۱۴۰۵ آبان ۲۹, جمعه

خرمک [کذا] مهره بود از آبگینه آنرا چشم زد خوانند [منجیك گوید: ترسم چشمت رسد که سخت خطیری چونکه نبندند خَرمَکَت بِگلو بَر]. واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

خرمک [کذا] مهره بود از آبگینه آنرا چشم زد خوانند [منجیك گوید: ترسم چشمت رسد که سخت خطیری چونکه نبندند خَرمَکَت بِگلو بَر]. واژگان پهلوی و نویسه گردانی.
واژه «خَرمَک» (که صورت اصیل و درست آن در فارسی کهن «خَرمُهره» یا «خَرمَک» — مخفف خرمهرک به معنای مهرهٔ آبی‌رنگِ درشت یا چشم‌زخم‌گیر — است) ریشه‌ای کاملاً ایرانی دارد و اجزای آن در زبان پهلوی (پارسی میانه) به صورت xar-muhrag (خَرمُهرَگ) شناخته شده‌اند.
۱. ریشه‌شناسی و نویسه‌گردانی «خرمک» در پهلوی
علت وجود نشانهٔ [کذا] در نسخهٔ چاپی لغت فرس اسدی این است که «خَرمَک» صورتِ تخفیف‌یافته و عامیانهٔ «خَرمُهرَک» (مهرهٔ خر / مهرهٔ درشت و آبی‌رنگ که به گردن کودکان یا چارپایان می‌بستند تا از چشم‌زخم در امان بمانند) است:
  • بخش نخست («خَر»): در پهلوی xar (hl) است. این واژه علاوه بر نام جانور، در ترکیب‌های کهن فارسی (مانند خرسنگ، خرپشته و خرمهره) به معنای «بزرگ و درشت» نیز به کار رفته است.
  • بخش دوم («مُهره» + پسوند تصغیر «ـَک»): واژهٔ «مهره» در پهلوی به صورت muhrag / muhrak (mwhlk') به معنای «مُهره، نگین، گوی کوچک» است که خود از ریشهٔ ایرانی باستانِ *muθra- به همراه پسوند پهلویِ -ag / -ak ساخته شده است.
  • تطور آوایی: xar-muhrag (پهلوی) ⬅ خرمهرک (فارسی نخستین) ⬅ خرمک (تخفیف‌یافته در شعر منجیک).
  • نویسه‌گردانی شکل کامل در خط پهلوی (Transliteration): hlmwhlk' (و صورت کوتاه‌شدهٔ فرضی: hlmk')
  • آوانویسی (Transcription): xar-muhrag (خَرمُهرَگ) / xarmag (خَرمَگ)

۲. واژگان پهلوی مرتبط با «مهره، آبگینه و چشم‌زخم»
در متون پهلوی (مانند بُندَهِش و شایست ناشایست)، برای مفاهیم موجود در تعریف این واژه و بیت منجیک ترمذی از صورت‌های زیر استفاده شده است:
واژه فارسیآوانویسی پهلوی (Transcription)نویسه‌گردانی خط پهلوی (Transliteration)معنا در متون پهلوی
مُهرهmuhragmwhlk'مهره، نگین، سنگ تراشیده
آبگینه (شیشه)ābgēnag'pkkynk'شیشه، بلور، آبگینه
چَشم‌زخم / بدچشمیduš-čašmīh / čašm-zadagīhdwšcšmyh / cšmztkyhچشم‌زخم، آسیبِ نگاهِ بد
گَلو / گَردَنgalōg / grīwglwk' / glyw'گلو، گردن
بَستَن (نبندند)bastan (ماده مضارع: band-)bstn' (bnd-)بستن، آویختن
آیا واژهٔ دیگری از لغت فرس اسدی مد نظرتان است تا ریشه و نویسه‌گردانی پهلوی آن را بررسی کنیم؟