Khollan Vafa : اخوان صفا: چوك - مرغیست که خویشتن از درخت بیاویزد. بهرامی گفت : آبی مگر چومن زغم عشق زردگشت وز شاخ همچو چوك بباوبخت خویشتن.

۱۴۰۵ خرداد ۲۲, جمعه

چوك - مرغیست که خویشتن از درخت بیاویزد. بهرامی گفت : آبی مگر چومن زغم عشق زردگشت وز شاخ همچو چوك بباوبخت خویشتن.

چوک. (اِ) مرغی است که خویشتن از درخت بیاویزد. (فرهنگ اسدی). نام جانوری که خود را از شاخ درخت بیاویزد و حق حق کند تا زمانی که قطره ٔ خونی از دهان او بچکد. (جهانگیری ) (برهان ) (آنندراج) (فرهنگ خطی ). مرغیست که خویشتن را از درخت آویزد از سر منقار و بانگ زند چندانکه خون از بینی ریزد. (اوبهی ) (حاشیه ٔ فرهنگ اسدی ). مرغکی است که خود را از شاخ درخت بیاویزد و فریاد کند، و حق حق کند. (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). پرنده ای است که بپا خود را از شاخه درخت بیاویزد و آوازی شبیه به حق حق میدهد. (فرهنگ نظام ).مرغی است که خود را از شاخه ٔ درخت سرنگون بیاویزد وچندان بانگ کند که خون از او روان شود. (فرهنگ خطی )(فرهنگ سروری ). بوم کلان که در شبها بانگ کند. (فرهنگ سروری چ دبیرسیاقی ). مرغیست مانند جغد که خود را از درخت آویزان سازد و فریاد کند. شب آویز. مرغ حق . (فرهنگ فارسی معین ). شباهنگ ؟ شباویز. (یادداشت مؤلف ).نوعی جغد (بوم است ) که بر درختان مقام گیرد و از سوراخی که بر بینی وی باشد شب هنگام بانگی چون بانگ «حق » برآید و عامه گویند حق گوید و از گفتن بازنایستد تا قطره ٔ خونی از گلویش بچکد و نیز معتقدند وی از درخت ، خویشتن نگونسار کند که این مکافات و پادافراه ازآنست که حبه ای از مال یتیم بخورده است:
گوئی بهی چو من ز غم عشق زردگشت
از شاخ همچو چوک بیاویخت خویشتن.

رودکی.

چوک ز شاخ درخت خویشتن آویخته
ماغ سیه با دو بال غالیه آمیخته.

منوچهری (از لغت فرس).

در فرهنگ اسدی خطی آقای نخجوانی که تاریخ کتابت آن 766 است کلمه «چوک » «کوچ » آمده است بهمین معنی و با همین شعر منوچهری لیکن مصرع دوم این است : «بانگ کنان تا سحر آب دهان ریخته ». (یادداشت مؤلف).

////////////////

مُرغ حق‌ها (نام علمی: Otus) یا هوگویک یا چوک سرده‌ای از پرندگان خانواده جغدان راستین است. این سرده ۴۵ گونه زنده دارد. نام‌های دیگر این پرنده، شب‌آهنگ. مرغ شباهنگ. شب‌آویز، دشت‌ماله، بیل‌باقلی، چوک، هوگویک. چوکک، مرغ حقگو و مرغ حقگوی است.[۸]

مرغِ حق یکی از کوچک‌ترین انواع جغد است، اندازه‌اش ۱۹سانتی‌متر است و بر روی شاخه‌های درختان زندگی می‌کند. این پرنده بیشتر در درخت‌های نزدیک به مناطق مسکونی، باغ‌ها و باغچه‌ها و همچنین در ساختمان‌های قدیمی دیده می‌شود و پرنده منزوی و گوشه‌گیری است.[۹] همان‌گونه که در جغدها معمول است، مادهٔ مرغ حق نیز جثه بزرگ‌تری از نر آن دارد. همهٔ گونه‌های مرغ حق کوچک‌جثه و چابک هستند.

مرغ حق در شب برای شکار و تغذیه از لانه‌اش خارج می‌شود. جثه‌اش کمی از کبوتر بزرگتر است و سر گردی دارد و پرهای خاکستری سیر متمایل به صورتی دارد و زیر شکمش زردرنگ است. این پرنده برخلاف شهرتی که دارد پرنده بسیار مفیدی است زیرا از جانوران کوچک و موذی و برخی حشرات زیان‌آور تغذیه می‌کند.[۸]

مرغ حق معمولاً تمام شب را بی‌حرکت و ساکت روی شاخه‌ها می‌نشیند و هر از گاهی با صدایی لرزان، سکوت شب را می‌شکند. صدای این پرنده طوری است که بعضی از مردم فکر می‌کنند «حق، حق» می‌گوید.[۹]

مرغ حق قدرت شنوایی بسیار نیرومندی دارد و صدای طعمه را در هر مکانی که نشسته تشخیص می‌دهد. فصل تولید مثل آنان از اواخر زمستان آغاز می‌شود. در طی دوره‌ای که ماده روی تخم‌ها خوابیده است، نر غذای او را تأمین می‌کند. هر پرندهٔ ماده، حدود ۳ تا ۶ تخم می‌گذارد.[۹]

گونه‌ها