۱۴۰۵ آبان ۲۸, پنجشنبه

زَنگ چهار نوع است: اول: ولایت زَنگیان : دوم: زنگار [عماره گوید: خوشه چون عقد دُرّ و برگ چو زرّ باده همچون عقیق و آب چون زَنگ ] سوم: زنگله [شعر: تو گفتی بجوشید هامون ز جای ز نالیدن زنگ و هندی درای ] چهارم: روشنائی ماهست، گویند دی چون زنگ اندر وصف خزان [دقیقی گوید: زنگ بمعنی ماه: دقیقی چهار خصلت برگزیده است بگیتی در ن ز خوبی ها و زشتی لب بیجاده رنگ و ناله چنگ می چون زنگ و دین زردهشتی عماره گفت: نوروز گل و نبید چون زنگ ما شاد و بسبزه کرده آهنگ]. واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

     زَنگ    چهار نوع است: اول: ولایت زَنگیان :  دوم: زنگار [عماره گوید:  خوشه چون عقد دُرّ و برگ چو زرّ    باده همچون عقیق و آب چون زَنگ ] سوم: زنگله [شعر:   تو گفتی بجوشید هامون ز جای        ز نالیدن زنگ و هندی درای ] چهارم: روشنائی ماهست، گویند دی چون زنگ اندر وصف خزان [دقیقی گوید: زنگ بمعنی ماه:   دقیقی چهار خصلت برگزیده است                                                  بگیتی در ن ز خوبی ها و زشتی لب بیجاده رنگ و ناله چنگ  می چون زنگ و دین زردهشتی  عماره گفت:    نوروز گل و نبید چون زنگ     ما شاد و بسبزه کرده آهنگ].  واژگان پهلوی و نویسه گردانی.  

در این متن (که مدخل «زنگ» از لغت فرس اسدی طوسی همراه با ابیاتی از عماره مروزی و دقیقی طوسی است)، واژگان دارای ریشهٔ فارسی میانه (پهلوی) به همراه نویسه‌گردانی (آوانویسی) و خط پهلوی استخراج شده‌اند.
(توجه: واژه‌های عربی موجود در متن مانند «ولایت، عقد، دُرّ، عقیق، خصلت، وصف، نبید» و واژه‌هایی که ریشه غیرایرانی دارند در این جدول نیامده‌اند.)
جدول واژگان پهلوی موجود در متن
واژه در متنصورت پهلوی (نویسه‌گردانی)خط پهلوی (کتابی)معنی در زبان پهلوی
زنگzang / zangīg𐭦𐭭𐭢 (zng)زنگار، زنگوله، سرزمین زنگبار (zangīg = زنگی)
چهارčahār𐭰𐭧𐭠𐭫 (čhʾl)عدد چهار
زنگارzangār𐭦𐭭𐭢𐭠𐭫 (zngʾl)زنگ آهن یا مس، رنگ سبزِ زنگار
خوشهhōšag / xōšag𐭧𐭥𐭱𐭪 (hwšk)خوشه (گندم یا انگور)
برگwarg𐭥𐭫𐭢 (wlg)برگ درخت و گیاه
زرّzarr𐭦𐭫 (zl)طلا، زر
بادهbādag𐭡𐭠𐭲𐭪 (bʾtk)شراب، می
آبāb𐭬𐭩𐭠 (MYA / āb)آب
زنگلهzangōlag𐭦𐭭𐭢𐭥𐭫𐭪 (zngwlk)زنگ کوچک، جلاجل
هامونhāmōn𐭧𐭠𐭬𐭥𐭭 (hʾmwn)دشت هموار، صحرا
جایgyāg𐭢𐭩𐭠𐭪 (gyʾk)مکان، جا، موضع
نالیدنnālīdan (nāl-)𐭭𐭠𐭫𐭩𐭲𐭭 (nʾlytn)ناله کردن، بانگ برآوردن
هندیhindūg𐭧𐭭𐭣𐭥𐭪 (hndwk)هندی، منسوب به هند (hind)
درایdrāy𐭣𐭫𐭠𐭩 (dlʾy)زنگ بزرگ، بانگ و فریاد (از drāyīdan)
روشناییrōšnāīh𐭫𐭥𐭱𐭭𐭠𐭩𐭧 (lwšnʾyh)نور، روشنی
ماهmāh𐭬𐭠𐭧 (mʾh)ماه (آسمانی و تقویمی)
دیday𐭣𐭩 (dy)نام ماه دهم سال و روزهای خاص در ماه
خزانxazān𐭧𐭰𐭠𐭭 (hcʾn)پاییز (مرتبط با xazīdan به معنای خزیدن و ریزش)
برگزیدهwizīdag𐭥𐭰𐭩𐭲𐭪 (wcytk)انتخاب شده (از wizīdan؛ در فارسی نو با پیشوند «بر» آمده)
گیتیgētīg𐭢𐭩𐭲𐭩𐭪 (gytyk)جهان مادی، دنیا (در برابر mēnōg = مینوی)
خوبیxūbīh𐭧𐭥𐭯𐭩𐭧 (hwpyh)نیکی، زیبایی
زشتیzištīh𐭦𐭱𐭲𐭩𐭧 (zštyh)بدی، ناپسندی، نفرت
لبlab𐭫𐭯 (lp)لب
بیجادهbēzādag𐭡𐭩𐭰𐭠𐭲𐭪 (bycʾtk)کهربا یا سنگ سرخ قیمتی (لعل/یاقوت)
نالهnālag𐭭𐭠𐭫𐭪 (nʾlk)ناله، فریاد
چنگčang𐭰𐭭𐭢 (čng)ساز چنگ، پنجه
میmay𐭬𐭩 (my)شراب، باده
دینdēn𐭣𐭩𐭭 (dyn)دین، آیین، وجدان
زردهشتیzarduštīg𐭦𐭫𐭲𐭥𐭱𐭲𐭩𐭪 (zltwštyk)زرتشتی، پیرو زرتشت (zardušt)
نوروزnōgrōz𐭭𐭥𐭢𐭫𐭥𐭰 (nwglwc)روز نو، آغاز سال نو
ماamāh𐭫𐭭𐭤 (LNH / amāh)ما (ضمیر اول شخص جمع)
شادšād𐭱𐭠𐭲 (šʾt)خوشحال، خرم
سبزهsabzag𐭮𐭯𐭰𐭪 (spck)گیاه سبز، سبزه
آهنگāhang𐭠𐭧𐭭𐭢 (ʾhng)قصد، اراده، نغمه

نکات زبان‌شناختی جالب در این مدخل:
  • نوروز (nōgrōz): در زبان پهلوی واژه «نو» به صورت nōg تلفظ می‌شد. «گ» پایانی آن در گذار به فارسی نو افتاد و تبدیل به «نو» شد (nōgrōz ← نوروز).
  • جای (gyāg): در فارسی میانه صامت آغازین آن «گْیـ» (gy-) بود که در فارسی نو به «ج» تبدیل شد و «گ» پایانی آن افتاد (gyāg ← جای).
  • گیتی (gētīg): در جهان‌بینی زرتشتی و متون پهلوی، جهان به دو بخش گیتی (gētīg) به معنای جهان مادی و دیدنی، و مینو (mēnōg) به معنای جهان معنوی و نادیدنی تقسیم می‌شد.
  • زنگ (به معنای روشنایی و ماه): در پهلوی واژه zang یا zangīg علاوه بر زنگار و زنگی، با ریشه‌هایی به معنای «درخشش و پرتو» نیز پیوند دارد و شاعران سبک خراسانی (مانند دقیقی و عماره) از آن به استعاره یا معنیِ «ماه و روشنایی» بهره برده‌اند.
آیا مایلید ریشه‌شناسی اوستایی و فارسی باستان برخی از واژه‌های خاص این بند (مانند گیتی، بیجاده، نوروز، زردهشت) را بررسی کنیم، یا مدخل دیگری را ارسال می‌کنید؟
ریشه‌شناسی تاریخی واژگان شاخص مدخل «زنگ» از فارسی نو تا فارسی میانه (پهلوی)، اوستایی و فارسی باستان در جدول زیر آورده شده است.
این واژه‌ها بار فرهنگی، اساطیری و زبان‌شناختی بسیار کهنی در تاریخ زبان فارسی دارند:
جدول سیر تحول تاریخی واژگان شاخص
فارسی نوفارسی میانه (پهلوی)اوستاییفارسی باستانریشه و توضیح معنایی
گیتیgētīggaēθya-gaiθā- (گله، دارایی مادی)از ریشه gay- (زیستن)؛ در اصل به معنای جهانِ زندگان و هستیِ مادی
زردهشتzarduštzaraθuštra-zaraθuštra- (بازسازی‌شده)مرکب از zarant- (پیر/زرد/دارنده) + uštra- (شتر)؛ به معنای «دارنده شتران پیر/پرتوان»
نوروزnōgrōznava- + raočah-nauva- + raučah-از nava (نو) + raočah (روشنایی و روز)؛ به معنای «روز و روشناییِ نو»
بیجادهbēzādagvaē- + zāta- (بازسازی‌شده)vi- + zāta-به معنای سنگ قیمتیِ سرخ‌فام (کهربای سرخ یا لعل) که کاه را می‌رباید
هامونhāmōnhāma- (هموار/یکسان)hāma-دشت صاف و هموار و بی‌پستی‌وبلندی
درایdrāydrāy- (بانگ زدن)drāy- (ریشه)از ریشه drā- به معنای فریاد زدن و صدا کردن (در پهلوی زرتشتی به معنای سخن گفتنِ اهریمنی نیز به کار می‌رفت)
باده / میbādag / maymadu- (می/شراب)madu-واژه «می» از madu هندواروپایی به معنای نوشیدنی شیرین و مست‌کننده آمده است
دینdēndaēnā-dainā-از ریشه dāy- (دیدن و دریافتن)؛ به معنای بینش درونی، وجدان و آیین
شادšādšāta-šiyāta-از ریشه šyā- به معنای آرامش، آسایش و خوشحالی

نکات جالب در تحول آوایی و فرهنگی این واژه‌ها:
  • شادی و آسایش (šiyāta- ← šād): در کتیبه‌های هخامنشی (فارسی باستان)، واژه šiyāti یکی از کلیدواژه‌های اصلی است و به معنای «آرامش و خوشبختی در سایه امنیت» به کار رفته که در پهلوی به šād و در فارسی به «شاد» تبدیل شده است.
  • روز و روشنایی (raučah- ← rōz): در اوستایی، raočah به معنای «روشنایی» بود. در زبان پهلوی صامت «چ» (č) به «ز» (z) تبدیل شد و واژه rōz (روز) ساخته شد.
  • تغییر «ث» اوستایی در نام زرتشت: در اوستایی Zaraθuštra با حرف «ث» (θ) تلفظ می‌شد. در پهلوی گروه صامتِ θr ساده‌سازی شد و به صورت Zardušt (زردهشت / زردشت) درآمد.
اگر مایلید، می‌توانید مدخل دیگری از لغت فرس یا هر متن ادبی کهن دیگری را بفرستید تا واژگان پهلوی و ریشه‌های باستانی آن را بررسی کنیم.