tribe: | Cichorieae |
| Subtribe: | Crepidinae |
| Genus: | Taraxacum F. H. Wigg. |
| Type species | |
| Taraxacum officinale[2] | |
Taraxacum (/təˈræksəkəm/)[3] is a large genus of flowering plants in the family Asteraceae, which consists of species commonly known as dandelions. The scientific and hobby study of the genus is known as taraxacology.[4] The genus is native to Eurasia and North America, but the two most commonplace species worldwide, T. officinale (the common dandelion) and T. erythrospermum (the red-seeded dandelion), were introduced from Europe into North America, where they now propagate as wildflowers.[5] Both species are edible in their entirety.[6] The common name dandelion (/ˈdændɪlaɪ.ən/ DAN-di-ly-ən, from French dent-de-lion, meaning 'lion's tooth') is also given to specific members of the genus.
Like other members of the family Asteraceae, they have very small flowers collected together into a composite flower head. Each single flower in a head is called a floret. In part due to their abundance, along with being a generalist species, dandelions are one of the most vital early spring nectar sources for a wide host of pollinators.[7] Many Taraxacum species produce seeds asexually by apomixis, where the seeds are produced without pollination, resulting in offspring that are genetically identical to the parent plant.[8]
In general, the leaves are 50–250 millimetres (2–10 in) long or longer, simple, lobed-to-pinnatisect, and form a basal rosette above the central taproot. The flower heads are yellow to orange coloured, and are open in the daytime, but closed at night. The heads are borne singly on a hollow stem (scape) that is usually leafless and rises 10–100 millimetres (3⁄8–3+7⁄8 in) or more[5] above the leaves. Stems and leaves exude a white, milky latex when broken. A rosette may produce several flowering stems at a time. The flower heads are 20–50 millimetres (3⁄4–2 in) in diameter and consist entirely of ray florets. The flower heads mature into spherical seed heads sometimes called blowballs[9] or clocks (in both British and American English)[10][11][12][13] containing many single-seeded fruits called achenes. Each achene is attached to a pappus of fine hair-like material which enables wind-aided dispersal over long distances.[citation needed]
The flower head is surrounded by bracts (sometimes mistakenly called sepals) in two series. The inner bracts are erect until the seeds mature, then flex downward to allow the seeds to disperse. The outer bracts are often reflexed downward, but remain appressed in plants of the sections Palustria and Spectabilia. Between the pappus and the achene is a stalk called a beak, which elongates as the fruit matures. The beak breaks off from the achene quite easily, separating the seed from the parachute.[citation needed]
Description
The species of Taraxacum are tap-rooted, perennial, herbaceous plants, native to temperate areas of the Northern Hemisphere. The genus contains many species, which usually (or in the case of triploids, obligately) reproduce by apomixis, resulting in many local populations and endemism. In the British Isles alone, 234 microspecies (i.e. morphologically distinct clonal populations) are recognised in nine loosely defined sections, of which 40 are "probably endemic".[14] A number of species of Taraxacum are seed-dispersed ruderals that rapidly colonize disturbed soil, especially the common dandelion (T. officinale), which has been introduced over much of the temperate world. After flowering is finished, the dandelion flower head dries out for a day or two. The dried petals and stamens drop off, the bracts reflex (curve backwards), and the parachute ball opens into a full sphere. When development is complete, the mature seeds are attached to white, fluffy "parachutes" which easily detach from the seedhead and glide by wind, dispersing.
The seeds are able to cover large distances when dispersed due to the unique morphology of the pappus which works to create a unique type of vortex ring[15][16] that stays attached to the seed rather than being sent downstream. In addition to the creation of this vortex ring, the pappus can adjust its morphology depending on the moisture in the air. This allows the plume of seeds to close up and reduce the chance to separate from the stem, waiting for optimal conditions that will maximize dispersal and germination.[17][18]
Similar plants
Many similar plants in the family Asteraceae with yellow flowers are sometimes known as false dandelions. Dandelion flowers are very similar to those of cat's ears (Hypochaeris). Both plants carry similar flowers, which form into windborne seeds. However, dandelion flowers are borne singly on unbranched, hairless and leafless, hollow stems, while cat's ear flowering stems are branched, solid, and carry bracts. Both plants have a basal rosette of leaves and a central taproot. However, the leaves of dandelions are smooth or glabrous, whereas those of cat's ears are coarsely hairy.[citation needed]
Early-flowering dandelions may be distinguished from coltsfoot (Tussilago farfara) by their basal rosette of leaves, their lack of disc florets, and the absence of scales on the flowering stem.[19]
Other plants with superficially similar flowers include hawkweeds (Hieracium) and hawksbeards (Crepis). These are readily distinguished by branched flowering stems, which are usually hairy and bear leaves.[citation needed]
Classification
The genus is taxonomically complex due to the presence of apomixis: any morphologically distinct clonal population would deserve its own microspecies. Phylogenetic approaches are also complicated by the accelerated mutation in apomixic lines and repeated ancient hybridization events in the genus.[20]
As of 1970, the group is divided into about 34 macrospecies or sections, and about 2000 microspecies;[21] some botanists take a much narrower view and only accept a total of about 60 (macro)species.[21] By 2015, the number has been revised to include 60 sections and about 2800 microspecies. 30 of these sections are known to reproduce sexually.[20]
About 235 apomictic and polyploid microspecies have been recorded in Great Britain and Ireland alone.[22]
Selected species
- Taraxacum albidum, the white-flowered Japanese dandelion, a hybrid between T. coreanum and T. japonicum
- Taraxacum aphrogenes, the Paphos dandelion
- Taraxacum arcticum
- Taraxacum balticum
- Taraxacum brachyceras
- Taraxacum brevicorniculatum, frequently misidentified as T. kok-saghyz and a poor rubber producer[23]
- Taraxacum californicum, the California dandelion, an endangered species
- Taraxacum centrasiaticum, the Xinjiang dandelion
- Taraxacum ceratophorum, the horned dandelion, considered by some sources to be a North American subspecies of T. officinale (T. officinale subsp. ceratophorum)[24]
- Taraxacum coreanum
- Taraxacum desertorum
- Taraxacum erythrospermum, the red-seeded dandelion, often considered a variety of T. laevigatum (i.e., T. laevigatum var. erythrospermum)[25]
- Taraxacum farinosum, the Turkish dandelion
- Taraxacum holmboei, the Troödos dandelion
- Taraxacum hybernum
- Taraxacum japonicum, the Japanese dandelion, no ring of smallish, downward-turned leaves under the flower head
- Taraxacum kok-saghyz, the Kazakh dandelion, which produces rubber[26][23]
- Taraxacum laevigatum, the rock dandelion, achenes reddish brown and leaves deeply cut throughout the length, inner bracts' tips are hooded
- Taraxacum lissocarpum
- Taraxacum minimum
- Taraxacum mirabile
- Taraxacum officinale (syn. T. officinale subsp. vulgare), the common dandelion, found in many forms
- Taraxacum pankhurstianum, the St. Kilda dandelion
- Taraxacum platycarpum, the Korean dandelion
- Taraxacum pseudoroseum
- Taraxacum suecicum
T. albidum
|
T. californicum
|
T. japonicum
|
T. laevigatum
|
T. officinale
|
T. platycarpum
|
Cultivars
- 'Amélioré à Coeur Plein' yields an abundant crop without taking up much ground, and tends to blanch itself naturally, due to its clumping growth habit.
- 'Broad-leaved' - The leaves are thick and tender and easily blanched. In rich soils, they can be up to 60 cm (2') wide. Plants do not go to seed as quickly as French types.
- 'Vert de Montmagny' is a large-leaved, vigorous grower, which matures early.[27]
History
Dandelions are thought to have evolved about 30 million years ago in Eurasia.[28] Fossil seeds of Taraxacum tanaiticum have been recorded from the Pliocene of southern Belarus.[29] Dandelions have been used by humans for food and as an herb for much of recorded history. They were well known to ancient Egyptians, Greeks and Romans, and are recorded to have been used in traditional Chinese medicine for over a thousand years. The plant was used as food and medicine by Native Americans.[30] Dandelions were probably brought to North America on the Mayflower for their supposed medicinal benefits.[31]
Etymology
The Latin name Taraxacum originates in medieval Arabic writings on pharmacy. The scientist Al-Razi around 900 CE wrote "the tarashaquq is like chicory". The scientist and philosopher Ibn Sīnā around 1000 CE wrote a book chapter on Taraxacum. Gerard of Cremona, in translating Arabic to Latin around 1170, spelled it tarasacon.[32]
Common names
The English name, dandelion, is a corruption of the French dent de lion[33] meaning "lion's tooth", referring to the coarsely toothed leaves. The plant is also known as blowball, cankerwort, doon-head-clock, witch's gowan, milk witch, lion's-tooth, yellow-gowan, Irish daisy, monks-head, priest's-crown, and puff-ball;[34] other common names include faceclock, pee-a-bed, wet-a-bed,[35] swine's snout,[36] white endive, and wild endive.[37]
The English folk name "piss-a-bed" (and indeed the equivalent contemporary French pissenlit) refers to the strong diuretic effect of the plant's roots.[38] In various northeastern Italian dialects, the plant is known as pisacan ("dog pisses"), because they are found at the side of pavements.[39][unreliable source?] In Swedish, it is called maskros (worm rose) after the small insects (thrips) usually present in the flowers.[40]
Nutrition
Raw dandelion greens contain high amounts of vitamins A, C, and K, and are moderate sources of calcium, potassium, iron, and manganese.[41] Raw dandelion greens are 86% water, 9% carbohydrates, 3% protein, and 1% fat.[41] A 100 gram (3+1⁄2oz) reference amount supplies 45 Calories.[41]
Phytochemicals
The raw flowers contain diverse phytochemicals, including polyphenols, such as flavonoids apigenin, isoquercitrin (a quercetin-like compound), and caffeic acid, as well as terpenoids, triterpenes, and sesquiterpenes.[42] The roots contain a substantial amount of the prebiotic fiber inulin. Dandelion greens contain lutein.[43]
Taraxalisin, a serine proteinase, is found in the latex of dandelion roots.[44][45] Maximal activity of the proteinase in the roots is attained in April, at the beginning of plant development after the winter period.[45] Each dandelion seed has a mass(weight) of 500 micrograms or 0.0005g (1/125 of a grain).[citation needed]
Properties
Edibility
The entire plant, including the leaves, stems, flowers, and roots, is edible and nutritious, with nutrients such as vitamins A and K as well as calcium and iron. [46] Dandelions are found on six continents and have been gathered for food since prehistory, but the varieties commercially cultivated for consumption are mainly native to Eurasia and North America. A perennial plant, its leaves grow back if the taproot is left intact. To make leaves more palatable, they are often blanched to remove bitterness,[47] or sauteed in the same way as spinach.[48] Dandelion greens have been a part of traditional Kashmiri cuisine, Spanish cuisine, Italian cuisine, Albanian cuisine, Slovenian, Sephardic Jewish, Chinese, Greek cuisine (χόρτα) and Korean cuisines. In Crete, the leaves of a variety called 'Mari' (Μαρί), 'Mariaki' (Μαριάκι), or 'Koproradiko' (Κοπροράδικο) are eaten by locals, either raw or boiled, in salads. T. megalorhizon, a species endemic to Crete, is eaten in the same way; it is found only at high altitudes (1,000–1,600 metres (3,300–5,200 ft)) and in fallow sites, and is called pentaramia (πενταράμια) or agrioradiko (αγριοράδικο).[49]
The flower petals, along with other ingredients, usually including citrus, are used to make dandelion wine. Its ground, roasted roots can be used as a caffeine-free coffee alternative.[50] Dandelion was also traditionally used to make the traditional British soft drink dandelion and burdock, and is one of the ingredients of root beer. Dandelions were once considered delicacies by the Victorian gentry, who used them mostly in salads and sandwiches.[citation needed]
Dye
The yellow flowers can be dried and ground into a yellow-pigmented powder and used as a dye.[51]
Allergies
Dandelion pollen may cause allergic reactions when eaten, or adverse skin reactions in sensitive individuals. Contact dermatitis after handling has also been reported, probably from the latex in the stems and leaves.[52][unreliable source?][medical citation needed]
Herbalism
Dandelion has been used in traditional medicine in Europe, North America, and China.[42]
Food for wildlife
Seeds
Taraxacum seeds are an important food source for certain birds (linnets, Linaria spp.).[53]
Nectar
Szabo studied nectar secretion in a dandelion patch over two years (59.2 and 8.9 flowers per square metre (5.50 and 0.83/sq ft) in 1981 and 1982). He measured average nectar volume at 7.4 μl/flower in 1981 and 3.7 μl/flower in 1982. The flowers tended to open in the morning and close in the afternoon with the concentrations significantly higher on the second day.[54][55]
Dandelions are also important plants for Northern Hemisphere bees, providing an important source of nectar and pollen early in the season.[56] They are also used as a source of nectar by the pearl-bordered fritillary (Boloria euphrosyne), one of the earliest emerging butterflies in the spring.[citation needed]
Leaves
Dandelions are used as food plants by the larvae of some species of Lepidoptera (butterflies and moths).
Invasive species
Dandelions can cause significant economic damage as an invasive species and infestation of other crops worldwide;[57] in some jurisdictions, the species T. officinale is listed as a noxious weed.[57][58] It can also be considered invasive in protected areas such as national parks. For example, Denali National Park and Preserve in Alaska lists Taraxacum officinale as the most common invasive species in the park [59] and hosts an annual "Dandelion Demolition" event where volunteers are trained to remove the plant from the park's roadsides.[60]
Benefits to gardeners
With a wide range of uses, the dandelion is cultivated in small gardens to massive farms. It is kept as a companion plant; its taproot brings up nutrients for shallow-rooting plants. It is also known to attract pollinating insects and release ethylene gas, which helps fruit to ripen.[61]
Cultural importance
It has been a Western tradition for someone to blow out a dandelion seedhead and think of a wish they want to come true.[62]
Five dandelion flowers are the emblem of White Sulphur Springs, West Virginia.[63] The citizens celebrate spring with an annual Dandelion Festival.[citation needed]
The dandelion is the official flower of the University of Rochester in New York State, and "Dandelion Yellow" is one of the school's official colors. "The Dandelion Yellow" is an official University of Rochester song.[64]
Inspiration for engineering
The ability of dandelion seeds to travel as far as a kilometer in dry, windy and warm conditions, has been an inspiration for designing light-weight passive drones.
In 2018, researchers discovered that dandelion seeds have a separated vortex ring.[65] This work provided evidence that dandelion seeds have fluid behavior around fluid-immersed bodies that may help understand locomotion, weight reduction and particle retention in biological and man-made structures.
In 2022, researchers at the University of Washington demonstrated battery-free wireless sensors and computers that mimic dandelion seeds and can float in the wind and disperse across a large area.[66]
As a source of natural rubber
Dandelions secrete latex when the tissues are cut or broken, yet in the wild type, the latex content is low and varies greatly. Taraxacum kok-saghyz, the Russian dandelion, is a species that produced industrially useful amounts during WW2. Using modern cultivation methods and optimization techniques, scientists in the Fraunhofer Institute for Molecular Biology and Applied Ecology (IME) in Germany developed a cultivar of the Russian dandelion that is suitable for current commercial production of natural rubber. The latex produced exhibits the same quality as the natural rubber from rubber trees.[67] In collaboration with Continental AG, IME is building a pilot facility. As of May 2014, the first prototype test tires made with blends from dandelion-rubber are scheduled for testing on public roads over the next few years.[68] In December 2017, Linglong Group Co. Ltd., a Chinese company, invested $450 million into making commercially viable rubber from dandelions.[69]
References
- "Linglong to fund research into dandelion rubber | Rubber and Plastics News". 20 December 2017.
External links
Media related to Taraxacum at Wikimedia Commons
| Authority control: National libraries |
|---|
{{cite book}}: |last= has generic name (help)
Swine's Snout.
////////////////
گل قاصدک (سرده) (نام علمی: Taraxacum) یک جنس بزرگ از گیاهان گلدار در خانواده گیاهان دارای گلهای سبدی (کلاپرک) (Asteraceae) است که از گونههایی که معمولاً به عنوان قاصدک شناخته میشوند تشکیل شدهاست. این جنس بومی اوراسیا و آمریکای شمالی است، اما دو گونه رایج در سراسر جهان، T. officinale (قاصدک معمولی) و T. erythrospermum (قاصدک دانه قرمز)، از اروپا به آمریکای شمالی وارد شدند و اکنون به صورت گل وحشی تکثیر میکنند.[۱] هر دو گونه خوراکی هستند.
شرح
گل قاصدک به نامهای خبررسانک، خبربیار یا خبرچین هم شناخته میشود و در طب سنتی به طَرَخشَقون یا طَرَشقوق معروف است و به آن هندبای بری، خبربیار، کاسنی بری و دندانِ شیر نیز گفته میشود.
گلهای قاصد معمولی «Taraxacum sect. Ruderalia» و «Taraxacum officinale Weber» دستهای از قاصدکها را تشکیل میدهند که همگی از خانواده گیاهان دارای گلهای سبدی (Asteraceae) هستند.
گل قاصد گیاهی علفی و دائمی با برگهای کشیده و دارای بریدگی و ریشهای عمودی به رنگ قهوهای مایل به زرد است. برگهای گل قاصدک سبزرنگ بوده، بریدگیهای مثلثشکل و نوک تیز دارند. برگها بهطور دستهای در پایین گیاه جمع هستند و ساقه گل دهندهای از میان گیاه رشد میکند که ممکن است به ارتفاع ۴۰ سانتیمتر برسد. ساقه و ریشهٔ این گیاه دارای شیرآبهٔ سفیدرنگی میباشد.
این ساقهها منتهی به نهنجی میشوند که بر رویش گلهای زردرنگ زیبا و زبانهای بروی گلآذین کلاپرک (به قطر ۳ تا ۵ سانتیمتر) قرار دارند. گلبرگهای زبانهای شکلش دایرهوار از داخل به خارج بهتدریج باز میشوند. گلها در عمرِ چندین روزهٔ خود شبها و در هنگام باران و نیز در هنگام خشکی هوا بسته میشوند. میوهاش فندقه و دارای دسته تارهای ابریشمی در قسمت انتهایی است که به آن قاصدک میگویند زیرا به منظور بذرافشانی به پرواز درمیآید.
این گیاه دارای ریشهای به رنگ قهوهای است عمق ریشه معمولأ بین ۱۵ تا ۴۵ سانتیمتر است ولی عمیقتر هم حتی تا یک متر (و به ندرت تا دو متر) گزارش شدهاست.[۲]
مکان رشد
گیاهی است علفی و دائمی که بهطور خودرو در بیشتر مزرعهها و دشتها، در وسط چمن، حاشیه شورهزار، کنار جادهها و اراضی بایر و بهطورکلی در همه جا میروید. در چمن، مراتع و بسیاری مزارع به عنوان یک علف هرز مشکل محسوب میشود.[۳]
موارد استفاده
زنبور عسل این گیاه را بسیار دوست دارد و شهد زیادی از آن بدست میآورد. برگهای جوان گل قاصدک را معمولاً با سالاد میخورند و چون خیلی تلخ است باید آن را با ترشی یا آبلیمو مصرف کرد. از قسمتهای گوناگون گیاه مانند ریشه، برگ و شیرآبه آن در درمان استفاده میشود. قاصدک به عدم ورم بدن و درد قاعدگی بسیاری از زنان در سندرم پیش از قاعدگی کمک میکند. برای جلوگیری از عفونت قارچی واژن در حد کهیر، چند مشت برگ خشک شده به آب حمام اضافه کنید.[۴]
ترکیبات شیمیایی
ریشه این گیاه دارای مادهای تلخ به نام تراگزاسین، کولین و تاراگزاسترول میباشد همچنین در ریشه آن مقدار کمی تانن وجود دارد و نوعی الکالوئید به نام تاکزین و تاراگزه رول در اعضای این گیاه یافت میشود. ضمناً این گیاه دارای ساپونین، قندهای مختلف و اسیدهای چرب است. این گیاه بالاترین حد ویتامین آ را در بین گیاهان داراست و همچنین دارای مقدار زیادی پتاسیم است. املاح کلسیم، پتاسیم، آهن، منیزیوم، سدیم، منگنز، فسفر، سیلیس و گوگرد در این گیاه ثابت شدهاست.
محل رویش
&&&&&&&&&&&&&
گُلِ رنگ
17. دوكاندول1 با همه پایبندی به این بـــــــــــاور كـــــه كشت گُلِ رنگ2
کارتاموس تینکتوریوس (Carthamus tinctorius) در مصر و هند پیشینهای کهن دارد، با استناد به برتشنایدر می
گوید این گیاه تازه در سده دوم پیش از میلاد به چین رسید، یعنی روزگاری كه چان كیین/ژانگ
کیان Zhang Qian آن را
همراه خود از باكتریا آورد. استوارت نیز
همین افسانه را واگوید2.
در زندگینامه این سردار و سالنامههای دودمان هان نشانی از این دست نیست. تنها در پو وو چی Po wu či در مجموعه
گیاهان مرتبط با چان كیین/ژانگ کیان Zhang
Qian،
از هوان لان 
hwan lan نام برده و افزاید می توان چون بَزَک، یِن
چی ( 
yen-či ) بکار برد4. كتاب کو کین چو Ku kin ču با وجود پذیرش ورود این گیاه از باختر به
چین هیچ نامی ازاین سردار نمی برد. در تسی مین یائو شو Ts‛i min yao šu از شیوه كاشت این گل سخن رفته، هرچند چیزی درباره
ورودش به چین نیامده. بی چون و
چرا این گیاه از خارج به چین رفته، هرچند بعید
است پیش از سده سوم یا چهارم ترسائی و دوره دودمان تسین صورت گرفته باشد. ورود گُلِ رنگ
به چین توجه چینیها را به یك گیاه بومی خودرو اسفناج سیلان/اسفناج رونده (Basella rubra) جلب كرد كه از آن رنگ و بزکی مشابه گُلِ رنگ بدست میآید و این دو گیاه و آنچه از آنها گیرند را
در نام مشترك یِن-چی yen-či درآمیخته یا در آشفتند.
اسفناج سیلان، بیسالا روبرا/آلبا Basella
rubra گیاهی است بالارونده از تیره بِیسالیسیا Basellaceaeكه در چین (و نیز در هند)،
بیشتر برای سَتَه (berry,baie) [در عربی عوزة] اش می کارند، و زنان شیره ارغوانیش سرخاب کنند
و رنگ ارغوانیاش را بکارجوهر مُهر زنند. استفاده
از این رنگ امتیاز ویژه عالی ترین مجالس پایتخت، استانداران/والیان ((prefects استانهای شانـ تیین (Šun-t‛ien) و ماكدن (Mukden) شِنیانگ [[Shenyang
و همه فرمانداران استانی/ حكام المقاطعات/ provincial
governors بود1
. ت'أئو هون ـ كین/دائو هونگ جینگ (T‛ao
Hun-Kin)
(451 تا 536 م) این گیاه را با نام لو کِوی lo k‛wei 
آورده و از كشت آن و نیز استفاده از برگهایش به
عنوان چاشنی و کاربرد سَته آن به عنــــوان بزک یاد كرده2. بسا که استفاده از این گیاه بعد از ورود گُلِ
رنگ به چین آغاز شده باشد. کو کین چو Ku kin ču4 اثر تسوئی پائو (Ts‛ui
Pao)
در میانه سده چهارم ترسائی گوید:
"برگهای ین-چی 
yen-či
مانند بــــرگهای خارشتر ( 
ki) و چو کون 
p‛u kun تِراکسیکوم آفیسنالِس (Taraxacum officinalis، گل قاصدك (در عربی طرخشقون مخزني/ طرشقون) است.
منبت/زیستگاهش سرزمین های باختری 
است و محلیها آن را بکار رنگرزی زده یِن-چی 
yen-či نامند،
در حـــــــالی كه چیـــــــــــنیها آن را هو-لان hun-lan (
"نیلی
سرخ فام" کارتاموس تینکتوریوس Carthamus tinctorius) گفته گردی را كه از آن گرفته بکار بزک زنند یِن-چی فِن yen-či fen 
گویند.
[چون اینک مردم قرمز پررنگ 
را خواهان اند، از گل یِن-چی yen-čiای كه رنگ میكند سخن رانند؛ هرچند آن گل یِن-چی yen-či با گیاه یِن-چی yen-či كه رنگینه از آن گیرند یکی نیست و آن را
نامی دیگر هون-لان hun-lan کارتاموس تینکتوریوس (Carthamus tinctorius) است. از گذشته دور، رنگِ
بینِ چی 
č'i و
سفید را هون 
hun
گفتهاند و این همان است كه امروزه هون-لان hun-lan گویند.]"4 از این نوشته برمیآید كه از دیرباز
باسلا Basella را با کارتاموس
Carthamus در آشفته اند، هرچند در اصل نام یِن-چی yen-či
تنها به کارتاموس Carthamus داده میشده.
در پی هو لو Pei hu lu2
اطلاعات زیر درباره گل یِن-چی yen-či
آمده: "گلی خود رو داریم كه فراوان در كوهستانهای صعب العبور توانـ چو (Twan-čou) 
میروید2. برگهایش مانند لان lan 
(ایندیگوفِرا، Indigofera، نیل) است و گلهایش به گلهای لیائو liao 
پُلیگنوم (Polygonum، [علف هفت بند/بطباط]، شاید نیل ژاپنی/نیل چینی، پُلیگنوم
تینکتوریوم P. tinctorium ماند. درازای شکوفه ها هنگام بیرون کشیدن 
پنج تا هفت سانتیمتر است و از آنها رنگ سفید سبز
فام گیرند. در نخستین ماه سال گل میكند. بومیان دانههای باز شده را كه هنوز مغز دارد
برای فروش گرد می آوردند. این دانهها در
بزک موسوم به 
، بویژه رنگرزی قصب/کسب/پونجی pongee و دیگر انواع ابریشم به كار رود. رنگ قرمزشان كم از رنگی كه از گل لان lan
گــیرند ندارد. سی تس'وـ چ'ی (Si Ts‛o-č‛i) 
در کتابش یو سی شی چون شو ، 
Yü sie ši čun šu، گوید، 3 ’این گلها (Carthamus) hun-lan ان4؛ آیا آن بلند آستان پیشتر
آنها را می شناختند؟ مردمان شمال این گلها
را گرد آورده با مالش بر سطح پارچه آن را به رنگ زرد سرخ فام درمیآورند. از شکوفهها بزکی سازند5. بانوان این رنگیزه را بزک خود کرده هر بار
همسنگ لوبیائی كوچك به چهره مالند. چناچه
یكنواخت بخوابانند تا تازه است چشمنواز میماند.
در جوانی این بزک را بارها دیده بودم و امروز برای نخستین بار گلِ هون-لان hun-lan را
نیر به چشم دیدم. از این پس این
تخمها را برای بهره گیری آن بلند آستان خواهم كاشت. در زبان مردمان هیونـ نو (Hiun-nu) [خُسی گونا Xiongnu] [در عربی شيونغنو، در فارسی شیونگنو] ، یِن-چی yen-či 
نام همسر است،6 كه واژهای است به
همان دلپذیری یِن-چی yen-či 
("بزک"). نویسههای 
و 
هر دو صدای یِن yen دارند؛ نویسه 
صدای چی 
či
دارد. به گمانم آن بلند آستان این همه را
پیشاپیش میدانستند، یا میتوانند در سالنامههای هان بخوانند". چن كیین (Čen K‛ien) 
1 گوید از گل نار بزکی توان ساخت2."
واژه
غریب یِن-چی yen-či قوه
خیال دانشمندان چینی را بر انگیخته است.
این واژه نه تنها، چنان كه سی تسوـ چی برای نخستین بار پیش نهاد، با واژه یِن-چی yen-či در زبان مردمان هیونـنو مرتبط دانسته میشود،
بلكه آنرا به كوه ین- چی نیز می
بندند. لو یوان (Lo Yüan) در کتابش اِر یا یی ، Er ya i [Erya 爾雅]، گوید مردمان
هیونـ نو (Hiun-nu) [خُسی گونا Xiongnu] كوهی داشتند
به نام ینـ چی و در ادامه ترانهای از سی هو کیو شی 
Si ho kiu ši می آورد3: اگر كوه كیـ لیین (K‛i-lien) 
4 خود را از دست دهیم، گله
هایمان کـــم شود؛ اگر كوه ینـ چی خــود را وا نهیم زنانمان بی بزک مانـند5."
در پی پیِن پی تو 
Pei pien pei tui، کتابی از دوره سونگ، آمده: " یِن-چی yen-či 
كه از كوه ینـ چی yen-či 
به دست مــیآید همان یِن-چی yen-či 
امروزی اسـت. هون-لان (Carthamus) hun-lan در ایـن كوه میروید و از آن یِن-چی yen-či
("بَزَک") گیرند". پر
پیداست که همه اینها جزخیالپردازی نیست كه
از همآوایی دو واژه یِن-چی yen-či ("بَزَک
") و یِن-چی yen-či در زبان هیونـ
نو (Hiun-nu) [خُسی گونا Xiongnu] ("زن
پرده سرای شاهی ")پیدا شده است. ریشه
دیگری كه فو هو (Fu
Hou) 
در كــــــــــتاب خویش، چون هوا کو کین چو 
Čun hwa ku kin ču (سده دهم) پیش نهاده چندان بهتر نیست:
توضیحش این كه یِن-چی yen-či محصول سرزمین ین (Yen) 
است وهم از این روست که آن را یِن-چی yen-či 
("شیره ین") نامیدهاند. یِن یكی از قلمروهای كوچك فئودالی دوره
فرمانروائی دودمان چو (Čou) بود. این گفته نیز زائیده اندیشههای
بعدی در ریشهشناسی تاریخی این واژه است، زیرا هیچ سند تاریخی كهن تأیید
نمیكند كه در استان یِن (منحصرا یا عمدتا ) Basella [اسفناج سیلان] یا Carthamus [گُلِ رنگ ] برداشت میشده. روشن است كه یِن-چی yen-či چینی نبوده آوانگاشت واژهای بیگانه است:
صورت كــــهن 
كه هیچ معنایی ندارد این را به روشنی می رساند
؛ همچنانکه میدانیم، کار گیری نویسه 
در آوانگاری واژههای بیگانه رایج بود. شیوههای متفاوت ضبط این واژه كه لی شیـچن/لی
شی-ژن Li
Shizhen (July 3, 1518 – 1593) ضبطِ
1 را هم به آنها افزوده است تأیید دیگری
است بر این نظر؛ همزمان، ضبطهای 
و 
را بجا نادرست دانسته و نمیپذیرد. افسوس که نمی دانیم این واژه از كدام كشور یا
زبان آمده. کو کین چو [کو کین ت'اُ Ku kin t'u ] Ku kin ču تنها به آوردن نام گُنگِ سی
فان (Si fan)، ("سرزمین های باختری")
و اینكه در آنها کورتاموس Carthamus را یِن-چی yen-či مینامیدند اکتفا کرده است، هرچند درهیچ یك
از زبانهایی كه میشناسم چنین نامی بر این گیاه یا محصولاتش نگذاشتهاند. در سنسكریت گُلِ رنگ را کوسومبا kusumbha گویند و چنانچه خاستگاه گیاه هند میبود، بی چون و چرا نویسندگان چینی بروشنی می گفتند. پس، این گمان همچنان پابرجا میماند كه این
گیاه از منطقهای ایرانی وارد چین شده و
یِن-چی yen-či
نمایانگر واژهای از یكی از گویشهای
کهن ایرانی است كه حالیه وَرافتاده، یا
واژهای است فارسی كه هنوز ناشناخته مانده.
نام این گیاه در فارسی (نو) gāwdžīla [کاجیله/كاجیره] است و در عربی qurtum [قُرطُم]2.
لی شیـچن/لی
شی-ژن Li
Shizhen (July 3, 1518 – 1593) چهار
صنف یِن-چی yen-či را تعریف کرده: (1)آن كه از کارتاموس
تینکتوریوس Carthamus
tinctorius آید
و شیره گلهایش سرخاب سازند (چنانکه پیشتر گفته شد، این اطلاعات عمدتا مأخوذ از کو
کین چو [کو کین ت'اُ Ku kin t'u ] Ku kin čuاست).
(2)آن که از بیسالا روبرا Basella rubra گیرند و شرحش در پی هو لو Pei hu lu آمده
است. (3) آن كه از گل شان لیو 
šan-liu گیرند [كه شناسایی نشده و گویا گونه ایی انار خودروست: نک
ص 281 كتاب پیش رو] و شرح آن در هو پن تسائو/هو بنچائو Hu pen ts‛ao آمده است.
(4) آن كه از درختی آید كه صمغ
لاك (تِسه-کون 
tse-kun) از آن گیرند1، این صنف را هو
یِن-چی 
yen-či hu ("بزک بیگانه ") نامیده و
شــــــــرح آن در نان هائی یائو پو 
Nan hai yao p‛u نوشته لی سون (Li Sün) 
2 آمده.
لی شیـچن/لی شی-ژن Li Shizhen (July 3,
1518 – 1593) می افزاید "امروزه، مردم
جنوب بزک tse-kun را كه نام رایجش tse-kun است، فراوان کار گیرند. رویهم رفته میتوان تمام این مواد را در درمان بیماریهای خونی کار گرفت3. همچنین میتوان شیره دانههای لو کِوی یی، lo k‛w ie 
بیسالا روبرا (Basella rubra)
را گـرفته با هم برابرش گرد
درآمیخته به صورت مالید. این ماده را نیز
هو یِن-چی hu yen-či نامند.‛‛ حال روشن میشود چرا چن تسیائو
(Čen Tsiao) در کتاب خود،
ت'اون چی T‛un či، و ما چی (Ma Či) [Ma Chih] [K‛ai pao pen ts‛ao]در سده دهم اسفناج سیلان بیسالا روبرا Basella rubra را كه گیاهی بومی چـین است هو یِن-چی hu yen-či نامیدهاند: این نام در اصل به بَزَکی داده
میشد كه از [درخت مقدس در پنجابی کیسو، در سنسکریت पलाशवृक्ष ] بوتیا فراندوسا Butea frondosa یا درختان دیگری به دست میآید كه میزبان حشره
مولّد لاكاند- درختــــــــانی كه در هندوچین، مجمع الجزایر [مالایا] و هندوستان
میرویند. پس این محصول بیگانه بود و از
همین رو "بزک بیگانه " یا "بزک بربرها" هو یِن-چی (hu yen-či) نام گرفت.
چــــون باسلا Basella را نیز به همین شیوه کار
می گرفتند سرانجام این نام را به بزکی كه از این گیاه بومی به دست میآمد نیز
دادند.
آنچه لی شیـچن/لی شی-ژن ناگفته گذارده این است كه یِن-چی yen-či نامی است كه بــــرای میرابلیس جالاپا Mirabilis jalapa [لاله عباسی] نیز بهكار میبرند، زیرا از گلهای این گیاه مادهای سرخ رنگ گیرند كه در رنگرزی كاربرد دارد و اغلب آن را بجای كارتامین carthamine به كار میبرند4. آشكار است كه نام یِن-چی yen-či ارزش گیاهشناختی ندارد و سده ها تنها به معنای "بزک" بوده است.
فان چنـ تا (Fan Č‛en-ta) (1126 تا 1193) در كتاب خویش، کوی های یو هن چی Kwei hai yü hen či،1 از درختی به نام
یِن-چی yen-či 
گوید،
تناور و زیبا به رنگی چون یِن-چی yen-či (یعنی سرخ) و خورد ساخت ناوك پیكان است و در
یون چو (Yun
Čou) و
نیز غارهای این استان و در نواحی كویـ لین (Kwei-lin)
در استان كوانـ سی (Kwan-si) میروید.
ای. هِـنری2 گیاهی بـه نام یِن-چی ما yen-či ma 
("شاهدانه
آرایشی") را در شمار گیاهان
ییـ چ'ان (Yi-č‛an) در استان سهـچوان/سیچوان Se-c'wan/Sichuan四川 آورده و آن را همان پاترینیا ویلوسا Patrinia
villosa دانسته
است.
1. Origin of Cultivated Plants, p. 164.
Chinese Materia Medica, p. 94.
. گفته دیگر استوارت كه چینیها تبت را زیستگاه طبیعی این گیاه میدانستند نیز نادرست است. این لغزش از درهم شدن نام این گیاه با شی تسان هون هوا Si-ts‛an hun hwa (’’گل قرمز تبت‘‘)كه دلالت بر زعفران دارد، پیش آمده و علت هم این است كه زعفران در دورههای واپسین از كشمیر و از راه تبت وارد چین میشده است (نک ص 312 كتاب پیش رو ). نه گل رنگ در تبت میروید نه زعفران.
4. در برخی نسخههای Po wu či افزودهاند: ’’ اینک این گیاه را در در سرزمین وی (Wei) (چین) نیز میکارند،‘‘ كه مـــــیتوان آن را تلویحاً به این معنی گرفت كه تـــازه در سده ســـوم میلادی و در زندگی چــــــان هوا (Čan Hwa)، نویسنده كتاب، وارد چین شده است. در تفسیر Pei hu lu (Ch. 3, p. 12) به نقل از Po wu či آمده است: ’’زیستگاه گل رنگ (’hun hwa گل قرمز‘) ایران، سوـ له (Su-le) (كاشغر)، و هوـ لو (Ho-lu) است، هرچند بهترینش آنیست كه در لیانـ هان (Lian-han) میروید و هر ساله بیستهزار كتی آن را به عنوان خراج به دیوان بافندگی و رنگرزی میفرستند.‘‘ در زبان نوشتاری مراد از hun hwa نه ’’زعفران‘‘ كه ’’گل رنگ‘‘ است. برخــلاف برگردان هیرت، در جاوه گل رنگ (kasumba در زبان جاوهای) تولید میشد نـــــــــــــــه زعفران (Chau Ju-kua, p. 78) و داستان چان كیین/ژانگ کیان Zhang Qianباری دیگر در بخش پنجم، ص 24ب کتاب Hwa kin از سال 1688 آمده است.
1. P. Hoang, Mélanges sur l'administration, pp. 80-81.
2. Bretschneider, Bot. Sin., pt. II, No. 148; pt. III, No. 258.
3. Ch. c, p. 5. (ed. of Han Wei ts‛un šu). درباره سندیت تاریخی این کتاب باید نكات انتقادی فهرست پادشاهی (Imperial Catalogue) را در نظر داشت (بسنجید با
Wylie, Notes on Chinese Literature, p. 159
نیز بسنجید با ص 242 كتاب پیش رو.
4. هر چند نوشته درون راست کمانک جزو متن امروزی Ku kin ču است، زاده بر داشتهای افزوده بعدی است. این گمان رسماً در Pei hu lu (دفتر سوم، ص 12) تأیید شده، زیرا در بازگوئی نوشته مورد نظر از Ku kin ču چیزی از نوشته درون راست کمانک نیاورده است .
1. Ch. 3, p. 11 (نک: ص 268 كتاب پیش رو).
2. نام فرمانداری/ولایت prefecture)) چائوـكین/ژائوکینک (Čao-k‛in) در استان كوانـتون/گواندونگ (Kwan-tun). این گل خودرو باسلا روبرا Basella rubra است.
3. در كتاب T'u šu tsi č‛en, XX, Ch. 158 گفته شده این نویسنده در دوره زمامداری دودمان تسین (265 تا 419 میلادی) میزیسته است؛ اما در آنجا كتابش یو ین وان شو Yü yen wan šu نامیده شده است. همین نوشته در كتاب اِر یا یی Er ya i نوشته لو یوان (Lo yüan) از سده دوازدهم آمده و در آنجا همان عنوان بالا را برای این كتاب آورده است.
4. در متن تو شو T‛u šu چنین است: ’’در دامنه كوه گلهای هون-لان hun lan روییدهاند.‘‘
5. در مصر باستان Carthamus همین كاربردها را داشته است.
6. واژهای كه مردم هیونـ نو (Hiun-nu) [خُسی گونا Xiongnu] برای زنان حرمسرای شاهی به كار میبردند و در سالنامههای دوره هان ثبت شده است:
(Ts‛ien Han šu, Ch. 94 A, p. 5)
نک زبان قبیله یوئیژی:
Language of the Yüe-chi, p. 10،
به قلم نگارنده.
*
1. نویسنده هو پِن تسائو Hu pen ts‛ao که از میان رفته است (ص 268 كتاب پیش رو ).
2. سپس داستانکی بیارزش میآید از شاهدختی از دودمان تانگ كه در پی آمادن بَزَکی است و پس از آن همان نوشته کو چین چو Ku kin ču میآید كه پیشتر آوردیم.
3. مذکور درنوشــته های دوره تانگ هرچـــند باید از دوره ای پیش تر از آن باشد
(Bretschneider, Bot. Sin., pt. I, p. 190).
4. رشـتهكوهی در جـنوب باختری كان چو (Kan čou) در كانـ سو (Kan-su)
(Ši ki, Ch. 123, p. 4).
کی-لیِن K‛i-lien واژهای است در زبان مردمان هیونـ نو (Hiun-nu) [خُسی گونا Xiongnu]به معنای ’’بهشت‘‘. به باور من، این واژه با واژه کو لون ku lun در زبان منـچو به همین معنی ارتباط دارد. برداشتهای واترز (Watters, Essays. p. 362) و شیراتوری
Shiratori ( Sprache der Hiung-nu, p. 8)
درست نیست.
5. همین نوشته در تفسیر Pei hu lu (Ch. 3, p. 11b) آمده.
2. Achundow, Abu Mansur, p. 105.
1. نک ص 476 كتاب پیش رو .
3. به دلیل رنگ سرخ میوه حبهای آن.
4. Stuart, Chinese Materia Medica, p. 264; Matsumura, No. 2040; Perrot and Hurrier, Matière mèdicale et pharmacopèe sino-annamites, p. 116,
كه در آن lo-k‛wei بنادرست نامِ چینی این گیاه آمده است.
1. Ed. of Či pu tsu čai ts‛un šu, p. 28b.
