۱۴۰۵ آبان ۲۹, جمعه

كلیك احول را گویند یعنی کژچشم [مظفری گوید: چون ببینم ترا ز بیم حسود خویشتن را كلیك سازم زود]. واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

 كلیك   احول را گویند یعنی کژچشم [مظفری گوید: چون ببینم ترا ز بیم حسود               خویشتن را كلیك سازم زود].  واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

عبارت ارائه‌شده مدخل «کلیک» از لغت فرس اسدی طوسی با شاهد شعری از مظفری (شاعر دورهٔ غزنوی/سامانی) است.
در ادامه، بررسی واژهٔ کلیدی «کلیک» و برابر پهلویِ (فارسی میانه) واژگان مهم این متن و بیت آورده شده است:
۱. بررسی واژهٔ کلیدی «کلیک»
  • نویسه‌گردانی پهلوی: kalīk یا kulīk (کلیک)
  • ریشه و معنی: این واژه به معنای کژچشم (لوچ / احول) در متون بازماندهٔ پهلوی ساسانی به شکل مستقیم ثبت نشده و از واژگان گویشیِ خراسان و فرارود در فارسی کهن است. با این حال، از نظر ساختاری دارای پسوندِ صفت‌سازِ پهلویِ -īg (در فارسی نو: «ـیک») است و با ریشه‌های کهن ایرانی به معنای «کج و خمیده» (مانند kaf- / kal- که در واژگانی چون «کَل» و «کج» دیده می‌شود) پیوند دارد. (واژهٔ عربیِ «اَحوَل» در متن، معادلِ همین واژه به معنای لوچ و دوبین است).

۲. جدول واژگان پهلویِ متن و بیت مظفری
واژه فارسیبرابر پهلوی (نویسه‌گردانی)توضیح و معنی در فارسی میانه
کلیکkalīk / kalīgلوچ، کژچشم (واژهٔ گویشیِ خراسان با پسوند -īg)
کژkažکج، خمیده، نادرست
چشمčašmچشم، دیده
گفتن (گویند)guftanگفتن (بن مضارع: gōw- / در فارسی دری: گویـ)
دیدن (ببینم)dīdanدیدن، نگریستن (بن مضارع: wēn- / در فارسی دری w به «ب» تبدیل شده: بینـ)
تو (ترا)tōتو (ضمیر دوم شخص مفرد)
بیمbīmترس، هراس، بیم
خویشتنxwēštanخود، خویشتن (در پهلوی با آغازینِ xw- تلفظ می‌شده است)
ساختن (سازم)sāxtanساختن، آماده کردن، وانمود کردن (بن مضارع: sāz-)
زودzūdسریع، تند، زود

نکته دربارهٔ واژگان عربیِ متن
  • اَحوَل (aḥwal): واژهٔ عربی به معنای کسی که دچار انحراف چشم (لوچی) است.
  • حَسود (ḥasūd): واژهٔ عربی به معنای رشک‌برنده. معادل پهلوی آن در فارسی میانه araškēn (رشکین / از ریشهٔ arašk به معنای حسد) بوده است.
آیا مایلید بیت مظفری را به طور کامل به زبان پهلوی بازسازی کنم، یا مدخل بعدی از لغت فرس را بررسی کنیم؟