مرکب.

مرکب.  مرحوم دهخدا در یادداشتی نوشته است : گمان می کنم یک معنی مرکب ، «دریچه » و «بوته »و «بوتقه » و «قالب » و «گاه » و «تبنک » زرگران باشد. اسدی در لغت نامه گوید: «تَبَنک دریچه مرکب باشد». درنسخه ٔ دیگر اسدی آمده است «تبنک دریچه ٔ مراکبیان باشد» و در نسخه ٔ سوم «دریچه و قالب و مرکب زرگر و سیمگر بود». و در نسخه ٔ چهارم «دریچه ای بود که به قالب از او ریخته ها کنند از هر صورت ». (لغت نامه ٔ اسدی چ اقبال ص 256 و حاشیه ). || نشستنگاه . جای نشستن . قرارجای : باز اگرچه وحشی و غریب است از دست ملوک برای او مرکب سازند. (کلیله و دمنه ). || (اِخ ) نام ستاره ای از قدر سیم بر مقدم صورت سفینه . (یادداشت مرحوم دهخدا).

////////////

یادداشت ارزشمند و دقیق مرحوم دهخدا که نقل کردید، به‌خوبی نشان می‌دهد که چرا این واژه در متون کهن لغوی (به‌ویژه در نسخه‌های مختلف لغت فرس اسدی توسی) تا این حد چالش‌برانگیز و معرکه‌ی آرای مصححان بوده است.

با تکیه بر این یادداشت و تبارشناسی نسخه‌ها، می‌توان به یک جمع‌بندی دقیق‌تر درباره‌ی معنای «مرکب» و ارتباط آن با «تَبَنک/تُنَبک» رسید:

۱. مرکب به معنای «جایگاه، پایه یا کرسیِ بوته‌ی ذوب» (نشستنگاه)

مرحوم دهخدا در ذیل همین یادداشت به معنای عمومی مرکب یعنی «نشستنگاه و قرارجای» اشاره کرده است. در صنعت زرگری کهن، وقتی نسخه‌ها می‌گویند: «تبنک، دریچه و قالب و مرکب زرگر است»، مرکب می‌تواند دقیقاً به معنای پایه، اجاق یا کوره کوچکی باشد که بوته‌ی ذوب (تنبک) روی آن قرار می‌گرفت و می‌نشست.

در واقع:

تَبَنک/تُنَبک: همان بوته یا ظرف سفالین/معدنی ذوب فلز است.

مرکب: ظرف، پایه یا کوره مادری است که این بوته‌ها درون یا روی آن سوار می‌شدند (محل استقرار و نشستنِ بوته).

۲. بررسی نسخه‌بدل‌های اسدی توسی (کلید حل معما)

تشتت روایات در نسخه‌های لغت فرس (چاپ عباس اقبال که به آن اشاره کردید) نشان می‌دهد که کاتبان بعدی هم در درک دقیق این اصطلاحات تخصصی زرگری دچار سردرگمی بوده‌اند:

نسخه اول («تبنک دریچه مرکب باشد»): در اینجا مرکب می‌تواند صفت مفعولی باشد؛ یعنی دریچه‌ای که ترکیب‌شده، سوارشده یا تعبیه‌شده بر روی قالب است.

نسخه دوم («تبنک دریچهٔ مراکبیان باشد»): «مراکبیان» احتمالاً تصحیح یا تحریفی از واژه‌ای دیگر است، یا اشاره به صنف و رسته‌ای از فلزکاران دارد که با قالب‌ها و کوره‌های ترکیبی کار می‌کرده‌اند.

نسخه سوم و چهارم («دریچه و قالب و مرکب...» / «دریچه‌ای بود که به قالب از او ریخته‌ها کنند...»): این نسخه‌ها زیباترین پیوند را با شعر عنصری برقرار می‌کنند. در ریخته‌گری سنتی، فلز مذاب را مستقیم از کوره روی قالب نمی‌ریختند؛ بلکه از طریق یک مجرا، ناودان یا دریچه هدایت می‌کردند. این مجموعه‌ی به‌هم‌پیوسته (بوته، ناودان هدایت‌کننده و قالب نهایی) یک «سیستم یا سازه‌ی مرکب» را تشکیل می‌داد.

نتیجه‌گیری با توجه به نظر دهخدا

حدس مرحوم دهخدا مبنی بر اینکه «یک معنی مرکب، دریچه و بوته و بوتقه و قالب و گاه و تبنک زرگران باشد»، نشان می‌دهد که در متون کهن، گاهی به دلیل پیوستگی شدید این ابزارها در فرآیند ذوب و ریخته‌گری، کل این مجموعه‌ی قالب‌گیری و ذوب را مجازاً «مرکب» می‌نامیده‌اند؛ چرا که این اجزا (بوته، دریچه و قالب) برای کارکردن باید روی یک پایه و در کنار یکدیگر ترکیب و سوار می‌شدند.

بنابراین، نگاه موشکافانه‌ی شما و استناد به این یادداشت، معنای «پایه و محل استقرار ابزار ذوب» یا «کل مجموعه‌ی به‌هم‌پیوسته‌ی ریخته‌گری» را به عنوان دقیق‌ترین معنا برای مرکب در این بیت و متن روشن می‌سازد.