۱۴۰۵ آبان ۲۹, جمعه

بوك غله را پنهان کردن بود در چاه و خاك و خاشاك بر سرش كردن منجیك گوید: بر مرگ پدر گر چه پسر دارد سوك در خاك نهان کندش مانند پوك طَیّان گوید: غله كردی بزیر پوک نهان چون برانند پوك بر سر تو (كذا)] واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

 بوك    غله را پنهان کردن بود در چاه و خاك و خاشاك بر سرش كردن منجیك گوید:    بر مرگ پدر گر چه پسر دارد سوك       در خاك نهان کندش مانند پوك  طَیّان گوید:    غله كردی بزیر پوک نهان    چون برانند پوك بر سر تو  (كذا)]  واژگان پهلوی و نویسه گردانی. 

این بخش کامل‌تری از مدخل «بوک / پوک» در لغت فرس اسدی طوسی است که علاوه بر بیت منجیک ترمذی، شاهد شعری دیگری از طیّان ژاژخای (شاعر سدهٔ چهارم هجری) را نیز در بر دارد.
با توجه به متن جدید، برابر پهلوی و نویسه‌گردانیِ واژگان اصلی این مدخل به شرح زیر است:
۱. بررسی واژهٔ کلیدی «بوک / پوک»
  • نویسه‌گردانی پهلوی: pōk یا pūg (پوک) / bōk (بوک)
  • ریشه و توضیح: این واژه به معنای «چاه و گودال انبار غله» به شکل مستقیم با این معنی خاص در متون بازماندهٔ پهلوی ساسانی ثبت نشده و بیشتر یک واژهٔ گویشیِ خراسان بزرگ و فرارود است. با این حال، در فارسی میانه واژهٔ pōk (به معنای توخالی، پوک و حفره) وجود دارد که از نظر معنایی با گودال و چاهِ زیرزمینی هم‌ریشه است. (در نسخه‌های خطی کهن، حرف «پ» اغلب به صورت «ب» نوشته می‌شده که علت ثبت دوگانهٔ «بوک» و «پوک» همین است).

۲. جدول واژگان پهلویِ متن و ابیات (شامل واژگان جدید)
در جدول زیر، واژگان کلیدیِ متن شما (به‌ویژه واژگانی که در بیت طیّان اضافه شده‌اند) به همراه شکل پهلوی و نویسه‌گردانی آن‌ها آورده شده است:
واژه فارسیبرابر پهلوی (نویسه‌گردانی)توضیح و معنی در فارسی میانه
غلهgund یا dānagواژهٔ «غله» عربی است؛ معادل پهلوی آن gund (محصول/غله) یا dānag (دانه) است.
پنهان / نهانnihānپنهان، مخفی
کردنkardanانجام دادن، ساختن (بن ماضی: kard-)
چاهčāhچاه، گودال
خاکxākخاک، گرد
خاشاکxāšākخار و خس، ریزهٔ چوب و گیاه
سرsarسر، بخش بالایی
مرگmargمرگ
پدرpid / pidarپدر
پسرpus / pusarپسر
سوک (سوگ)sōgاندوه، عزا، ماتم
زیرazērپایین، زیر، فرود
راندن (برانند)rāndanراندن، ریختن یا انباشتن به زور (بن ماضی: rānd-)

توضیح دربارهٔ بیت طیّان:
«غله کردی به زیر پوک نهان / چون برانند پوک بر سر تو»
در این بیت، واژهٔ «پوک» در مصراع نخست به معنای چاهِ غله و در مصراع دوم به معنای خاک و خاشاکی که بر سر چاه می‌ریزند (یا همان عملِ پوشاندن و انباشتن چاه) به کار رفته است. فعل «برانند» (از مصدر راندن / پهلوی: rāndan) در اینجا به معنای ریختن و انباشتن خاک بر روی چاه است.
آیا مایلید متن کامل این مدخل را به زبان فارسی میانه (پهلوی) بازسازی و نویسه‌گردانی کنم، یا به دنبال خط پهلویِ (کتیبه‌ای یا کتابی) این واژگان هستید؟