معنای عالم همه زین دو گشت پیدا
این بیت زیبا از ناصرخسرو به یکی از مفاهیم بنیادین جهانبینی او اشاره دارد. برای درک معنای آن، باید به «این دو» (که در بیت قبل یا سیاق قصیده آمده است) توجه کرد.
در نظام فکری ناصرخسرو (که مبتنی بر کلام اسماعیلیه و فلسفهٔ افلاطونی/ارسطوییِ اسلامی است)، جهان بر پایهٔ تقابلها و زوجهای بنیادین بنا شده است. این «دو» با توجه به متن قصاید ناصرخسرو معمولاً اشاره به یکی از موارد زیر دارد:
۱. امر و نهی (طاعت و معصیت): شایعترین تفسیر در دیوان ناصرخسرو این است که خداوند جهان را آفرید و در آن «امر» و «نهی» (تکلیف) را قرار داد. معنا و هدفِ جهانِ انسانی با این دو پدیدار شد و «آدم» (انسان) نیز پاداش و کیفر خود را بر اساس پایبندی به همین امر و نهی دریافت میکند. ۲. نیکی و بدی (خیر و شر): دو نیروی متضاد که کل عالم مادی و رفتار انسانها را شکل میدهند. ۳. تن و جان (جسم و روان): ترکیب مادی و معنوی انسان که مایهٔ آزمایش اوست.
معنای روان بیت:
شناخت و حقیقتِ همهچیز در این جهان، از طریق این دو چیز (مانند امر و نهی، یا خیر و شر) آشکار و هویدا شد؛ و انسان (آدم) نیز بر اساس موضعی که در برابر این دو اختیار کرد، مجازات یا پاداش (کیفر در زبان ارکائیک به هر دو معنای پاداش و مجازات به کار میرفته، هرچند اینجا بیشتر بوی تنبیه و عاقبت کار را دارد) میبیند.
ناصرخسرو میخواهد بگوید که ارزش، هویت و سرنوشت نهایی انسان در گروِ شناخت این تضادها و انتخاب راه درست از میان آنهاست.
