۱۴۰۵ آبان ۳۰, شنبه

نام قدیم و عامیانه مطربان دوره گرد در تهران

 نام قدیم و عامیانه مطربان دوره گرد در تهران

در فرهنگ عامه و اصطلاحات تهران قدیم، مطربان دوره‌گرد بسته به نوع کار و گروه‌شان با چند نام مشخص شناخته می‌شدند که رایج‌ترین آن‌ها «کولی» (یا لوطی / لولی)، «سوزمانی»، «عَملهٔ طرب» و «روحوضی» بود.
۱. کولی و لولی (مشهورترین عنوان مطربان دوره‌گرد)
در تهران قدیم (به‌ویژه دوره قاجار و پهلوی اول)، گروه‌هایی که به‌صورت دوره‌گرد در کوچه‌ها، بازارها و جشن‌های محلی ساز می‌زدند و می‌رقصیدند، در زبان عامه اغلب «کولی» یا «لولی» نامیده می‌شدند.
  • نحوه کار: این گروه‌ها معمولاً با سازهایی چون دایره، تنبک، کمانچه و سرنا در کوچه‌ها می‌گشتند یا در عروسی‌ها و ختنه‌سوران‌های محلات فقیرتر بدون دعوت قبلی حاضر می‌شدند و با نواختن و رقصیدن، مزد و انعام (شاباش) می‌گرفتند.
  • سوزمانی: در برخی محلات و متون قدیم، به زنان مطرب و رقاصهٔ دوره‌گرد «سوزمانی» نیز می‌گفتند.
۲. عَملهٔ طرب (مطربان مجلس‌گرد و حرفه‌ای‌تر)
به دسته‌های مطرب تهران قدیم که سازهایشان را در بقچه می‌پیچیدند و به صورت گروهی (معمولاً شامل تارزن، کمانچه‌کش، تنبک‌زن، خواننده و رقاص) از مجلسی به مجلس دیگر می‌رفتند، اصطلاحاً «عَملهٔ طرب» می‌گفتند.
  • تفاوت با کولی‌ها: عملهٔ طرب نسبت به مطربان کوچه و بازار سطح حرفه‌ای‌تری داشتند و پاتوق مشخصی در شهر (مانند حوالی خیابان لاله‌زار، سرچشمه، چاله میدان یا دروازه قزوین) داشتند که صاحبان مجالس برای دعوت از آن‌ها به آن پاتوق‌ها مراجعه می‌کردند.
۳. لوطی‌های معرکه‌گیر (مطربان و نمایشگران میدان‌ها)
در میادین و گذرهای شلوغ تهران قدیم، گروهی از هنرمندان دوره‌گرد حضور داشتند که به آن‌ها «لوطی» می‌گفتند:
  • لوطی عنتری: کسانی که با نواختن دایره یا کمانچه و رقصاندن میمون (عنتر) و خرس در کوچه‌ها و میدان‌ها مردم را سرگرم می‌کردند و پول می‌گرفتند.
  • خیمه‌شب‌باز و پهلوان‌کچل‌باز: نمایشگران دوره‌گردی که بساط عروسک‌بازی و مطربی خود را در کوچه‌ها و حیاط خانه‌ها پهن می‌کردند.
۴. مطربان روحوضی (تخته‌حوضی)
گروه‌های نمایشگر و مطرب دوره‌گردی که در جشن‌های عروسی، روی حوض حیاط خانه‌ها تخته می‌انداختند و با ساز، آواز، رقص و نمایش‌های طنز (با شخصیت‌هایی مثل حاجی و سیاه) مردم را می‌خنداندند، به نام «تخته‌حوضی» یا «روحوضی» مشهور بودند.
اگر به دنبال اصطلاح خاص‌تری (مثلاً نام سازها، پاتوق‌های مطربان در تهران قدیم یا واژگان خاص این صنف مانند «شاباش» و «پیش‌درآمد») هستید، بفرمایید تا بیشتر توضیح دهم.
نه مثلا نوازنده دوره گرد را چه می گفتند
در تهران قدیم و فرهنگ عامهٔ ایران، به نوازنده یا مطرب دوره‌گرد که در کوچه‌ها و محلات می‌گشت و ساز می‌زد، در زبان عامه «خُنیاگر» (در ادب رسمی)، «کولی» یا «لولی»، «عاشِق» (به‌ویژه در میان ترک‌زبانان تهران و نواحی مرکزی)، «قَوّال» (در متون قدیمی‌تر) و در دورهٔ معاصرتر «نوازندهٔ دوره‌گرد» یا به زبان عامیانه و محاوره‌ای «کمانچه‌کشِ دوره‌گرد»، «دایره‌زن» و «لُوطی» می‌گفتند.
اگر منظورتان یک عنوان خاص و تهرانی است، چند اصطلاح بسیار رایج در تهران قدیم وجود داشت:
۱. «لُوطی» (رایج‌ترین عنوان عامیانه در تهران قدیم)
در تداول مردم تهران قدیم (عصر قاجار و پهلوی اول)، به نوازندهٔ دوره‌گردی که ساز به دست در کوچه‌ها و میادین می‌گشت و برای کسب روزی می‌نواخت، «لوطی» می‌گفتند (با این تفاوت که این «لوطی» به معنای مطرب و نوازندهٔ دوره‌گرد بود، نه پهلوان و جوانمردِ محله).
  • شاهد در زبان عامه: ضرب‌المثل معروف تهرانی «لوطی و عنترش» یا اصطلاح «لوطی‌بازی» ریشه در همین نوازندگان و سرگرم‌کنندگان دوره‌گرد دارد که با دایره، تنبک یا کمانچه در کوچه‌ها می‌چرخیدند.
۲. «تُنبک‌به‌بغل» یا «سازبه‌دوش» (اصطلاحات محاوره‌ای و تحقیرآمیز)
در محاورهٔ تهرانی‌های قدیم، چون نوازندگان دوره‌گرد سازشان را در بقچه یا زیر بغل می‌گرفتند و کوچه به کوچه دنبال مجلس یا شاباش می‌گشتند، به آن‌ها «تُنبک‌به‌بغل» یا «کمانچه‌به‌دوش» هم می‌گفتند.
۳. «حاجی‌فیروز» و «آتش‌افروز» (نوازندگان دوره‌گرد فصلی)
در روزهای پایانی سال و ایام نوروز، نوازندگان دوره‌گردی که با دایره و تنبک در کوچه‌های تهران می‌گشتند و آواز می‌خواندند، به نام «حاجی‌فیروز» (و در قدیم‌تر «آتش‌افروز») شناخته می‌شدند.
۴. «قَوّال» و «راوی» (در متون قدیمی‌تر تهران و ری)
در متون دورهٔ قاجار و پیش از آن، به نوازنده و خوانندهٔ دوره‌گردی که با ساز (معمولاً دایره یا رباب و کمانچه) در قهوه‌خانه‌ها و گذرها می‌نواخت و شعر یا داستان می‌خواند، «قَوّال» نیز می‌گفتند.
آیا واژهٔ خاصی با حرف اول مشخص یا در یک متن، داستان یا شعر قدیمی به چشمتان خورده که دنبال معنی آن هستید؟ اگر سرنخی از آن دارید بفرمایید تا دقیق‌تر پیدا کنم.