کرده کار مردی جَلد و آزموده کار بود، دقیقی گوید: جادو نباشد از تو بتنبل سوار تر عفریت کرده کار و تو زو کرده کارتر

 کرده کار مردی جَلد و آزموده کار بود، دقیقی گوید: 

 جادو نباشد از تو بتنبل سوار تر 

عفریت کرده کار و تو زو کرده کارتر                                                                    

 اینجا تنبل به معنی مکر و حیله و جادو به معنای جادوگر

مطلوب است  شرح این قطعه و معانی لغات پیشا اسلامی، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان این قطعه بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی؟ 

  شرح و تفسیر بیت

این بیت از ابومنصور محمد بن احمد دقیقی طوسی (شاعر بزرگ قرن چهارم هجری) در ستایش یا توصیف فردی بسیار زیرک، کارآزموده و داهی سروده شده است. شاعر در این ابیات، شخص مورد نظر خود را در کاردانی و زیرکی فراتر از موجودات افسانه‌ای و اسطوره‌ای مانند «عفریت» و «جادوگر» می‌داند.

• مفهوم کلی: مخاطب شعر مردی است باتجربه، فرزانه، جهان‌دیده و آزموده که در هوش و چابکی («جَلد») همتا ندارد. دقیقی برای مبالغه در زیرکی او، کاردانی‌اش را با «عفریت» (که در اساطیر نماد تندی، نیرومندی و شیطنت است) مقایسه می‌کند و می‌گوید عفریت با آن همه مکر و فسون، در برابر تو ساده‌دل به نظر می‌رسد و تو از او بسیار کارکرده‌تر و مکارتر هستی.
  
  
• تنبل: بر اساس توضیح خود بیت، به معنای مکر، حیله، وسوسه و افسون است (نباید با واژه امروزی «تنبل» به معنای کاهل اشتباه شود).
  
  
• جادو: در این سیاق به معنای شخص جادوگر، ساحر و فسون‌گر است.
  
  
• جَلد: به معنای چابک، فرزانه، تند و زیرک.
  
  
• کرده‌کار: کارآزموده، باتجربه، کسی که کارها را به نیکویی به سرانجام رسانده است.
  
  

بررسی واژگان کهن (پیشااسلامی)

• عفریت (Afrit): ریشه در واژه اوستایی aϑra- یا پهلوی دارد که بعدها از طریق زبان‌های آرامی و عربی با ساختار «عفریت» وارد ادبیات دوره اسلامی شده است، اما ریشه‌ای کهن در باورهای ایرانیان باستان درباره دیوان و موجودات اهریمنی دارد.
  
  
• جادو (Jādu): این واژه مستقیماً از زبان پارسی میانه (پهلوی ساسانی) یعنی yātuw (به معنای جادوگر، ساحر و دیو سحرگر) گرفته شده که خود ریشه در واژه اوستایی yātu- (به معنای جادوگری و عمل سحر) دارد.
  
  
• تنبل (Tanbal): واژه‌ای که در اینجا به معنای مکر و حیله آمده، بازمانده‌ای از اصطلاحات کهن است. در پارسی میانه واژه tanpōhr یا ریشه‌های مشابه برای فریب به کار می‌رفته است، اما «تنبل» در این بیت خاص بازتاب‌دهنده معنای کهن فسون و نیرنگ است.
  
  

نگارش واژگان کلیدی به خط پهلوی (کتابی / ساسانی)

خط پهلوی کتابی (دین دبیره یا خط کتیبه‌ای و تحریری ساسانی) از راست به چپ نوشته می‌شود. صورت پهلوی برخی از کلیدی‌ترین واژه‌های این بیت (بر اساس معادل‌های پارسی میانه):

• جادو (Jādu / ساحر):
  نگارش پهلوی: 𐭩𐭠𐭲𐭥𐭠 (YĀTW)
  
  
• کار (Kār / عمل، شغل):
  نگارش پهلوی: 𐭪𐭠𐭫 (KĀL / KĀR)
  
  
• مرد (Mard / انسان، مرد):
  نگارش پهلوی: 𐭬𐭫𐭲𐭠 (MLT / Mard)