۱۴۰۵ آبان ۲۸, پنجشنبه

شَفرَنَگ چیزی است مانند شَفتالو و بیشتر سرخ و سپید بود [عسجدی گوید: با سماع چنگ باش از چاشنگه تا آن زمانک بر فَلَک پروین پدید آید چو سیمین شَفرَنَگ]. واژگان پهلوی با نویسه گردانی.

 شَفرَنَگ    چیزی است مانند شَفتالو و بیشتر سرخ و سپید بود [عسجدی گوید:    با سماع چنگ باش از چاشنگه تا آن زمانک     بر فَلَک پروین پدید آید  چو سیمین شَفرَنَگ].  واژگان پهلوی با نویسه گردانی.

در این متن (که مدخل «شفرنگ» از لغت فرس اسدی طوسی همراه با بیتی از عسجدی مروزی است)، واژگان دارای ریشهٔ فارسی میانه (پهلوی) به همراه نویسه‌گردانی (آوانویسی) و خط پهلوی استخراج شده‌اند.
(توجه: واژه‌های عربی موجود در متن مانند «سماع» و «فَلَک» در این جدول نیامده‌اند.)
جدول واژگان پهلوی موجود در متن
واژه در متنصورت پهلوی (نویسه‌گردانی)خط پهلوی (کتابی)معنی در زبان پهلوی
شفرنگšafrang𐭱𐭯𐭫𐭭𐭢 (šplng)میوه‌ای شبیه شفتالو (یا زردآلو/هلو)؛ در متون کهن نوعی میوه تابستانی
چیزčiš𐭬𐭭𐭣𐭬 (MNDʿM / čiš)چیز، شیء
مانندmānāg𐭬𐭠𐭭𐭠𐭪 (mʾnʾk)شبیه، همتا (از مصدر mānistan به معنای مانند بودن)
شفتالوšaftālūg𐭱𐭯𐭲𐭠𐭫𐭥𐭪 (šptʾlwk)شفتالو، هلو (مرکب از šaft به معنای آبدار و درشت + ālūg به معنای آلو)
بیشترwēštar𐭥𐭩𐭱𐭲𐭫 (wyštl)بیشتر، فزون‌تر (صفت تفضیلی از wēš = بیش)
سرخsuxr𐭮𐭥𐭧𐭫 (swhl)سرخ، قرمز
سپیدspēd𐭮𐭯𐭩𐭲 (spyt)سفید
چنگčang𐭰𐭭𐭢 (čng)ساز چنگ، پنجه
چاشنگهčāštag-gāh / čāšt-gāh𐭰𐭠𐭱𐭲𐭢𐭠𐭧 (čʾštgʾh)هنگام چاشت، نیمروز، پیش از ظهر
زمانکzamānag𐭦𐭬𐭠𐭭𐭪 (zmʾnk)زمان کوتاه، هنگام، لحظه (زمان + پسوند تصغیر/نسبت -ag)
پروینparwēn𐭯𐭫𐭥𐭩𐭭 (plwyn)خوشه پروین (ستارگان ثریا)
پدیدpaydāg𐭯𐭩𐭲𐭠𐭪 (pytʾk)آشکار، هویدا، پیدا
آیدāyēd (از āmadan)𐭠𐭩𐭩𐭲 (ʾyyt)می‌آید (فعل مضارع از مصدر آمدن)
سیمینasēmēn / sēmēn𐭠𐭮𐭩𐭬𐭩𐭭 (ʾsymyn)نقره‌ای، از جنس نقره (asēm / sēm = سیم و نقره)

نکات زبان‌شناختی کوتاه درباره واژگان این مدخل:
  • شفتالو (šaftālūg): در فارسی میانه به صورت «شفتالوگ» تلفظ می‌شد. بخش نخست آن (šaft) به معنای درشت و آبدار است و بخش دوم (ālūg) همان «آلو» است.
  • پروین (parwēn): نام صورت فلکی خوشه پروین که در متون پهلوی (مانند بندهشن) به صورت Parwēn ثبت شده و در فارسی نو مصوت بلندِ ē (یای مجهول) آن به «ی» معروف تبدیل شده است.
  • پدید (paydāg): در زبان پهلوی واژه paydāg هم ریشهٔ واژه «پیدا» (با افتادن «گ» پایانی) و هم ریشهٔ واژه «پدید» (با تغییر آوایی در لهجه‌های کهن دری) است.
  • چاشنگه (čāštag-gāh): مخفف «چاشتگاه» به معنای زمان خوردن چاشت (ناهار یا صبحانه دیرهنگام) است.
آیا مایلید ریشه‌شناسی اوستایی و فارسی باستان این واژه‌ها (مانند پروین، شفتالو، چاشت، سیم) را بررسی کنیم، یا مدخل دیگری را ارسال می‌کنید؟

///////////////

شفترنگ. [ ش َ رَ ] (اِ مرکب) میوهٔ سرخ و سپید و زردی مایل مابین شفتالو و زردآلو. (ناظم الاطباء). چیزی است مانند شفتالو بیشتر سرخ و سفید. (از فرهنگ اوبهی) (لغت فرس اسدی). نوعی از شفتالو. شلیل . (آنندراج ) (انجمن آرا). تالانک. رنگینان. زلیق. شلیر. شلیل. شبته رنگ. میوه ای چون شفتالو بود سرخ و سپید و گاهی سرخ و گاهی سپید. (یادداشت مؤلف). تالانه. فِرْسَک زلیق. (السامی فی الاسامی ). میوه ای است سرخ و سفید به زردی مایل و شبیه به شفتالو. گویند درخت شفتالو و زردآلو را چون با هم پیوند کنند این میوه حاصل شود. (برهان):
با سماع چنگ باش از چاشتگه تا آن زمانْک
برفلک پیدا شود پروین چو سیمین شفترنگ.

عسجدی (از فرهنگ اسدی).


و رجوع به شلیل و شلیر و مترادفات دیگر شود.

در این متن (که مدخل «شفترنگ» از لغت‌نامه دهخداست و شکل کامل‌تر واژه «شفرنگ» را معرفی می‌کند)، واژگان دارای ریشهٔ فارسی میانه (پهلوی) به همراه نویسه‌گردانی (آوانویسی) و خط پهلوی استخراج شده‌اند.
(توجه: واژه‌های عربی و معرّبِ موجود در متن مانند «مایل، مابین، نوع، زلیق، فِرْسَک، حاصل» در این جدول نیامده‌اند.)
جدول واژگان پهلوی موجود در متن
واژه در متنصورت پهلوی (نویسه‌گردانی)خط پهلوی (کتابی)معنی در زبان پهلوی
شفترنگ / شبته رنگšaft-rang𐭱𐭯𐭲𐭫𐭭𐭢 (šptlng)مرکب از šaft (شفتالو / آبدار و درشت) + rang (رنگ)
میوهmēwag𐭬𐭩𐭥𐭪 (mywk)میوه، بار درخت
سرخsuxr𐭮𐭥𐭧𐭫 (swhl)سرخ، قرمز
سپید / سفیدspēd𐭮𐭯𐭩𐭲 (spyt)سفید
زرد / زردیzard / zardīh𐭦𐭫𐭲 (zlt)زرد، رنگ زرد
شفتالوšaftālūg𐭱𐭯𐭲𐭠𐭫𐭥𐭪 (šptʾlwk)هلو، شفتالو (آلوی درشت و آبدار)
زردآلوzard-ālūg𐭦𐭫𐭲𐭠𐭫𐭥𐭪 (zltʾlwk)آلوی زرد (زرد + آلو)
چیزčiš𐭬𐭭𐭣𐭬 (MNDʿM / čiš)چیز، شیء
مانندmānāg𐭬𐭠𐭭𐭠𐭪 (mʾnʾk)شبیه، همتا
بیشترwēštar𐭥𐭩𐭱𐭲𐭫 (wyštl)فزون‌تر، بیشتر
شلیل / شلیرšalīl / šalīr𐭱𐭫𐭩𐭫 (šlyl)شلیل (در متون کهن فارسی میانه و گویش‌های ایرانی ثبت شده است)
رنگینانrangēnān𐭫𐭭𐭢𐭩𐭭𐭠𐭭 (lngynʾn)جمعِ «رنگین» (rangēn = رنگی، خوش‌رنگ)
گاه / گاهیgāh𐭢𐭠𐭧 (gʾh)زمان، وقت، هنگام
درختdraxt𐭣𐭫𐭧𐭲 (dlht)درخت
پیوندpaywand𐭯𐭩𐭥𐭭𐭣 (pywnd)اتصال، پیوند زدن (از pati-band-)

نکات زبان‌شناختی درباره «شفترنگ» و «شفرنگ»:
  • تخفیف آوایی (شفترنگ ← شفرنگ): صورت اصلی و کامل این واژه شفترنگ (šaft-rang) به معنای «هم‌رنگِ شفتالو» است که در اثر کثرت استعمال، صامت «ت» از میان آن افتاده و به صورت شفرنگ درآمده است.
  • فِرْسَک (واژه عربی‌شده از فارسی): واژه «فِرسَک» که در متن به عنوان معادل آمده، در اصل همان واژه فارسی باستانِ پارسیک (Pārsīka = منسوب به پارس) است که وارد زبان عربی (و از طریق یونانی به زبان‌های اروپایی به شکل Peach) شده است؛ زیرا هلو و شفتالو در جهان باستان به عنوان «سیبِ پارسی» شناخته می‌شدند.
  • پیوند (paywand): در پهلوی از پیشوند pati- (به سوی/باهم) و ریشه band- (بستن) ساخته شده و دقیقاً به معنای به هم بستن دو شاخه یا دو چیز است.
آیا مایلید ریشه‌شناسی اوستایی و فارسی باستان این واژه‌ها (مانند پیوند، زرد، میوه) را بررسی کنیم، یا مدخل دیگری را ارسال می‌کنید؟