۱۴۰۵ آبان ۲۹, جمعه

شُوشک رباب چهار رودی باشد [فرخی گوید: گهی سماع زنی و گاه بربط و چنگ گهی چغانه و طنبور و شوشک و عنقا]. واژگان پهلوی با نویسه گردانی.

 شُوشک   رباب چهار رودی  باشد [فرخی  گوید:    گهی سماع زنی و گاه بربط و چنگ     گهی چغانه و طنبور و شوشک و عنقا].  واژگان پهلوی با نویسه گردانی.

واژه «شوشَک» (نوعی ساز زهی چهارسیمه شبیه رباب یا بربط که در برخی فرهنگ‌ها ششک و غژک نیز خوانده شده) در متون بازماندهٔ پهلوی به صورت یک واژهٔ مستقل ضبط نشده است، اما ساختار و پسوند آن پهلوی است و در متون پهلوی (به‌ویژه در رسالهٔ خسرو قبادان و ریدک) نام سایر سازهای هم‌خانواده با آن در بیت فرخی به صراحت آمده است.
۱. واکاوی ساختاری و بازسازی «شوشک» در پهلوی
  • پسوند پهلوی (-ak / -ag): بخش پایانی واژه یعنی «ـَک»، پسوند تصغیر و شباهت در زبان پهلوی است که در نام بسیاری از ابزارها و سازهای موسیقی (مانند نی‌لبک، تنبک و غژک) به کار رفته است.
  • بخش نخست (šōš / šūš): ریشه‌شناسان دو احتمال برای بخش نخست مطرح کرده‌اند:
    1. دگرگون‌شدهٔ واژهٔ «شَش» (عدد شش، در پهلوی: šaš / šš) که در گذر زمان با مصوت بلند به شوشک تبدیل شده و به ساز چندسیمه اشاره دارد (در فرهنگ‌های کهن نیز واژهٔ «شَشَک» به همین معنا آمده است).
    2. مرتبط با نام شهر شوش (در پهلوی: Šūš / šwš) به عنوان خاستگاه این ساز در دورهٔ ساسانی.
  • بازسازی فرضی در خط پهلوی:
    • نویسه‌گردانی (Transliteration): šwšk'
    • آوانویسی (Transcription): šōšag یا šūšag (شوشَگ / شوشَک)

۲. نام سازهای موسیقی در متون پهلوی (مرتبط با بیت فرخی)
در رسالهٔ پهلوی خسرو قبادان و ریدک (بند ۶۲)، فهرست سازهای موسیقی دربار ساسانی آمده که بسیاری از سازهای بیت فرخی سیستانی در آن حضور دارند:
واژه فارسیآوانویسی پهلوی (Transcription)نویسه‌گردانی خط پهلوی (Transliteration)توضیح در متون پهلوی
بَربَطbarbutblbwt'ساز زهی مشهور دورهٔ ساسانی (عود)
چَنگčangcngساز زهی خمیده و چندسیمه
طَنبورtanbūrtnbwlساز زهی دسته‌بلند
چَغانهčagānagcg'nk'ساز ضربی و زنگوله‌دار کهن
رود (تار / سیم)rōdlwt'سیم ساز (در تعریف «چهار رودی» یعنی چهارسیمه)؛ همچنین نام کلی سازهای زهی
خُنیا / سَماعhuniyāgīhhwny'kyhموسیقی، نغمه و آوازخوانی
آیا واژهٔ دیگری از لغت فرس اسدی را برای بررسی ریشه و نویسه‌گردانی پهلوی در نظر دارید؟