۱۴۰۵ آبان ۲۸, پنجشنبه

نُسک عدس بود [منجیک گفت]: آن کو ز سنگ خارا آهن برون کشد نسکی ز کف او نتوان خود برون کشید. واژگان پهلوی و نویسه گردانی در صورت امکان.

 نُسک   عدس بود [منجیک گفت]:    آن کو ز سنگ خارا آهن برون کشد     نسکی ز کف او نتوان خود  برون کشید.  واژگان پهلوی و نویسه گردانی در صورت امکان.

واژگان پهلوی (پارسی میانه) و نویسه‌گردانی مربوط به واژهٔ «نُسک» و مفاهیم بیت منجیک ترمذی عبارت‌اند از:
۱. جدول واژگان پهلوی، خط و نویسه‌گردانی
واژه در بیتبرابرِ پهلویخط پهلویآوانویسی (لاتین)توضیحات ریشه‌شناختی
نُسک (عدس)نَسک / نوسک𐭭𐭮𐭪nask / nuskواژهٔ اصیل ایرانی برای عدس است (در برخی گویش‌های مرکزی ایران و دری افغانستان هنوز به صورت نُسک یا نَسک زنده است).
سنگسَنگ𐭮𐭭𐭢sangدر پهلوی کتیبه‌ای و کتابی به همین صورت تلفظ و نوشته می‌شده است.
خارا (سنگ سخت)خارَگ𐭧𐭠𐭥𐭪xārag«گ» پایانی در پهلوی در فارسی نو افتاده و به مصوت «ا» (خارا) تبدیل شده است (هم‌ریشه با خار به معنای تیزی و سختی).
آهنآسِن / آهِن𐭠𐭮𐭭āsen / āhenصورت کهن‌تر آن در پهلوی āsen بوده (در کردی ئاسن و بلوچی آسن مانده) و سپس «س» به «هـ» تبدیل شده است.
برونبِرون / بَیرون𐭡𐭥𐭥𐭭bērōnبرگرفته از حرف اضافهٔ باستانی به معنای «بیرون، خارج».
کِشَد / کشیدنکَشیدَن / کَشتَن𐭪𐭱𐭩𐭲𐭭kašīdan / kaštanمصدر پهلوی که بن ماضی و مضارع آن (کَش-) در فارسی نو بدون تغییر مانده است.
کَف (کف دست)کَف / کَفَگ𐭪𐭯kaf / kafagدر متون پهلوی به صورت kaf (به معنای کف دست یا کفِ روی آب) به کار رفته است.
توانستنتُوانِستَن𐭲𐭥𐭡𐭠𐭭𐭮𐭲𐭭tuwānistanدر پهلوی با «و» (tuwān) تلفظ می‌شده که در فارسی نو تخفیف یافته است.
خودخْوَد𐭧𐭥𐭲xwadدر پهلوی با واج ترکیبی «خو» (xw) تلفظ می‌شده که در خط فارسی با «واو معدوله» (خود) حفظ شده است.

۲. نکتهٔ زبان‌شناختی دربارهٔ «نُسک» و «نَسک»
  • تمایز معنایی در پهلوی: در زبان پارسی میانه، واژهٔ nask (با فتحه) به معنای «بخش، جلد و کتاب» (مانند ۲۱ نسکِ اوستا) نیز به کار می‌رفته، اما با ضمه (nusk) یا در کاربرد کشاورزی و گیاه‌شناسی، نام کهنِ عدس بوده است.
  • بازتاب در فرهنگ‌های کهن: اسدی توسی در لغت فرس (سدهٔ پنجم) زیر مدخل «نسک» آن را عدس معنی کرده و همین بیت منجیک ترمذی را در نکوهش شخصی بسیار خسیس (که از سنگ خارا آهن بیرون می‌کشد، اما یک دانه عدس از دستش بیرون نمی‌آید) شاهد آورده است.
آیا مایل هستید بیت یا واژهٔ کهن دیگری را از لغت فرس یا متون ادب فارسی به همین شیوه بررسی کنیم؟