گُمارگماشتن یعنی مسلط کردن بود، منطقی گوید:
ای جهانداری کاین چرخ ز تو حاجت خواست
که تو بر لشکر بدخواهان بگمار مرا
مطلوب است شرح معانی این قطعه و لغات پیشا اسلامی، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان این قطعه بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی؟
معنا و شرح قطعه
«گُمارگماشتن» در ادبیات کهن به معنای گماشتنِ مطلق، فرستادن، و مسلط کردن یا مامور کردن چیزی بر کاری است. در این بیت، شاعر (منطقی رازی) آسمان (چرخ) را به شخصیتی متمثل تشبیه میکند که خودِ نیازمندِ تدبیرِ شاه است و از پادشاه میخواهد تا او را بر لشکر بدخواهان مسلّط و مامور گرداند. معنای بیت چنین است: «ای پادشاهی که این سپهرِ گردان از تو درخواست کرد که مرا بر لشکر دشمنان و بدخواهان مسلط و مامور سازی.» این بیت نشاندهنده عظمت و اقتدار شاه است که حتی چرخ فلک نیز برای انجام کارها چشم به فرمان او دارد.
بررسی لغات پیشا اسلامی (ایرانی و انیرانی)
- چرخ: کلمهای اصالتاً هندواروپایی (*kʷ(e)kʷlo-) اوستایی (چَخْرَ- caχra-) و پهلوی (چَرخ - čرخ) که از زبانهای ایرانی باستان به فارسی دری رسیده است.
- حاجت: کلمهای با ریشه سامی و عربی است (که البته در بافت شعر فارسی قرن چهارم رایج شده است).
- لشکر: واژهای پهلوی (لشکر / لشگر - laškar) که معرب آن «لشکری» یا «عسکر» شده است، ریشه در ایرانی میانه دارد.
- بدخواه: ترکیبی اصیل از فارسی میانه (bad-xwāh) که از دو جزء پهلوی تشکیل شده است: vat (بد) و xwāh (خواهند).
نگارش واژههای پارسی باستان به خط پهلوی (کتیبهای و کتابی)
از آنجا که خط «پارسی باستان» خط میخی بود که در دوره ساسانی منسوخ شد و جای خود را به خط «پهلوی» (خط کتیبهای و تحریری/کتابی) داد، واژههای کلیدی این قطعه در خط پهلوی ساسانی (خط رایج پیشااسلامی) به صورت زیر نوشته میشوند:
- شاه / جهاندار (پادشاه):پهلوی کتابی:
𐭬𐭫𐭪𐭠(مَلکای - malkān malkā) یا واژه پهلویshāh(𐭱𐭠𐭧) - چرخ (سپهر):پهلوی کتابی:
𐭫dیا واژه اوستایی-پهلویčaχr(𐭩𐭢𐭥) - لشکر (سپاه):پهلوی کتابی:
𐭫𐭱𐭪𐭫(laškar) - خواستن (آرزو کردن / طلبیدن):پهلوی کتابی:
𐭧𐭥𐭠𐭮𐭲𐭭(خواستن - xwāstan)
برای کدام شاعر یا متن دیگری از دوره قرن چهارم خورشیدی مایلید بررسی واژگانی انجام دهیم؟
