۱۴۰۵ آبان ۲۸, پنجشنبه

کوک تره ایست گروهی کاهو خوانند [خسروانی گفت: خواب در چشم آورد گویند کوک و کوکنار تا فراق روی او داروی بی‌خوابی شود لبیبی گوید: از زبان باشد بر مردم دانی (?) گاه آب دهی و گاه می‌آری کوک]. واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

 کوک    تره ایست گروهی کاهو خوانند [خسروانی گفت:   خواب در چشم آورد گویند کوک و کوکنار   تا فراق روی او داروی بی‌خوابی شود  لبیبی گوید:    از زبان باشد بر مردم دانی (?)    گاه آب دهی و گاه می‌آری کوک].  واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

در ادامه، ریشه‌شناسی و معادل‌های پهلوی (فارسی میانه) واژگان کلیدیِ مدخلِ «کوک» (از لغت‌فرس اسدی طوسی) و دو بیتِ شاهدِ آن از خسروانی و لبیبی آمده است.
(نکته متنی: در بیتِ لبیبی، ضبطِ صحیح و مشهور در متون کهن چنین است: «از زبان باشد برِ مردمْ دانی / گاه آب دهی و گاه می‌کاری کوک» که به معنی کشتنِ سبزی و تره در باغچه زبان است.)

۱. واژه‌شناسی و ریشه‌های پهلوی (فارسی میانه)
  1. کوک (کاهو، تره)
    • پهلوی: کـوک (kōk)
    • توضیح: این واژه در فارسی میانه دقیقاً به همین شکل (kōk) برای «کاهو» به کار می‌رفته است. در متون پهلوی مانند بندهشن در بخشِ دسته‌بندی گیاهان و تره‌ها از «کوک» (kōk) نام برده شده است. (واژه‌ی «کاهو» در فارسی نو نیز هم‌ریشه با همین واژه و احتمالاً برگرفته از صورتِ kāhūg در فارسی میانه است).
  2. کوکنار (خشخاش)
    • پهلوی: کـوکـنـار (kōknār)
    • توضیح: مرکب از «کوک» (kōk) + «نار» (nār به معنای انار)، زیرا گرزِ خشخاش از نظر شکلِ گرد و دانه‌های فراوان درون آن به «انار» تشبیه شده است. هر دو گیاه (کاهو و خشخاش) در پزشکی کهن ایران به عنوان خواب‌آور شناخته می‌شدند.
  3. تره (سبزی خوردنی)
    • پهلوی: تـرگ (tarrag)
    • توضیح: به معنای سبزی، گیاه تازه و تر و تازه است که صامتِ پایانیِ -ag در فارسی دری به مصوتِ «ـه» (-a / -e) تبدیل شده است.
  4. خواب
    • پهلوی: خـواب / خـواف (xwāb)
    • توضیح: در پهلوی با خوشه‌ی آوایی آغازین xw- تلفظ می‌شده که در فارسی نو «و» آن نوشته می‌شود اما تلفظ نمی‌گردد (واو معدوله).
  5. چشم
    • پهلوی: چـشـم (čašm)
    • توضیح: از واژگان اصیل ایرانی (اوستایی čašman-) که بی‌هیچ تغییری در آوا و معنا به فارسی دری رسیده است.
  6. دارو
    • پهلوی: داروک (dārūg)
    • توضیح: در فارسی میانه به معنای دوا، گیاه درمانی و ادویه بوده است. (این واژه از پهلوی وارد زبان عربی نیز شد و در جمع به صورت «ادویه» یا «دارو» به کار رفت).
  7. زبان
    • پهلوی: ازوان / زوان (uzwān / zuwān)
    • توضیح: در پهلوی با «و» (w) تلفظ می‌شده که طبق قاعده همیشگی، در فارسی نو به «ب» تبدیل شده است (زوان ← زبان).
  8. مردم
    • پهلوی: مـردوم (mardōm)
    • توضیح: به معنای انسان و آدمی؛ بازمانده‌ی ترکیبِ کهن marta-taoxman- (از تخمه‌ی میرا / بشر).
  9. آب
    • پهلوی: آب (āb)
    • توضیح: در خط پهلوی کتابی با هزوارشِ آرامی MY' نوشته می‌شد اما āb خوانده می‌شد.

۲. جدول خلاصه واژگان و نویسه‌گردانی
واژه در متنخط پهلوی (کتیبه/کتابی)نویسه‌گردانی (Transliteration)آوانویسی پهلوی (Transcription)
کوک𐭪𐭥𐭪 / کـوکkwk'kōk
تره𐭲𐭫𐭪 / تـرگtlk'tarrag
خواب𐭧𐭥𐭠𐭯 / خـوابhw'pxwāb
چشم𐭰𐭱𐭬 / چـشـمčšmčašm
دارو𐭣𐭠𐭫𐭥𐭪 / داروکd'lwk'dārūg
زبان𐭰𐭥𐭡𐭠𐭭 / زوانzw'n'zuwān
مردم𐭬𐭫𐭲𐭥𐭬 / مـردومmltwmmardōm
آب𐭬𐭩𐭠 / آب (هزوارش)MY'āb
(یادآوری: در خط پهلوی کتابی، حروف «ک» و «گ» با یک نشانه نوشته می‌شوند؛ ازاین‌رو «ترگ» به شکل tlk' و «داروک» به شکل d'lwk' نویسه‌گردانی می‌شوند.)
اگر مایل هستید، می‌توانیم در گام بعدی یکی از این موارد را بررسی کنیم:
  • بازسازی کاملِ ابیات خسروانی یا لبیبی به زبان و خط پهلوی (همراه با ساختار دستوری و هزوارش‌ها)
  • بررسی مدخل‌های دیگرِ لغت‌فرس اسدی طوسی و ریشه‌یابی واژگان فراموش‌شده‌ی آن‌ها
کدام مورد برای شما جالب‌تر است؟