سار نام مرغی است سخنگوی و سیاه، مجلدی گوید:
آن زنگی زلفین بدان رنگین رخسار
چون سار سیاه است و گل اندر دهن سار
مطلوب است شرح معانی این قطعه و لغات پیشا اسلامی، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان این قطعه بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی؟
معنی و شرح بیت
مجلدی در این بیت به لطافت چهره معشوق و سیاهی زلفان او در کنار هم اشاره میکند؛ ترکیبی که شاعر آن را به رنگ سیاهِ سار و سرخیِ گل تشبیه کرده است. زلفینِ زنگی (گیسوان سیاه و تابدار چون مردان حبشی) در کنار رخسار رنگین (چهره سرخ و گلگون)، منظرهای را میآفریند که گویی پرنده سیاهرنگی (سار) گلی سرخرنگ را در منقار یا دهان گرفته است. این تشبیه لطیف، تضاد دلنشینی میان سیاهی مو و سپیدی یا سرخی چهره معشوق ایجاد میکند.
بررسی لغات پیشااسلامی و ریشهشناسی
این قطعه از اشعار زبان فارسی دری است و واژگان آن همگی ریشه در زبانهای ایرانی میانه (پهلوی ساسانی، اشکانی) و باستان دارند که به دوران اسلامی منتقل شدهاند. در این بیت واژه دخیل یا انیرانیِ غیرایرانی دیده نمیشود.
- آن: ضمیر اشاره در فارسی باستان hauba (او، آن)، در پهلوی ōy یا ān.
- زنگی: منتسب به زنگ (زنگبار/حبشه)، واژهای است که از زبانهای سامی یا میانجی وارد شده اما در ساختار شعر فارسی بیانی از سیاهی رنگ پوست یا مو است.
- زلفین: پسوند تثنیه -ين در فارسی دری نشانه جفت بودن (دو گیسو) است، ریشه خود واژه زلف در فارسی میانه zulb یا zulf به معنی موی تابداده است.
- بدان: ترکیب حرف اضافه به + ضمیر اشاره آن.
- رنگین: صفت از اسم رنگ؛ در پهلوی rang (رنگ، چهره، نقش).
- رخسار: مرکب از رخ (چهره) + پسوند پسین -سار (مانند، شباهت). ریشه رخ در پهلوی rax و اوستایی raoxšna (روشن، تابناک).
- چون: حرف اضافه و ادات تشبیه؛ در پهلوی چون (čōn) یا چیدون.
- سار: نام پرنده؛ در پهلوی sār، نام نوعی پرنده سیاهرنگ.
- سیاه: رنگ؛ در پهلوی سیاب (siyāh) یا siyāk، در فارسی باستان ریشه مشخصی ندارد اما در ایرانی میانه کاملاً متداول است.
- و: حرف ربط؛ در پهلوی و (u) یا ud.
- گل: گیاه و شکوفه؛ در پهلوی gul (گُل)، در اوستایی varəδa یا همتایان دیگر، اما واژه گُل در پهلوی ساسانی به همین شکل به کار میرفته است.
- اندر: حرف اضافه به معنای در؛ در پهلوی andar، در فارسی باستان antara (در میان).
- دهان: عضو بدن؛ در پهلوی دگان یا dahān، در اوستایی dāman (دهان، بخش پیشین سر).
نگارش واژگان منتخب به خط پهلوی (کتابی)
از آنجا که خط پهلوی ساسانی (کتابی) خطی همگرا، پیوسته و دارای حروف همشکل است، واژگان کلیدی این قطعه به صورت تفکیکی با نگارش پهلوی به شرح زیر است:
- سار (پرنده): 𐭮𐭠𐭫 (s-𐭠-r)
- سیاه: 𐭮𐭩𐭠𐭧 (s-y-𐭠-h)
- گل: 𐭢𐭥𐭫 (g-w-l)
- دهان: 𐭣𐭧𐭠𐭭 (d-h-𐭠-n)
- رنگ: 𐭫𐭭𐭢 (l-n-g یا r-n-g با رسمالخط پهلوی)
کدام بخش از واژهشناسی یا مفاهیم این قطعه نیاز به بررسی تطبیقی بیشتری دارد؟
