۱۴۰۵ آبان ۲۸, پنجشنبه

بَلالک آهن جوهر دار بود [عنصری گوید: چه چیز است آن رونده تیر خسرو چه چیز است آن بلالک تیغ بُرّان یکی اندر دهان حق زبانست یکی اندر دهان مرگ دندان]. واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

 بَلالک    آهن جوهر دار بود [عنصری گوید:    چه چیز است آن رونده تیر خسرو    چه چیز است آن بلالک تیغ بُرّان یکی اندر دهان حق زبانست            یکی اندر دهان مرگ دندان].  واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

در این متن (که مدخل «بَلالک» از لغت فرس اسدی طوسی همراه با ابیاتی از عنصری بلخی است)، واژگان دارای ریشهٔ فارسی میانه (پهلوی) به همراه نویسه‌گردانی (آوانویسی) و خط پهلوی استخراج شده‌اند.
(توجه: واژهٔ عربیِ «حق» در این جدول نیامده است.)
جدول واژگان پهلوی موجود در متن
واژه در متنصورت پهلوی (نویسه‌گردانی)خط پهلوی (کتابی)معنی در زبان پهلوی
بَلالکbalālak / pōlāwad𐭡𐭫𐭠𐭫𐭪 (blʾlk)فولاد جوهردار، شمشیر آب‌دیده (مرتبط با pōlāwad = پولاد)
آهنāhan𐭠𐭧𐭭 (ʾhn)فلز آهن
جوهردارgōhr-dār𐭢𐭥𐭧𐭫𐭣𐭠𐭫 (gwhldʾl)دارای گوهر و نقش موج‌دار در تیغه شمشیر (gōhr = گوهر/جوهر + dār = دارنده)
چیزčiš𐭬𐭭𐭣𐭬 (MNDʿM / čiš)چیز، شیء
روندهrawāg / rawandag𐭫𐭥𐭭𐭣𐭪 (lwndk)روان، جاری، متحرک (از مصدر raftan = رفتن)
تیرtīr𐭲𐭩𐭫 (tyl)تیر کمان، پیکان، ستاره عطارد
خسروhusraw / xusraw𐭧𐭥𐭮𐭫𐭥 (hwslw)نیک‌نام، پادشاه، نام شاهان ساسانی
تیغtēg𐭲𐭩𐭢 (tyg)تیغ، لبه برنده، شمشیر
بُرّانburrān / burrāg𐭡𐭥𐭫𐭠𐭭 (bwlʾn)برنده (از مصدر burrīdan = بریدن)
یکیēk / ēwag𐭠𐭩𐭥𐭪 (ʾywk)عدد یک، یکی
اندرandar𐭡𐭩𐭭 (BYN / andar)درون، داخل، در
دهانdahān𐭣𐭧𐭠𐭭 (dhʾn)دهان
زبانuzwān / zuwān𐭥𐭰𐭥𐭠𐭭 (wcwʾn)زبان
مرگmarg𐭬𐭫𐭢 (mlg)مرگ، نیستی
دندانdandān𐭣𐭭𐭣𐭠𐭭 (dndʾn)دندان

نکات زبان‌شناختی کوتاه درباره واژگان این مدخل:
  • بَلالک (balālak): این واژه صورت کهن و گویشیِ واژه «پولاد» (pōlāwad در پهلوی) است که با تبدیل «پ» به «ب» و تغییر آوایی w به l به صورت «بلالک» در متون خراسان کهن و شعر عنصری به کار رفته است.
  • جوهر (gōhr): در فارسی نو به صورت «جوهر» معرب شده، اما در اصل واژه پهلوی گوهر (gōhr) است که در صنعت شمشیرسازی به نقش‌ها و موج‌های طبیعیِ روی تیغهٔ فولادِ آب‌دیده گفته می‌شد.
  • خسرو (husraw): ترکیبی از پیشوند hu- (نیک و خوب) و sraw (نام و آوازه) به معنای «نیک‌نام» و «مشهور» است که لقب پادشاهان بزرگ (مانند کیخسرو و انوشیروان) بود.
  • زبان (uzwān): در زبان پهلوی با همزه آغازین به صورت اُزوان (uzwān) یا زُوان (zuwān) تلفظ می‌شد که در فارسی دری مصوت آغازین آن افتاد و «و» به «ب» تبدیل شد (uzwān ← زبان).
آیا مایلید ریشه‌شناسی اوستایی و فارسی باستان واژه‌های شاخص این بند (مانند خسرو، تیغ، زبان، آهن) را بررسی کنیم، 
یا مدخل دیگری از لغت فرس را ارسال می‌کنید؟
ریشه‌شناسی تاریخی واژگان شاخص مدخل «بلالک» از فارسی نو تا فارسی میانه (پهلوی)، اوستایی و فارسی باستان در جدول زیر آورده شده است.
این واژه‌ها سیر تحول آوایی نام فلزات، جنگ‌افزارها و اندام‌های بدن را در زبان‌های ایرانی نشان می‌دهند:
جدول سیر تحول تاریخی واژگان شاخص
فارسی نوفارسی میانه (پهلوی)اوستاییفارسی باستانریشه و توضیح معنایی
خسروhusraw / xusrawhaosravah-huçavah- (بازسازی‌شده)مرکب از hu- (نیک) + sravah- (نام و آوازه)؛ به معنای «نیک‌نام و خوش‌آوازه»
آهنāhanayaŋh- (فلز/آهن)āθaina- (سنگ/آهن)از ریشه هندواروپایی به معنای فلز سخت یا سنگِ آهن‌دار
تیغtēgtaēγa-taiga- (بازسازی‌شده)از ریشه taig- به معنای تیز بودن (هم‌ریشه با «تیز» و «تگرگ»)
تیرtīrtiγri-tigra- (تیز)از همان ریشه taig-؛ در فارسی باستان tigra به معنای «تیز» است (نام کهن رود دجله: Tigrā به معنای تند و تیز)
زبانuzwān / zuwānhizvā-hizbāna-از ریشه هندواروپایی به معنای اندام چشایی و گفتار (هم‌ریشه با tongue در انگلیسی از طریق تغییر آوایی کهن)
دندانdandāndantan-dantan- (بازسازی‌شده)از ریشه هندواروپایی dent- (هم‌ریشه با dental و tooth در انگلیسی)
مرگmargmahrka-marka- (بازسازی‌شده)از ریشه mar- به معنای مردن و تباه شدن
دهانdahānzafar- (دهان اهریمنی) / āhah-dahān- (بازسازی‌شده)در اوستایی āhah برای موجودات نیک و zafar (زفر) برای موجودات اهریمنی به کار می‌رفت؛ صورت dahān از گویش‌های ایرانی غربی وارد پهلوی شد

نکات جالب در تحول آوایی و معنایی این واژه‌ها:
  • تیز، تیغ و تیر (یک خانواده هم‌ریشه): هر سه واژهٔ تیز، تیغ و تیر از یک ریشهٔ مشترک ایرانی باستان (taig-) به معنای «برنده و نوک‌تیز» ساخته شده‌اند. در فارسی باستان نام «دجله» را Tigrā می‌گفتند که به یونانی Tigris شد و به معنای «رود تیزرو» است.
  • خسرو (haosravah- ← husraw ← خسرو): صامت h آغازین در اوستایی (hu- = خوب/نیک) در زبان پهلوی به «خ» (xu-) تبدیل شد. این پیشوند را در واژه‌های دیگری مانند خجسته (hu-jasta = نیک‌بخت) و خرام (hu-rāma = خوش‌آرام) نیز می‌بینیم.
  • تفاوت واژگان اهورایی و اهریمنی در اوستا (دهان و زفر): در زبان اوستایی برای اندام‌های بدن موجودات نیک و بد واژه‌های جداگانه‌ای وجود داشت؛ برای نمونه، به دهان انسان یا موجود نیک āhah می‌گفتند، اما به دهان گرگ و دیو zafar می‌گفتند که در فارسی امروز به صورت «زفر» (آرواره و دهان گشاد حیوانات درنده) باقی مانده است.
اگر مایلید، می‌توانید مدخل دیگری از لغت فرس یا هر متن ادبی کهن دیگری را بفرستید تا واژگان پهلوی و ریشه‌های باستانی آن را بررسی کنیم.