خیری . (اِ) خبازی. (از ناظم الاطباء). خیرو. (برهان). گل زرد خوشبوی بود. (صحاح الفرس). گلی است زردرنگ و میان آن سیاه. (براهین العجم ). گلی است زردرنگ که میان آن سیاه باشد و آنرا همیشه بهار گویند. گلی است و انواع آن بسیار است یکی از آنها سیاه رنگ است و آنرا خیری خطایی می گویند و دیگری بنفش است و آنرا خیری میردینی و خیری هفت رنگ نامند و یکی دیگر سفید و سرخ و صحرایی است و خیری خزامی گویند و نوع دیگر زرد است و آنرا خیری شیرازی نامند و گل همیشه بهار همان است. (از برهان قاطع). مرحوم دهخدا می گویند امروز در تبریز و شهرهای دیگر آذربایجان خیری بفتح خاء به یاء زده و راء مکسوره به یاء کشیده شب بوی زرد را گویند که برگ بی پرز دارد برخلاف شب بوهای سرخ و الوان دیگر که برگش کرک دارد. در ترجمه صیدله آمده است : در بعضی مواضع او را شب بوی گویند زیرا که در شب بوی او قوی بود و اهل عراق انواع او را منثور گویند. (از ترجمه ٔ صیدله). خیرو.خجسته. عصیفر منثور. هبس. نمام. (یادداشت مؤلف ). رجوع به «خیری » در تحفه ٔ حکیم مؤمن شود :
مجلس باید ساخته ملکانه
از گل و از یاسمین و خیری الوان.
رخم بگونه ٔ خیری شده ست از انده و غم
دل از تفکر بسیار خیره گشت و دژم.
نورد بودم تا ورد من مورد بود
برای ورد مرا ترک من همی پرورد
کنون گران شدم و سرد و نانوردشدم
از آن سبب که بخیری همی بپوشم ورد.
دل شادوی شد نژند و حزین
چو خیری شدش لاله و یاسمین.
در چپ و راست سوسن و خیری
وز پس و پیش نرگس و ریحان.
تا بر که و بر دشت به آواز و به آذر
بر سنگ سمن روید و خیری دمد از خار.
در زیر گل خیری آن به که قدح گیری
بر تارک شبگیری بانگ شغب صلصل.
گل زرد و گل خیری و بید و باد شبگیری
ز فردوس آمدند امروز سبحان الذی اسری.
و آن قطره ٔ باران که چکد بر گل خیری
چون قطره ٔ می بر لب معشوقه ٔ میخوار.
تا گل خیری بود چو روی معصفر
تا تن سنبل بود چو زلف مجعد.
چو بیجاده بنقره در نشانده
و یا سوسن بخیری برفشانده .
چنین داد پاسخ که پیری و درد
درآرد دوصدگونه آهو بمرد
که سیم را شفشه ٔ زر کند
سمن خیری و سرو چنبر کند.
هم از خیری و گاو چشم و زرشک
بشسته رخ هر یک آب سرشک.
سرشک درختی بود در نواحی بلخ و این جنس در آنطرف بسیار بود برگش چون گل ارغوان بود برنگ و لونش به بنفش زند و چون گل خیری و گلهایش سپید بود. (از فرهنگ اسدی در کلمه ٔ سرشک). شب بوی اسپرغمی است چون خیری و گلی زرد دارد و گروهی گویند منثور است بتازی . (از فرهنگ اسدی در ذیل کلمه ٔ شب بوی ).
بدرویم از رخ هجران زدگان خیری زرد
بدل خیری کاریم گل سرخ سفید.
از اسفرغمهاست میل بگرمی دارد و خیری زرد معتدل است. (از ذخیره ٔ خوارزمشاهی).
بر گلش از زخم دست کاشته خیری
بر مهش از آب چشم خاسته اختر.
ز فراقت قبای خیری چاک
بدعایت زبان سوسن پر.
خیری بیمار بود خشک لب از تشنگی
ژاله که آن دید ساخت شربت کوثر گوار.
خیری منثور گلش زرد و سفید و سرخ می باشد. (نزهت القلوب ).
|| رنگ سرخ . (برهان ) (از جهانگیری ). || کبود. تیره :
... عذار هنوز قیری بود و رنگ رخسار خیری مشک با کافور نیامیخته بود و سمن بر برگ گل نریخته . (از مقامات حمیدی).
بر تو جوان گونه ٔ پیری چراست
لاله خودروی تو خیری چراست.
لب نارون را می آلود کن
به خیری زمین را زراندود کن.
خیری منثور مرکب شده
مروحه ٔ عنبر اشهب شده.
نی گشته قضیب خیزرانیش
خیری شده رنگ ارغوانیش.
آن سبزه ٔ چرخ لاجوردی
خیری شده از غبار زردی.
خیره گشته ز خام تدبیری
بردمیده ز سوسنش خیری.
زمین خیری لباس آید هوا نیلی سلب گردد
اگر چون حله ٔ کحلی کند در جرب عریانش.
دوتا گشته ز غم سر و روانش
بدل گشته بخیری ارغوانش .
///////////
خیرو. (اِ) خطمی باشد. بعضی گویند نوعی از گل خطمی است و آن سرخرنگ و سفیدرنگ می باشد که خبازی هم آن است و بعربی آنرا خیروج گویند و بعضی گفته اند که خیری گل همیشه بهار باشد. (از برهان قاطع) (از ناظم الاطباء) (از شرفنامه ٔ منیری). هبس . منثور. نمام . (از منتهی الارب). شب بو. (یادداشت مؤلف):
تا خوید نباشد برنگ لاله
تا خار نباشد ببوی خیرو.
همیشه تا نباشد لاله چون گل
گل بابونه تا نبود چوخیرو.
در باغ به خیرو رخ خوب ار بنمایی
خیره شود از شرم رخ خوب تو خیرو.
/////////////////
/////////////
گل خیری . [ گ ُ ل ِخ َ / خ ِ ] (ترکیب اضافی ، اِ مرکب) نوعی از گل است که به نام گل همیشه بهار هم خوانده میشود:
وآن قطره ٔباران که چکد بر گل خیری
چون قطره ٔ می بر لب معشوقه ٔ میخوار.
گل زرد و گل خیری و بید باد شبگیری
ز فردوس آمدند امروز سبحان الذی اسری.
و رجوع به خیری شود.
////////////////////
Erysimum cheiri, syn. Cheiranthus cheiri, the wallflower, is a species of flowering plant in the family Brassicaceae (Cruciferae), native to Greece, but widespread as an introduced species elsewhere. It is also treated as a hybrid under the name Erysimum × cheiri.[1] It is widely cultivated as a garden plant.
Name
The common name "wallflower" attaches to all cultivars of this plant, as well as other species within the genus Erysimum and the former genus Cheiranthus.
Description
This is a herbaceous perennial, often grown as a biennial, with one or more highly branching stems reaching heights of 15–80 cm (6–31 in). The leaves are generally narrow and pointed and may be up to 20 cm (8 in) long. The upright to ascending shoot axes can lignify in the lower area. The lower leaves are in a rosette and have a short stalk. The leaf blade is up to 10 centimeters long, lanceolate and has double-stranded hair. The leaves along the stem axis are crowded, much smaller and almost sessile.
Inflorescence
The top of the stem is occupied by a club-shaped inflorescence of 10 to 30 strongly scented, nectar-bearing flowers, the crown of which is yellow to brown or reddish in color due to the interaction of the red anthocyanin cyanidin with various carotenoids, and golden yellow in the wild form. Each flower has purplish-green sepals and rounded petals which are two to three centimeters long and in shades of bright yellows to reds and purples. The flowers are quite large with a diameter of 20, rarely up to 25 millimeters. The scar is deeply bilobed, the lobes are later curved back. Pollination is carried out by bees and bumblebees.
Genomics
A chromosome-level genome assembly of the wallflower (Erysimum cheiri) was published in 2026. The genome size is approximately 244 Mb, with most of the sequence anchored to 6 chromosomes. The assembly has a BUSCO completeness of 99.5%, and 38,788 protein-coding genes were predicted.[3]
Distribution
The wallflower is a garden refugee and originally native to south-east Europe, especially in the Mediterranean basin, where it grows in the wild in rock corridors. In Central Europe, it is now a wild and naturalized archaeophyte, which occurs mainly in warmer areas, but is only scattered for the time being.
Cultivation
This is a popular ornamental plant, widely cultivated for its abundant, fragrant flowers in spring. Many cultivars have been developed, in shades of yellow, orange, red, maroon, purple, brown, white and cream. It associates well in bedding schemes with other spring flowers such as tulips and forget-me-nots. It is usually grown as a biennial, sown one year to flower the next, and then discarded. This is partly because of its tendency to grow spindly and leggy during its second year, but more importantly its susceptibility to infections such as clubroot.[4]
Cultivars
A miniature yellow double leafed wallflower was rediscovered by Rev. Henry Harpur-Crewe (before 1883) and is now named 'Harpur Crewe'.[5] Other bred varieties may vary in appearance from the wild plant. The following cultivars have gained the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit:-[6]
Other varieties such as 'Blood Red Covent Garden' are easy to grow and often benefit from being sown and left to their own devices, growing on patches of empty land with little effort required to maintain them, providing aesthetically sound blooms which produce strong scents.[citation needed]
References
- "Erysimum × cheiri (L.) Crantz". Plants of the World Online. Royal Botanic Gardens, Kew. Retrieved 2021-03-31.
- Erich Oberdorfer: Plant-sociological excursion flora for Germany and neighboring areas . 8th edition. Stuttgart, Verlag Eugen Ulmer, 2001. Page 473. ISBN 3-8001-3131-5
- Chen, Daozong; Huang, Hui; Chen, Haidong; Gan, Xilin; Liu, Yi (2026). "Insights into karyotype evolution and flower color variation from the genome assembly of wallflower (Erysimum cheiri)". Plant Physiology. doi:10.1093/plphys/kiag133. PMC 13089509. PMID 41824659.
- RHS A-Z encyclopedia of garden plants. United Kingdom: Dorling Kindersley. 2008. p. 1136. ISBN 978-1405332965.
- Cornett, Peggy (January 2000). "In the Company of Gardeners: The Flower Diaries of Jefferson, Skipwith, and Faris". Twinleaf Journal. Retrieved 2 December 2010.
- "AGM Plants - Ornamental" (PDF). Royal Horticultural Society. July 2017. p. 37. Retrieved 16 February 2018.
- "RHS Plantfinder - Erysimum cheiri 'Sunset Apricot' (Sunset Series)". Retrieved 16 February 2018.
- "RHS Plantfinder - Erysimum cheiri 'Sunset Primrose' (Sunset Series)". Retrieved 16 February 2018.
External links
/////////////////
شب بوی خیری (نام علمی: Erysimum cheiri) نام یک گونه از تیره شببویان است.
گیاهی چند ساله، اغلب تا دو سال دوام دارد.
ساقه اش یک تنه داشته یا به چند شاخه منشعب شده و به ارتفاع ۱۵ تا ۸۰ سانتیمتر میرسد.
برگ آن بهطور کلی باریک و نوک تیز است و طولش ممکن است تا ۲۰ سانتیمتر (۸ اینچ) هم برسد.
گل بالای ساقه است که به شکل گل آذین (مجموعه ای از چند گل کنار هم) درآمده و به شدت معطر است. هر گل دارای کاسبرگ متمایل به رنگ ارغوانی سبز و گلبرگهای گرد که دو تا سه سانتیمتر طول و در سایه زرد روشن به قرمز و بنفش میباشد. گلبرگها پس از افتادن تخمهای باریک داخل غلاف (شبیه لوبیا) یا siliques مودار چند سانتیمتری به جا میگذارند.
کشت
این گیاه زینتی محبوب، بهطور گستردهای به عنوان گل معطر در بهار کشت میشود.
بسیاری از گونههای توسعه یافته و در رنگهای زرد، نارنجی، قرمز، مارون، بنفش، قهوه ای، سفید و کرم یافت میشود. مورد مهم حساسیت آن به بیماریهای عفونی مانند Clubroot است.
شب بوی زرد مینیاتوری دو گلبرگی توسط کشیش هنری هارپر-کرو (قبل از ۱۸۸۳) کشف شد و در حال حاضر به نام «هارپر کرو» معروف است. دیگر انواع پرورشی ممکن است کمی در ظاهر از گیاه وحشی متفاوت تر باشند. یک گونه موسوم به 'ژاکت چلسی، برنده جایزه انجمن باغبانی سلطنتی انگلستان شدهاست.
منابع
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Erysimum cheiri». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی، بازبینیشده در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۴.
پیوند به بیرون
 | این یک مقالهٔ خرد زیستشناسی است. میتوانید با گسترش آن به ویکیپدیا کمک کنید. |
