شیم- ماهیی باشد سفید. معروفی گفت : می بر آن ساعدش از ساتگِنی سایه فکند گفتی از لا[له] پشیزستی بر ماهی شیم.

 

شیم . (اِ) قسمی ماهی فلس دار که در پشت نقطه های سیاه دارد. (ناظم الاطباء) (از برهان ) (از فرهنگ جهانگیری ) (فرهنگ اوبهی ) (از غیاث ) (از انجمن آرا) (از آنندراج ). ماهیی بود سپید و به رود جیحون بسیار بود. (لغت فرس اسدی ). سیم . (فرهنگ فارسی معین ) :
می بر آن ساعدش از ساتگنی سایه فکند
گفتی از لاله پشیزستی بر ماهی شیم .

معروفی .

تا بود عارض بت رویان چون سیم سپید
تا بود ساعد مه رویان چون ماهی شیم .

فرخی .

چون ماهی شیم کی خورد غوطه چغوک
کی دارد جغد خیره سر لحن چکوک .

لبیبی .

مرد باید که مار گرزه بود
نه نگار آورد چو ماهی شیم .

ابوحنیفه ٔ اسکافی .

ماه دیده ست کسی نرمتر ازماهی شیم .
ابوحنیفه ٔ اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 389).
میروی هموار و گویی ایدرم
مار می گیری که این ماهیست شیم .

ناصرخسرو.

اندر پلیدزادگی و پاکزادگی
تو چغز حوض کوثر و من شیم کوثرم.

سوزنی.

ز ناسپاسی یک موی او به زیر زمین
شود چو سرمه سم گاو با پشیزه ٔ شیم.

سوزنی.

زهی کهی و خهی چشمه ای که اندر وی
قرار گیرد مار شکنج و ماهی شیم.

سوزنی .

سموم قهر تو با آب اگر عتاب کند
پشیز دام شود بر مسام ماهی شیم. 

انوری (از جهانگیری).

زلفهایش بدست من چون شست
من چو صیاد و او چوماهی شیم.

بخاری (از انجمن آرا).

آیا شیم ماهی غزل لاله یا قزل آلاست ؟
|| کلمه ای است که در تعظیم و تبجیل مانند شیخ و خواجه و حضرت و جناب استعمال می کنند. (ناظم الاطباء) (از برهان).

////////////

در لغت‌نامه‌ها و متون کهن زبان فارسی، «ماهی شیم» (یا همان شیـم) معمولاً به نوعی ماهی سفید، بی‌فلس (یا با فلس‌های بسیار ریز و نرم) و لذیذ اشاره دارد.

از نظر علم زیست‌شناسی و طبقه‌بندی علمی ماهی‌های ایران (به‌ویژه حوضه دریای خزر و رودخانه‌های اطراف آن)، نام علمی این ماهی به شرح زیر است:

نام علمی ماهی شیم

• نام علمی: Alburnus chalcoides

• نام‌های رایج دیگر: ماهی شَمای، شاه‌کولی، کُلمه، شیم

نکته: در برخی منابع جانورشناسی قدیمی‌تر، این ماهی را با نام علمی Chalcalburnus chalcoides نیز می‌شناختند که امروزه بیشتر تحت همان سرده‌ی Alburnus (کولی‌ها) دسته‌بندی می‌شود. این ماهی بدنی کشیده و نقره‌ای‌فام (سفید و درخشان) دارد.

معنای بیت معروفِ «معروفی بلخی»

شعر زیبایی که نقل کردید از معروفی بلخی (شاعر اواخر دوره سامانی) است. او در این بیت با یک تصویرسازی فوق‌العاده، سرخ شدن پوست یار بر اثر نوشیدن شراب را توصیف کرده است:

• ساتگِنی: جام شراب بزرگ و سفالین یا شیشه‌ای.

• پشیز: پولک، فلس ماهی.

معنی بیت: وقتی او جام شراب را بالا برد، انعکاس سرخ‌رنگِ مِی بر روی ساعدِ دست سفیدش سایه انداخت؛ آن‌چنان که گویی بر روی بدنهٔ سفید و درخشانِ «ماهی شیم»، پولک‌هایی از برگ گل لاله (سرخ‌رنگ) چسبانده باشند.

شاعر در اینجا سپیدی و لطافت پوست دست یار را به ماهی سفید شیم و سرخی انعکاس شراب را به گلبرگ‌های لاله تشبیه کرده است.

///////////

کولَمه (نام علمی: Rutilus caspicus) که کُلَمه، کولمه گرگان و تِلاجی هم نامیده می‌شود، یک گونه ماهی از سرده کولمه‌ها است. کولمه در دریای خزر صید می‌شود. پراکنش آن در ایران در جنوب شرقی دریای خزر است. جثهٔ آن دو یا سه برابر ماهی «کولی» است و وزن آن سیصد تا چهار صد و پنجاه گرم تغییر می‌کند.^[۱]

کولمه همه‌چیزخوار است و از نرم‌تنان، سخت‌پوستان ریز و نوزاد حشرات تغذیه می‌کند. کولمه نیمه‌مهاجر است. دو نوع مهاجرت دارد که شامل مهاجرت از دریا به رودخانه برای تخم‌ریزی (مهاجرت بهاره) و دیگری در داخل دریا برای زمستان‌گذرانی (مهاجرت پاییزه) است.

ریخت‌شناسی

کولمه دندان حلقی یک ردیفی (۵–۶) دارد. بیشینهٔ درازای بدن آن ۳۵ (میانگین ۲۰) سانتی‌متر است. بدن این ماهی نسبتاً بلند است و ارتفاع آن ۲۵٪ تا ۳۶٪ طول بدن را دربرمی‌گیرد؛ سطح بدن از پولک‌های متراکم متوسط یا درشت پوشیده شده‌است؛ دهان نیمه‌تحتانی است؛ دو انتهای آروارهٔ پایین اندکی از قائمه ابتدای چشم می‌گذرد؛ بالهٔ پشتی بر روی قاعدهٔ بالهٔ لگنی قرار می‌گیرد؛ ابتدا بالهٔ مخرجی نیز در عقب انتهای قاعدهٔ بالهٔ پشتی است؛ طول ساقهٔ دمی ۱۸٪ تا ۲۴٪ طول بدن است.

منابع

1. لغت‌نامهٔ دهخدا، مدخل «کله مه» از: فرهنگ گیلکی منوچهر ستوده.

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Vobla». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۲ ژوئیه ۲۰۱۴.
• ستاری، مسعود. شاهسونی، داور. شفیعی، شهنام. ۱۳۸۲. ماهی‌شناسی (۲) سیستماتیک. انتشارات حق‌شناس.
• عسگری، رضا. ۱۳۸۴. ماهی‌شناسی سیستماتیک. انتشارات نقش مهر.

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ کولمه موجود است.

این یک مقالهٔ خرد زیست‌شناسی است. می‌توانید با گسترش آن به ویکی‌پدیا کمک کنید.

رده‌ها:

• فهرست سرخ IUCN از گونه‌های کمترین نگرانی
• کپورماهیان
• کولمه‌ها
• ماهیان دریای خزر
• ماهیان روسیه
• ماهیان غرب آسیا

• این صفحه آخرین‌بار در ۲۱ ژوئن ۲۰۲۵ ساعت ۰۷:۲۲ ویرایش شده است.
• این صفحه با استفاده از پارسوئید رندر شده است.

////////////

شاه‌کولی (Chalcalburnus chalcoides) گونه‌ای از ماهیان پرتوباله است.

این ماهی در کشورهای ایران، اتریش، بوسنی هرزگوین، بلغارستان، کرواسی، آلمان، مجارستان، ایتالیا، رومانی، صربستان و مونته‌نگرو، اسلوونی، ترکمنستان و ازبکستان یافت می‌شود.^[۴]

جستارهای وابسته

• سفیدکولی
• مرواریدماهی

منابع

بررسی صفات مورفولوژیک ماهی شاه‌کولی تالیف: حسین رحمانی، بهرام حسن‌زاده کیابی، ابوالقاسم کمالی، اصغر عبدلی. چکیده: در بهار سال ۱۳۸۳،

1. Cypriniformes
2. Cyprinidae
3. Chalcalburnus
4. World Conservation Monitoring Centre 1996. Chalcalburnus chalcoides. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 19 July 2007.

رده‌ها:

• پرتوبالگان
• فهرست سرخ IUCN از گونه‌های کمترین نگرانی
• ماهیان آب شیرین اروپا
• ماهیان توصیف‌شده در ۱۷۷۲ (میلادی)
• ماهیان آسیا
• ماهیان آلمان
• ماهیان اتریش
• ماهیان ازبکستان
• ماهیان اسلوونی
• ماهیان ایتالیا
• ماهیان ایران
• ماهیان بلغارستان
• ماهیان بوسنی و هرزگوین
• ماهیان ترکمنستان
• ماهیان رومانی
• ماهیان صربستان
• ماهیان کرواسی
• ماهیان مجارستان
• مرواریدماهی‌ها

• این صفحه آخرین‌بار در ۳۱ دسامبر ۲۰۲۱ ساعت ۰۸:۴۵ ویرایش شده است.
• این صفحه با استفاده از پارسوئید رندر شده است.

////////////////

ماهی کولی (Alburnus) گونه‌ای از ماهیان از خانواده‌ی Leuciscidae، شامل ماهی‌های داس (daces) و ماهی‌های ریز (minnows) است.[1] این ماهی‌ها معمولاً با نام ماهی‌های سیاه (bleaks) شناخته می‌شوند.[2] گروهی از گونه‌های این جنس با نام shemayas شناخته می‌شوند.[3] این جنس در غرب قلمرو پالئارکتیک یافت می‌شود[4] و مرکز تنوع آن در ترکیه است.[5]

جنس Chalcalburnus اکنون بخشی از Alburnus است.[6]

گونه ها

در حال حاضر گونه های شناخته شده زیر در این جنس قرار می گیرند:[7]

درخت آلبورنوس

آلبرنوس لئوبرگی

Alburnus adanensis Battalgil، 1944 (آدانا تلخ)

†Alburnus akili Battalgil، 1942 (بی شهر تاریک)

Alburnus albidus (کاستا 1838) (ایتالیایی تاریک)

Alburnus alburnus (Linnaeus، 1758) (معمولاً تاریک)

آلبرنوس امیرکبیری (موسوی ثابت) (تاریک امیرکبیر)

آلبورنوس آربورلا (بناپارت 1841) (آلبورلا)

Alburnus atropatenae Berg، 1925

Alburnus attalus Özuluğ & Freyhof، 2007 (باکر شمایا)

Alburnus baliki Bogutskaya، Küçük & Ünlü، 2000 (آنتالیا تاریک)

Alburnus belvica Karaman، 1924 (پرسپا تاریک)

Alburnus caeruleus Heckel، 1843 (لکه‌های سیاه تیره)

Alburnus carianorum Freyhof، Kaya، Bayçelebi، Geiger و Turan. 2019

Alburnus carinatus Battalgil، 1941 (Manyas shemaya)

Alburnus chalcoides (Güldenstädt، 1772) (دانوب تاریک)

†Alburnus danubicus Antipa، 1909 (دانوب شمایا)

Alburnus demiri Özuluğ & Freyhof، 2008 (تاریک دریای اژه شرقی)

Alburnus derjugini Berg، 1923 (شمایا گرجستانی)

Alburnus doriae De Filippi، 1865

Alburnus escherichii Steindachner، 1897 (Sakarya beak)

Alburnus filippii Kessler، 1877 (Kura beak)

آلبورنوس گوئخانی اوزولوگ، گایگر و فریهوف، 2018

Alburnus hohenackeri Kessler، 1877 (در شمال قفقاز تاریک)

Alburnus istanbulensis Battalgil، 1941

Alburnus kotschyi Steindachner، 1863 (Arsuz blak)

آلبورنوس کوروی (بوگوتسکایا، 1995)

Alburnus leobergi Freyhof & Kottelat، 2007 (Azov shemaya)

Alburnus macedonicus Karaman، 1928 (دویران تاریک)

Alburnus Magnificus Freyhof & Turan، 2019

Alburnus mandrensis Drensky، 1943 (ماندراس تاریک)

Alburnus maximus Fatio، 1882

Alburnus mento (هکل، 1836) (دریاچه تاریک)

Alburnus mentoides کسلر، 1859 (شمایا کریمه)

Alburnus neretvae Buj، Šanda & Perea، 2010

†Alburnus nicaeensis Battalgil، 1941 (Iznik shemaya)

Alburnus oblongus (بولگاکف، 1923) (تفنگ تیره تاشکند)

Alburnus orontis Sauvage 1882 (Orontis خالدار تیره)

Alburnus qalilus Krupp، 1992 (سوریه خالدار تاریک)

Alburnus sarmaticus Freyhof & Kottelat، 2007

Alburnus sava Bogutskaya، Zupančič، Jelić، Diripasko و Naseka. 2017

آلبرنوس شیشکووی (درنسکی، 1943) (دریای سیاه تاریک)

Alburnus scoranza Bonaparte، 1845

Alburnus sellal Heckel، 1843. (Sellal beak)

Alburnus taeniatus Kessler، 1874

Alburnus tarichi (Güldenstädt، 1814) (Tarek)

Alburnus thessalicus Stephanidis، 1950 (تسالی تاریک)

Alburnus timarensis Kuru، 1980

آلبرنوس اولانوس (گونتر 1899)

Alburnus vistonicus Freyhof & Kottelat، 2007 (Vistonis shemaja)

Alburnus volviticus Freyhof & Kottelat، 2007 (Volvi (bleak)

منابع

فریک، ران؛ اشمایر، ویلیام ن. و ون در لان، ریچارد (ویراستاران). "جنس‌هایی در خانواده Leuciscinae". کاتالوگ ماهی‌ها. آکادمی علوم کالیفرنیا. بازیابی شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۵.

بوج آی.؛ ووکیچ جی.؛ شاندا آر.؛ پریا اس.؛ چالتا ام.؛ مارسیچ زی.؛ بوگوت آی.؛ پووژ ام.؛ مراکوویچ ام. (۲۰۱۰). "مقایسه ریخت‌شناسی ماهی‌های سفید (آلبورنوس، کپورماهیان) از حوضه آدریاتیک با توصیف یک گونه جدید" (PDF). فولیا زولوجیکا. ۵۹ (۲): ۱۲۹–۱۴۱. doi:10.25225/fozo.v59.i2.a8.2010. بایگانی‌شده از نسخه اصلی (PDF) در تاریخ 2014-02-02. بازیابی‌شده در تاریخ 2014-01-23.

فریهوف جی.؛ کوتلات ام. (2007). "Alburnus vistonicus، گونه جدیدی از ماهی شیمایا از شرق یونان، به همراه توضیحاتی در مورد ماهی خالدار سیاه (Chalcalburnus chalcoides macedonicus) از دریاچه ولوی (Teleostei: Cyprinidae)" (PDF). اکتشافات ماهی‌شناسی آب‌های شیرین. 18 (3): 205–212.

شرالیف، بختیار؛ خالیموف، شرف‌الدین؛ رحمانوف، مرادجان؛ کومیلووا، دیلدوراخون؛ نظروف، محمدرسول؛ عمروف، فیض‌الدین؛ اعظموف، اوبوسخون (2025). "گزارش‌های جدید و گسترش دامنه‌ی Alburnus chalcoides (Güldenstädt, 1772) (Teleostei، Cyprinidae) از رودخانه‌ی سیردریا علیا، ازبکستان". چک لیست. 21 (4): 755–761. doi:10.15560/21.4.755.

Özuluğ M.; Freyhof J. (2007). "Alburnus demiri، گونه‌ی جدیدی از ماهی سفید از آناتولی غربی، ترکیه (Teleostei: Cyprinidae)" (PDF). اکتشافات ماهی‌شناسی آب‌های شیرین. 18 (4): 307–312.

Özuluğ M.; Freyhof J. (2007). "تشخیص مجدد چهار گونه از ماهی سفید از ترکیه و توصیف دو گونه‌ی جدید (Teleostei: Cyprinidae)" (PDF). اکتشافات ماهی‌شناسی آب‌های شیرین. 18 (3): 233–246.

فریک، ران؛ اشمایر، ویلیام ن. و ون در لان، ریچارد (ویراستاران). "گونه‌های جنس آلبورنوس". کاتالوگ ماهیان. آکادمی علوم کالیفرنیا. بازیابی شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۵.

شناسه‌های رده‌بندی

آلبورنوس

ویکی‌داده: Q1088873گونه‌های ویکی: آلبورنوسADW: آلبورنوسBioLib: 15601BOLD: 71168CoL: RK6EPPO: 1ALBRGگونه‌های اروپایی: 304359گونه‌های اروپایی (جدید): c2caae47-da01-4643-b520-e9c5591cb135GBIF: 2362898iNaturalist: 86308ITIS: 163662NBN: NHMSYS0000544604NCBI: 54555درخت زندگی باز: 957582WoRMS: 154284

رده‌ها: آلبورنوسLeuciscinaeگونه‌های نامگذاری شده توسط کنستانتین ساموئل رافینسک