کوم . (اِ) گیاهی باشد خوشبوی که آن را اذخر گویند. (برهان ). گیاهی است خوشبوی بعضی اذخر را دانسته اند. (آنندراج ). نام گیاهی است خوشبوی . (فرهنگ جهانگیری ). گیاه اذخر. (ناظم الاطباء). اذخر. گورگیاه . (فرهنگ فارسی معین ). سروری گفته که در تاج الاسامی به معنی اذخر آمده . (آنندراج ) :
برآید ازبر گلبرگ کامگار تو کوم .
اذخر؛ گیاهی است خوشبو که آن را کوم خوانند. (منتهی الارب ). || آن سبزه که بر کنار حوض و رود روید. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 345). سبزه ای که از کنار آب و حوض خیزد. (فرهنگ اسدی نخجوانی ). سبزه ای که کنار حوض و رود روید. (فرهنگ فارسی معین ) :
آن حوض و آب روشن و آن کوم گرد او
روشن کند دلت چو ببینی هرآینه .
بهرامی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 345).
|| گیاهی است که در زمین شیار کرده پیدا شود و بیخ و ریشه ٔ آن همچو نی باشد. (برهان ) (آنندراج ) (ناظم الاطباء). آن گیاه خشک بود که در شدکار یابند که بنش چون بن نی باشد. (حاشیه ٔ «س » لغت فرس اسدی چ اقبال ص 345). گیاهی است خشک که در شخم زدن زمین یابندو بنه ٔ آن چون درخت نی بود. (حاشیه ٔ برهان چ معین ).رجوع به کومک شود.
کاه
مکّی
اشاره
گیاهی
است که در کتب طب سنتی با نامهای «کاه مکّه» و «کاه مکّی» و «گور گیاه» و «کور
گیاه» و «اذخر» و «کزنه دشتی» و در برخی از جمله در کتاب شلیمر «گربه دشتی» نوشتهاند.
به فرانسویJonc odorant وFoin de chameau وSchenanthe و به انگلیسیSweet rush وCamels
hay وScenanth
گویند. گیاهی است از خانواده غلاتGramineae نام علمی آن:Cymbopogon schoenanthus (L .) Spreng . و مترادف آنAndropogon
schoenanthus L . وCymbopogon densiflorus stapf میباشد.
مشخصات
گیاهی
است پایا دارای ساقه راست به بلندی 30 سانتیمتر و چون برگهای فراوانی دارد به
صورت انبوه در محیطهای کشت در میآید. گیاه بسیار معطّری است و قسمت زیرزمینی یا
بیخ گیاه ضخیم و معطّر و از آن اسانس زرد رنگی تهیه میشود. گلهای آن متعدد،
انبوه، سفید رنگ و معطّر میباشد و با طعم تند و گزنده زبان است.
این
گیاه به حالت وحشی در شمال افریقا، ایران، عربستان تا جنوب غربی افغانستان و پنجاب
هندوستان انتشار دارد. در ایران در نواحی غرب ایران در قصر شیرین، صالحآباد، کوه
جوبر و در بلوچستان میروید. در عربستان و بلوچستان علوفه شتران است.
معارف
گیاهی، ج4، ص: 299
ترکیبات
شیمیایی
از
نظر ترکیبات شیمیایی در گیاه و در ساقه زیرزمینی گیاه اسانس بسیار معطّری وجود
دارد. در گلهای گیاه در حدود 3 درصد اسانس وجود دارد که شبیه اسانس زیره 407] است
و در عطرسازی کاربرد دارد..]S .G .I .M .P[ در مکّه به ساییده این گیاه و ریشه آن
«غسول» گویند که در آب محلول نیست و برای خوشبویی، دست را با آن میشویند.
خواص-
کاربرد
در
هند از جوشانده گیاه به عنوان تببر استفاده میشود. اسانس آن برای تسکین درد
روماتیسم و دردهای عصبی به مواضع میمالند. از نظر طبیعت طبق نظر حکمای طب سنتی
خیلی گرم و خشک است. ریشه آن خیلی قابض و کمی گرم است. خوردن دم کرده گیاه برای
رفع نفخ و گاز مفید است. مدرّ است و قاعدهآور و مداومت در خوردن دم کرده آن برای
تسکین درد مفاصل سرد مفید است. مضمضه آن در دهان و مالیدن آن به لثهها برای رفع
درد دندان و تقویت لثهها نافع است. اگر با 5 گرم فلفل دم کرده و بخورند برای رفع
تهوع، آشفتگی و ترس مفید است و اگر با ترنجبین مخلوط و خورده شود برای سفتی طحال و
با داروهای مناسب دیگر برای استسقا و ناراحتی کلیه و ریه و تقویت دهانه معده و
تقویت کبد و باز کردن انسداد مجاری کبد و قطع خونروی از سینه نافع است.
از
غلات اسانسدار گونههای دیگری از این جنس نیز از نظر اسانس معروف و در صنعت
عطرسازی کاربرد دارد که به شرح چند گونه آن میپردازیم:
1.Cymbopogon citratus (DC .) Stapf و مترادفهای آن:Andropogon
citratus DC . وA .schoenanthus sensu Lour .
وA .nardus L .var ceriferus Hack . میباشد. به فرانسوی گیاه راHerbe citron و
به انگلیسیLemon grass وMelissa grass ناماند.
مشخصات
گیاهی
است پایا با برگهای معطّر و دارای بویی شبیه لیمو از تقطیر قسمت بالای
معارف
گیاهی، ج4، ص: 300
برگهای
گیاه اسانسی تهیه میشود که تا 85 درصد آن سیترال 408] است. مقدار سیترال در
اقلیمهای مختلف که گیاه میروید متفاوت است. و از 85- 70 درصد تغییر میکند.
بهترین
موقع تهیه اسانس از گیاه در سن 24- 18 ماهگی است.]G .I .M .P[
در اسانس گیاه علاوه بر سیترال در حدود 7 درصد سیترونلول 409] و حدود 4 درصد
ژرانیول یافت میشود. رنگ اسانس زرد و معمولا اگر تازه باشد در 3 برابر حجم خود
الکل 70 درجه حل میشود.
معمولا
این گیاه را پرورش میدهند. در یک گزارش آمده است که بهطور وحشی در منطقه میسوری
هند میروید. در ایران تا حال شناسایی نشده است. در گزارش دیگری آمده است که در
اسانس این گیاه سیترال و میرسن 410] یافت میشود [اندکس لینLynn index
].
خواص-
کاربرد
در
چین تمام اندام گیاه را قبل از گل کردن کنده و در آب و یا مخلوط با گوشت میجوشانند
و سوپی به دست میآید که برای معالجه سرفه، سرماخوردگی، قطع اخلاط خونی و صاف کردن
صدا مفید است [هو]. ریشه آن مدرّ است و معرّق [گررو و د- کلرک . در تمام مناطق
خاور دور از دم کرده برگهای آن برای استحمام معطّر استفاده میکنند که برای کاهش
ورمها، قطع بوی بد بدن، اصلاح گردش خون [هاو]، معالجه التهاب پوست و تاولها
[استوارت ، التیام بریدگی و جراحتهای پوست، ناراحتیهای مثانه [پروت و هریر] و
جذام [پتلو]. مفید است.
خوردن
دم کرده برگهای آن بادشکن و محرّک است و به هضم غذا کمک میکند [هاو و استوارت . و
فشار مربوط به حمله آسم را کاهش میدهد. برکیل مینویسد که در مالایا برگهای گیاه
را به عنوان مدرّ ملایم، تونیک و برای دوره نقاهت پس از وضع حمل به کار میبرند و
از اسانس آن به مواضع دردناک روماتیسمی و شکستگی استخوان میمالند، مفید است. [واناستینیس-
کروسمان . در گزارش رومفیوس 411] آمده است که دم کرده برگهای آن برای شستوشوی
دهان و تسکین درد دندان و
معارف
گیاهی، ج4، ص: 301
ورم
لثهها بسیار نافع است.
2.
گونهCymbopogon nardus (L .) Rendle و مترادف آنAndropogon nardus L .
میباشد. این گیاه به انگلیسیCitronella grass و به فرانسویCitronnelle
نامیده میشود. از برگهای باریک و دراز این گیاه در مناطق سیلان، گویان، فورموز،
جامائیک اسانس بسیار خوشبویی به نام اسانسCitronnelle
تهیه میشود. از گیاه که در سیلان روییده در حدود 4/ 0 درصد اسانس بهدست آمده است
که شامل 61- 57 درصد ژرانیول و 2/ 14- 7/ 7 درصد سیترونلال 412] میباشد. از گیاهی
که در جاوه روییده اسانس بهتری به دست آمده است و اسانس حاصل از گیاه جاوه در حدود
85 درصد ژرانیول داشته است.
ماده
سیترونلال به فرمول خامC 9 H 71 CHO یک آلدئید مایع بیرنگ است.
اسانس
سیترونل مایعی است زرد رنگ مایل به قهوهای با بوی لیمو. این اسانس منشأ تهیه
ژرانیول است و در عطرسازی و صابونسازی کاربرد دارد. چون حشرات از بوی آن گریزانند
اگر به بدن مالیده شود از گزند حشرات مصون خواهند بود.
خواص-
کاربرد
ریشه
این گیاه به عنوان مدّر، معرق و ضد تب و برای معالجه برونشیت به کار میرود [مینات
. در برخی مناطق ریشه گیاه را با کمی زردچوبه مصرف میکنند، خوردن دم کرده برگهای
آن برای رفع ناراحتیهای کبد و مالاریا مفید است [فوکود] و معمولا پس از غذا خورده
میشود [کروست و پتلو]. برکیل معتقد است که گیاهC .nardus
باید در استعمال خارجی مصرف شود در حالی که گیاهC .citratus
برای استعمال داخلی است.
3.
گونهCymbopogon martini (Roxb .) Wats . و مترادف آنAndropogon martini Roxb .
میباشد. این گیاه به انگلیسیRosha grass گفته میشود. از دو واریته از این گیاه به
نامهایC .martini var motia و دومی بنامC .martini var
sofia اسانس
تهیه میشود. اسانس اولی راPalma rosa گویند.]S .G .I .M .P[
که دارای 95- 90 درصد ژرانیول است و دومی را اسانسginger grass
ناماند. اسانسginger grass دارای مقدار زیادی ژرانیول و
معارف
گیاهی، ج4، ص: 302
دیهایدروکومینیک
اسید[413] و مقدار کمی کاروون 414] میباشد. این گیاه در پنجاب هند بهطور وسیعی
کاشته میشود و در صنعت اسانسگیری مورد توجه است. برای اینکه مقدار اسانس گیاه حد
اکثر باشد، معمول است که ساقههای برگدار گیاه را قبل از فرا رسیدن نخستین یخبندان
میچینند.
معارف
گیاهی، ج4، ص: 303
گورگیاه (Andropogon spp) از گیاهان علوفهای است. گیاهی است انبوه، گسترده و خوشخوراک که با چندین مرتبه رشد مجدد در سال نسبت به چرای مفرط مقاوم میباشد. سنبلههای این گیاه بر روی هر گره محور اصلی سنبله به صورت بندبند قرار گرفته است. برخی از این انواع دارای دمگل بلندی است که گاهی سنبله آن عقیم و پوشیده از موهای ظریف میباشد. ساقههای این گیاه سخت بوده، سنبلچهها در یک سنبل مرکب قرار گرفته است و چنانچه این گیاه بیش از حد رشد نماید، خشبی شده از کیفیت علوفهای آن به میزان فراوانی کاسته میگردد.
این گیاه از غرب اروپا تا مرکز آسیا پراکنده میباشد و در ایران نیز وجود دارد.
دوگونه از این گیاه به نامهای A.faveolatus و A.kellerI در سومالی مورد تغذیه شترها واقع میگردند.[۱]
گورگیاه گیاهی است که گورخر آن را به رغبت تمام میخورد، و مزه قرنفل و مصطکی میدهد. گورگیاه یا کاه مکی، از گندمیان صنعتی، از دسته غلات است که خوشههای معطر دارد.[۲]
نام قدمی این گیاه، اذخر میباشد.[۳]
منابع
- مقاله گیاهان مرتعی مورد استفاده شتر تألیف دکتر احسان مقدساز انتشارات معاونت امور دام وزارت جهاد کشاورزی، تهران، 1374
- گل گلاب ص ۲۹۷، در لغتنامه دهخدا[پیوند مرده]
- «نسخه آرشیو شده». بایگانیشده از اصلی در ۱۳ مارس ۲۰۱۷. دریافتشده در ۱۲ مارس ۲۰۱۷.
 | این یک مقالهٔ خرد است. میتوانید با گسترش آن به ویکیپدیا کمک کنید. |
