۱۴۰۵ آبان ۲۸, پنجشنبه

کابوک جای مرغ خانگی بود، و بود که چیزی نرم مانند زنبیل در میان خانه بیاویزند تا کبوتر بچه در آن کند [بوشکور گوید: چو بچهٔ کبوتر، منقارسخت کرد هموار کرد موی و بیوگند موی زرد کابوک را نشاید و شاخ آرزو کند وز شاخ سوی بام شود باز گرد گرد]. واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

 کابوک    جای مرغ خانگی بود، و بود که چیزی نرم مانند زنبیل در میان خانه بیاویزند تا کبوتر بچه در آن کند [بوشکور گوید:    چو بچهٔ کبوتر، منقارسخت کرد  هموار کرد موی و بیوگند  موی زرد    کابوک را نشاید و شاخ  آرزو کند    وز شاخ سوی بام شود باز گرد گرد].  واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

در ادامه، ریشه‌شناسی و معادل‌های پهلوی (فارسی میانه) واژگان کلیدیِ مدخلِ «کابوک» (از لغت‌فرس اسدی طوسی) و دو بیتِ شاهدِ آن از ابوشکور بلخی آمده است.

۱. واژه‌شناسی و ریشه‌های پهلوی (فارسی میانه)
  1. کابوک (آشیانه مرغ و کبوتر، زنبیلِ آویخته برای لانه)
    • پهلوی: کـابـوک / کـافـوک (kābūk / kāfūk)
    • توضیح: به معنای لانه، آشیانه، سبد یا جایگاهِ تنگ و محصورِ پرندگان است. پسوند «ـوک» (-ūk) در پایان آن از پسوندهای کهنِ تصغیر و نسبت در فارسی میانه است (هم‌وزنِ واژگانی چون آهوک و داروک). این واژه در برخی گویش‌های امروزی ایران (مانند لری و کردی) هنوز به صورت «کابوک» یا «کافوک» به معنای آشیانه پرنده زنده است.
  2. مرغ (پرنده، مرغ خانگی)
    • پهلوی: مـرغ (murw)
    • توضیح: در فارسی میانه به معنای مطلقِ پرنده به کار می‌رفت. خوشه‌ی پایانی -rw در پهلوی (murw) هنگام ورود به فارسی دری به «ـرغ» (murġ) تبدیل شد.
  3. کبوتر
    • پهلوی: کـبـوتـر / کـپـوتـر (kabōtar / kapōtar)
    • توضیح: ساخته شده از واژه‌ی پهلویِ kabōd (کبود، به رنگِ خاکستریِ مایل به آبی) + پسوندِ «ـتَر» (-tar). یعنی «پرنده‌ای که رنگش به کبودی می‌زند».
  4. بچه
    • پهلوی: و چـگ (waččag)
    • توضیح: در پهلوی با «و» آغازین (w) و پسوند -ag تلفظ می‌شده که با تبدیلِ w به b و -ag به «ـه»، به صورت «بچه» درآمده است.
  5. منقار (نوک پرنده)
    • پهلوی: پـوز / نـوک (pōz / nōk) — (واژه‌ی «منقار» عربی است)
    • توضیح: واژه‌ی «منقار» وام‌واژه‌ای عربی (از ریشه‌ی ن-ق-ر به معنای کوبیدن و سوراخ کردن) است که در قرن چهارم (عصر بوشکور) وارد شعر فارسی شده بود. برابرِ اصیلِ پهلویِ آن نـوک (nōk) یا چـنـگـال (čangāl) است.
  6. سخت
    • پهلوی: سـخـت (saxt)
    • توضیح: در فارسی میانه به معنای محکم، استوار و دشوار بوده و بی‌تغییر به فارسی دری رسیده است.
  7. موی (پَرِ ریز و کرکِ جوجه)
    • پهلوی: مـوی (mōy)
    • توضیح: در فارسی میانه هم به معنای موی سر و بدن و هم به معنای کرک و پرِ نرمِ پرندگان به کار می‌رفته است.
  8. بیوگند (بیفکند، بیندازد)
    • پهلوی: اَبـگـنـد (abgand)
    • توضیح: از مصدرِ پهلویِ abgandan (افکندن). تبدیلِ «فـ» به «و» (بیفکند ← بیوگند) یکی از ویژگی‌های آواییِ زبان دریِ کهنِ خراسان (سبک بوشکور و رودکی) است.
  9. زرد
    • پهلوی: زرد (zard)
    • توضیح: از واژگان کهن ایرانی (هم‌ریشه با «زر») که با همین تلفظ در پهلوی وجود داشته است.
  10. شاخ (شاخه درخت)
    • پهلوی: شـاخ (šāx)
    • توضیح: در فارسی میانه هم به معنای شاخِ جانوران و هم به معنای شاخه‌ی درخت کاربرد داشته است.
  11. بام (پشت‌بام)
    • پهلوی: بـام (bām)
    • توضیح: در فارسی میانه به دو معنای «پشت‌بام» و «درخشش / سپیده‌دم» (مانند بامداد) به کار می‌رفته است.

۲. جدول خلاصه واژگان و نویسه‌گردانی
واژه در متنخط پهلوی (کتیبه/کتابی)نویسه‌گردانی (Transliteration)آوانویسی پهلوی (Transcription)
کابوک𐭪𐭠𐭯𐭥𐭪 / کـاپـوکk'pwk'kābūk
مرغ𐭬𐭥𐭫𐭥 / مـوروmwlw'murw
کبوتر𐭪𐭯𐭥𐭲𐭫 / کـپـوتـرkpwtlkabōtar
بچه𐭥𐭰𐭪 / وچـگwčk'waččag
سخت𐭮𐭧𐭲 / سـخـتsht'saxt
موی𐭬𐭥𐭩 / مـویmwymōy
زرد𐭰𐭫𐭲 / زرتzlt'zard
شاخ𐭱𐭠𐭧 / شـاخš'hšāx
بام𐭡𐭠𐭬 / بـامb'mbām
(نکته خطی: در خط پهلوی کتابی، حرف «پ» برای هر دو صدای «پ» و «ب» در میان واژه به کار می‌رفت؛ بنابراین «کابوک» به صورت k'pwk' و «کبوتر» به صورت kpwtl نوشته می‌شدند اما با «ب» تلفظ می‌گردیدند.)
اگر مایل هستید، می‌توانیم در ادامه یکی از این کارها را انجام دهیم:
  • بازسازی کاملِ دو بیتِ ابوشکور بلخی به زبان و خط پهلوی (با جایگزینی برابرِ پهلوی برای واژه‌ی «منقار» و نمایش هزوارش‌ها)
  • ادامه بررسی مدخل‌های دیگرِ لغت‌فرس اسدی طوسی (مثلاً مدخل‌های بعدیِ حرف «ک» یا هر واژه‌ی کهنِ دیگری که در نظر دارید)
کدام مسیر را ترجیح می‌دهید؟