۱۴۰۵ آبان ۲۹, جمعه

ستاک شاخ نو باشد که از ابن ریاحین بر آید و درخت تازه بود و نازك [کسائی گفت: آسمان خیمه زد از بیرم و دیبای کبود میخ آن خیمه ستاک سمن ونسرینا کسائی گوید: سوسن لطیف و شیرین چون خوشه های سیمین شاخ و ستاک نسرین چون برج ثور وجوزا]. واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

  ستاک    شاخ نو باشد که از ابن ریاحین بر آید و درخت تازه بود و نازك [کسائی گفت:    آسمان خیمه زد از بیرم و دیبای کبود     میخ آن خیمه ستاک سمن ونسرینا  کسائی  گوید: سوسن لطیف و شیرین چون خوشه های سیمین    شاخ و ستاک نسرین چون برج ثور وجوزا].  واژگان پهلوی و نویسه گردانی. 

واژه «سِتاک» (به معنای شاخهٔ نورسته و تازه) از واژگان اصیل ایرانی است که در دورهٔ پهلوی (پارسی میانه) نیز با ساختاری بسیار نزدیک به صورت stāg / stāk (خوانش: سِتاگ / سِتاک) وجود داشته است.
۱. ریشه‌شناسی و نویسه‌گردانی «ستاک» در پهلوی
این واژه از ریشهٔ هندواروپایی و ایرانیِ باستانِ *stā- (به معنای «ایستادن، برپا شدن و روییدن»؛ هم‌ریشه با فعل «ایستادن») همراه با پسوند اسم‌ساز و صفت‌ساز -āg / -āk ساخته شده است و در اصل به معنای «آنچه راست ایستاده و تازه سر برآورده است» (شاخهٔ نورسته) می‌باشد.
  • نویسه‌گردانی خط پهلوی (Transliteration): st'k'
  • آوانویسی (Transcription): stāg یا stāk (سِتاگ / سِتاک)
  • گونهٔ هم‌ریشه در پهلوی: این ریشه در واژهٔ پهلوی rōstāg / rōtastāk (نویسه‌گردانی: lwst'k' — به معنای «روستا»، یعنی جایگاهِ روییدن و کشت) نیز به کار رفته است.

۲. واژگان پهلوی مرتبط با «شاخه، گیاه و گل» در اشعار کسایی
در متون پهلوی (به‌ویژه در کتاب بُندَهِش در بخش آفرینش گیاهان)، برای مفاهیم موجود در تعریف و ابیات کسایی از واژگان زیر استفاده شده است:
واژه فارسیآوانویسی پهلوی (Transcription)نویسه‌گردانی خط پهلوی (Transliteration)معنا در متون پهلوی
شاخ / شاخهšāxš'hشاخهٔ درخت یا گیاه
رُستَگ / گیاهrustaglwstk'گیاه نورسته، سبزه و روییدنی
تَرَّگ / تَرهtarragtlk'گیاه تازه و نورسته، سبزی
نَسْرینnasrīnnslynگل نسرین (نام گل)
سَمَنsamansmnگل یاسمن / سمن
(توضیح کوتاه دربارهٔ بیت نخست: بیت «آسمان خیمه زد از بیرم و دیبای کبود...» در منابع کهن به منوچهری دامغانی نیز منسوب است.)
آیا واژهٔ دیگری از لغت فرس اسدی مد نظرتان است تا ساخت پهلوی و نویسه‌گردانی آن را بررسی کنیم؟