گَپر خفتان بود، فردوسی گوید:
یكی گَپر پوشید زال دلیر بجنگ اندر آمد بکردار شیر
مطلوب است شرح معانی این قطعه و لغات پیشا اسلامی، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان این قطعه بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی؟
معنی بیت و شرح قطعه
این بیت از شاهنامه فردوسی، رزمآوری زال زر را توصیف میکند. «گَپر» (یا گِپر) نوعی جامه جنگی، زره یا بالاپوش چرمی و ضخیم بوده که رزمندگان برای محافظت از تن در برابر ضربات سلاح میپوشیدند. «خفتان» نیز جامه جنگی و زرهپوش است. فردوسی میگوید: زال دلاور یک جامه جنگی و زرهی پوشید و مانند شیری ژیان شجاعانه به میدان جنگ درآمد.
ریشهشناسی لغات و واژگان پیشااسلامی
- گَپر (Gapar / Kapar): این واژه از ریشههای کهن ایرانی است و در متنهای پهلوی و سغدی برای پوششهای محافظتی تن و جامه ضخیم جنگی به کار رفته است. ریشه آن به زبانهای ایرانی میانه (پهلوی ساسانی و اشکانی) میرسد.
- پوشید (Pōšīd): فعل گذشته از مصدر پوشیدن، که در پارسی میانه (پهلوی) به صورت pōšīdan و در پارسی باستان به صورت احتمالی پیشمادهٔ نیاایرانی pati-gauš- یا مشتقات آن ریشه دارد.
- زال (Zāl): نام پدر رستم، برگرفته از اوستایی Zār به معنای پیر و سفیدمو.
- دلیر (Dalīr): صفت به معنای شجاع، از پارسی میانه dalēr و ریشه اوستایی dara- (ترسیدن یا دلداری).
- شیر (Šīr): جانور درنده، در پهلوی šēr و در ایرانی باستان šīrja- (به احتمال وامگرفته از زبانهای کهنتر خاور نزدیک یا هندواروپایی).
نگارش واژگان به خط پهلوی (کتیبهای و کتابی)
خط پهلوی (کتابی یا ساسانی) خطی است وصلی که از راست به چپ نوشته میشود. صورت پهلوی برخی واژههای کلیدی این قطعه به شرح زیر است:
- گپر / جامه جنگی: 𐭪𐭯𐭫 (KPR - کپَر / گپر)
- دلیر: 𐭃𐭫𐭩𐭫 (DLYL - دلیر)
- شیر (جانور): 𐭱𐭩𐭫 (ŠYL - شیر)
(توجه: در خط پهلوی کتابی، بسیاری از حروف همصدا هستند و خوانش دقیق متون نیازمند آگاهی از هزوارشهاست.)
////////////
گپر. [ گ َ ] (اِ) گبر. خفتان . (لغت فرس) :
یکی گپر پوشید زال دلیر
به جنگ اندر آمد بکردار شیر.
