در باب معانی، اهداف و ارزش های موبی دیک اثر سترگ هرمان ملویل
رمان «موبیدیک» (Moby-Dick) اثر
هرمان ملویل، فراتر از یک داستان ماجراجویانه درباره صید نهنگ، یکی از عمیقترین،
چندلایهترین و سترگترین شاهکارهای ادبیات جهان است. ملویل در این رمان، کشتی
«پیکواد» را به نمادی از کل جهان و خدمه آن را به نمایندهای از بشریت تبدیل میکند.
در ادامه، به بررسی معانی، اهداف و ارزشهای این اثر
جاودانه میپردازیم:
۱. معانی و لایههای نمادین (Meanings)
موبیدیک سرشار از نمادگرایی است و هر عنصر در داستان میتواند
تعابیر متعددی داشته باشد:
ناخدا آخاب (Ahab): نماد نفس سرکش انسانی، غرور مفرط (Hubris) و
طغیان علیه تقدیر یا خداوند است. آخاب تجسم ارادهای است که حاضر است خود و کل
جهان را به آتش بکشد تا به انتقام شخصیاش برسد.
نهنگ سفید/وال زال (موبیدیک): نهنگ سفید، مبهمترین و جذابترین
نماد داستان است. از نظر آخاب، او تجسم تمام شرارتهای عالم، بدخواهی کیهانی و
دیواری است که انسان را محصور کرده است. اما از دیدگاهی دیگر، موبیدیک نماد طبیعت
بیتفاوت، قدرت لایزال الهی، یا همان حقیقت مطلق است که انسان توانایی تسلیم کردن
یا درک کامل آن را ندارد. White (رنگ
سفید) در کتاب همزمان نماد پاکی و تهیبودنِ هولناک جهان است.
کشتی پیکواد (Pequod): نمادی
از جامعهٔ انسانی یا مینیاتوری از کل جهان
است. خدمهای از نژادها، ادیان و فرهنگهای مختلف اند که همگی تحت فرمان یک رهبر
کاریزماتیک/فره مند اما تک شیدا (اهاب) به سوی نابودی حرکت میکنند.
۲. اهداف ملویل از خلق اثر (Objectives)
ملویل با نگارش این رمان، اهدافی فراتر از سرگرمی را دنبال
میکرد:
نقد اگزیستانسیال و مذهبی: ملویل در دورانی این کتاب را
نوشت که تفکر دستوری و جزمی مذهبی در آمریکا حاکم بود. او با خلق موبیدیک، عدالت
الهی را زیر سوال میبرد و به کاوش در مفهوم «سکوت خدا» در برابر رنجهای انسان میپردازد.
نقد سرمایهداری و دموکراسی آمریکا: صنعت صید نهنگ در آن
زمان، موتور محرک اقتصاد آمریکا بود. ملویل نشان میدهد که چگونه طمع اقتصادی و
استثمار انسانها و طبیعت، میتواند به فاجعه ختم شود. او همچنین نشان میدهد که
چگونه یک نظام دموکراتیک (خدمه کشتی) میتواند به راحتی مسحور و تسلیم یک دیکتاتور( آخاب) شود.
تقابل انسان و طبیعت: یکی از اهداف اصلی، به تصویر کشیدن
تلاش عبث انسان مدرن برای تسلط، فتح و نابودی طبیعت است؛ تلاشی که در نهایت به
بلعیده شدن انسان توسط خود طبیعت میانجامد.
۳. ارزشهای ادبی و فلسفی (Values)
چرا موبیدیک یک «اثر سترگ» است؟ ارزشهای این کتاب را میتوان
در چند محور خلاصه کرد:
الف) ارزش فلسفی و روانشناختی
موبیدیک یک رمان روانشناختی پیشرو است. ملویل سالها پیش
از فروید و یونگ، به اعماق تاریک ذهن انسان (سایه) و عقدههای روانی آخاب سفر میکند.
کتاب به سؤالات بنیادین بشر پاسخ نمیدهد، بلکه تعمداً سؤالاتی هولناک دربارهٔ
پوچی، معنای زندگی، تقدیرگرایی و ارادهٔ آزاد مطرح میکند.
ب) ارزش ادبی و زبانی
زبان ملویل در موبیدیک ترکیبی شگفتانگیز از چندین سبک
است:
لحن حماسی و فاخر شبیه به نمایشنامههای شکسپیر (به ویژه
مکبث و لیر شاه).
زبان استعاری و آهنگین کتاب مقدس.
دقت علمی و دایرهالمعارفی در توصیف آناتومی نهنگ و وال شناسی (ستولوژی/Cetology).
ج) ارزش کثرتگرایی و انساندوستی
در دورانی که نژادپرستی در آمریکا بیداد میکرد، ملویل
رابطهٔ برادرانه و عمیقی بین اسماعیل (راوی داستان که یک سفیدپوست غریب است) و
کوئیکوئگ (یک بومی خالکوبیشده و بتپرست) خلق میکند. ارزش اخلاقی رمان در این
است که انسانیت را فراتر از مرزهای دین و نژاد تعریف میکند.
نتیجهگیری
موبیدیک داستانِ پیروزی نیست؛ داستانِ سقوط است. ارزش
ابدی این شاهکار در این است که آینهای تمامقد در برابر «جنون بشری» میگیرد.
رمان به ما یادآور میشود که اصرار بر سیاه و سفید دیدن جهان و تلاش برای نابود
کردن آنچه کنترلش در دست ما نیست (نهنگ سفید)، چیزی جز نابودی خودمان (غرق شدن
پیکواد) را به همراه نخواهد داشت. در این میان، تنها «اسماعیل» (کسی که تماشا میکند،
یاد میگیرد و همدردی میشناسد) زنده میماند تا داستان را روایت کند.
