۱۴۰۵ خرداد ۲۹, جمعه

زین زان راش

 زین درختی که از چوب آن نیزه سازند. (از اقرب الموارد). نام علمی امروزی

واژه‌ای که به نقل از کتاب اقرب الموارد به آن اشاره کرده‌اید، در واقع همان واژهٔ عربی «زَان» است که در برخی متون قدیم یا لهجه‌های بلاد شام (مانند سوریه و لبنان) به صورت «زین» تلفظ و ضبط شده است.

نام علمی امروزی این درخت به شرح زیر است:

  • نام علمی سرده (جنس): Fagus

  • تیره (خانواده): Fagaceae (تیرهٔ راش یا زان)

  • نام فارسی امروزی: راش (یا مِرس)

جزئیات بیشتر درباره این درخت و چوب آن

درختان سردهٔ Fagus (راش یا زان) در ایران بیشتر در جنگل‌های شمال (هیرکانی) می‌رویند. ویژگی اصلی چوب این درخت، سختی بالا، بافت همگن، راست‌تار بودن و انعطاف‌پذیری مناسب پس از بخاردهی است. به همین دلیل در گذشته‌های دور، شاخه‌های باریک و چوب صاف و مستحکم آن بهترین گزینه برای ساختن ابزارهای جنگیِ نیازمندِ استقامت (مانند نیزه، تیر و کمان) بوده است.

در متون کهن لغت، این درخت را با نام‌های دیگری مثل «مُرّان» یا «خدنگ» (در برخی منابع به عنوان معادل فارسی آن) نیز پیوند داده‌اند که همگی به سخت‌چوبی و کاربرد آن‌ها در ساخت تیر و نیزه اشاره دارند.

///////////////

زان . (اِ) درختی است باریک و دراز که از آن تیر و نیزه سازند و در ملک شام بسیار است . (آنندراج ) (برهان قاطع) . درختی است که از وی کمان سازند. (منتهی الارب ). ابن بیطار آرد: درختی است که از شاخ آن نیزه سازند و گروهی گمان برده اند که مرّان است . (از مفردات ابن بیطار). مؤلف اختیارات بدیعی آرد: درختی است که آن را مرّان خوانند. (اختیارات بدیعی ). بستانی آرد: زان در تداول عامه ٔ مردم سوریه زین و در گیاه شناسی فاگوس نام دارد و از تیره ٔ نباتهای گربه ای است . برخی از دانشمندان نیز این دسته از نباتات را به گروههای مستقلی بنام زان ، بلوط و غیر آن تقسیم کرده اند و زان را خود نام تیره ای مستقل از نباتات دانسته اند. زان بصورت درختهای بزرگ و کوچک در کوهستانهای اروپا و آمریکای جنوبی و زیلند جدید یافت میشود. در مناطق معتدل شمالی امریکا و همچنین در اروپا و آسیا جنگلهای وسیعی از این درخت تشکیل شده است .... مشخصات عمومی : این گیاه دارای سنبله های بیضی شکل و گلهای نر و ماده ٔ زیبائی بشکل کاسه است که 6 نگین و 5 تا 12 تکمه در آن دیده میشود. هر دو گل آن در یک کاسه ٔ خاردار که لبه ٔ آن از چهار طرف شکافته شده است قرار دارد. در تخمدان آن سه اطاقک است که یکی از آنها دارای تخم و بقیه فاقد آنند. (از دائرة المعارف بستانی). و رجوع به زان معمولی و آلش شود.

/////////////

درخت راش (فارسی), (به انگلیسی: Beech) متعلق به خانواده (تیره) فاگاسه (به انگلیسی: Fagaceae) است.[۱]

از تیرهٔ فاگاسه، سه جنس (سرده) مهم به نام‌های راش (Fagus)، بلوط (Quercus) و شاه‌بلوط (Castanea) در ایران وجود دارد.

جنس راش (نام علمی: Fagus)، ۱۰ تا ۱۳ گونه دارد که در نیمکره شمالی منتشر شده‌اند و از این تعداد تنها گونهٔ راش شرقی (Fagus Orientalis) در ایران وجود دارد.

راش‌ها از درختان غنی و مهم در جنگل­‌های جهان هستند که تاکنون حدود ۱۳ گونه از آن در نقاط مختلف دنیا شناسایی شده است. هر یک از این گونه­‌ها ضمن شباهت‌هایی با یکدیگر از تفاوت­‌هایی که شامل شکل درخت، خواص و اقلیم محل سکونت آنها می­‌گردد با یکدیگر متفاوت می‌باشند.

درخت راش در جلگه تقریباً نایاب ولی در بلندی‌های کوهستان‌ها فراوان است. در ایران در گیلان و مازندران در ارتفاع بیش از ۲۰۰۰ متر از سطح دریا جنگل‌های خالص آن یافت می‌شود. راش درختی است سایه‌‌پسند و ازاین‌ رو دارای شاخ و برگ فراوان می‌باشد. نهال جوان آن از سرمای شدید زود آسیب می‌بیند و به ویژه سرمای بهاره برگ‌های آن را نابود می‌سازد، گرمای زیاد نیز برای آن زیان‌ بخش است. در نقاط سرد خوب رشد نمی‌کند ولی در جاهای گرم تا اندازه‌ای بهتر جست می‌دهد. درخت راش دارای ریشه‌های سطحی است و برای جنگل‌هایی با خاک کم‌ژرفا و آهکی مناسب است. در جنگل‌های انبوه از ۶۰ تا ۸۰ سالگی ولی در فضای باز از ۴۰ تا ۵۰ سالگی بار می‌دهد. در خاک‌های خوب هر ۵ یا ۶ سال یکبار و در آب‌وهوای ناسازگار هر ۱۵ سال یکبار میوهٔ فراوان می‌دهد. میوه‌اش ۵ تا ۷ درصد روغن دارد. ارتفاع این درخت خیلی زیاد می‌شود و به ۳۵ متر و قطرش به ۱٫۵ متر می‌رسد. عمر آن ۲۰۰ تا ۲۵۰ سال می‌باشد.

چوب

چوب راش برای ساختن در و پنجره و تراورس راه‌آهن و میز و صندلی و مبل و صندوق و غیره بکار می‌رود و مصرف آن بیش از دیگر چوب‌ها است.

از خواص ظاهری چوب راش درون نامشخص و به رنگ کرم مایل به قرمز است. دوایر سالیانه فشرده و در نتیجه در مقاطع طولی دارای خطوط کم و بیش مشخص ناشی از آن است. از بارزترین خصوصیات شاید بتوان به پره‌های چوبی در مقاطع طولی اشاره کرده که در مقطع شعاعی به پرمگس و در مقطع مماسی به دوک معروفند و این پره‌ها به صورت لکه‌های قرمز دیده می‌شود. گونه راش چوبی نیمه‌سنگین و دارای بافتی همگن و تقریبا مقاوم در برابر حشرات و قارچ‌ها است.[۲]

گرده‌بینه‌های درجه ۳ راش در ایران بیشتر به مصرف کارخانجات روکش و تخته لایه می‌رسد و گرده بینه‌های درجه ۱ و ۲ پس از تبدیل به الوار به بازار روانه می‌شوند. به دلیل بافت همگن و درجه سختی مناسب این چوب بیشترین تقاضا را برای خرید به منظور تهیه مبل در بازار دارد. این چوب به رطوبت بسیار حساس است. همچنین به دلیل قابلیت آغشتگی با انواع محلول‌های حفاظتی بیشترین گونه مصرفی در کارخانه‌های اشباع است.[۲]

نامگذاری

نام علمی سردهٔ راش، phago به­ معنی خوراکی است که بدلیل قابل استفاده بودن دانه­‌های آن می­‌باشد.

در میان ساکنان نقاط جنگلی شمال ایران راش از اسامی متفاوتی برخوردار است. مردمان تالش، کلارستان، شهسوار، کلاردشت، کجور آن را راش، در منجیل و عمارلو راج، در آستارا قزل کز، در کوه درفک و طوالش آلاش و الوش، در مازندران مرس، در نور چلر و در گرگان‌رود قزل آغاج، می‌نامند.[۳]

نگارخانه

منابع

  1. "Beech". ویکی‌پدیای انگلیسی (به انگلیسی).
  2.  چوب‌شناسی و صنعت چوب. شرکت کارخانجات صنایع چوب آستان قدس رضوی. ص۱۲.
  3. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۱۹.

پیوند به بیرون
ارسال شده توسط در