۱۴۰۵ آبان ۲۹, جمعه

واژگان پهلوی با نویسه گردانی بر طایفه ای را که با آنان خصمی میورزد سخنی میگوید به دروغ و او نیز چنان است که اولی از آنرو که باعث بر فعل وی نیز از دواعی محبت است یا چیرگی «غضب». و دیگری دروغ می آورد نزدیکی به خیری را به پستی طبع یا دوری از شری را از سستی و ترس و آن یکی بالطبع دروغ زن است بدان پایه که گوئی طبیعت او بر آن دروغ سرشته اند و نتواند که جز این گوید و این ازدواعی شرارت است وخبث نهانیهای طبیعت و آن دیگری دروغ می آورد از نادانی و او مقلد است مر دیگر دروغ آورندگان را که هر چند که بالجمله افزون باشند و فرق آنان به تواتر رسند، او و آنان واسطه هائی باشند به میانه شنونده و آنکه نخست به عمد، دروغ گفت و چون این وسائط از میان برگیری آنکه نخست دروغ زد، یکی باشد از آن دروغ زنان که حال آنان باز نمودیم. و آنکه از دروغ بپرهیزد و در دامن راستی آویزد، هم به نزد دروغ زن محمود باشد و ستوده تا چه باشد به نزد غیر او که گفته اند که «قولوا الحق ولو على انفسكم و مسیح را که سلام بر او باد سخنی است به انجیل که این است معنای آن : در روشن گردانی حق به نزد ملوک مقهور صولت آنان مگردید که جز بر تن شما مالک نیستند و دستی بر نفس ندارند. و این فرمانی است از او بر دلیری راستین که خوئی که مردمان به گاه افتادن در معارك و تهور در خوض در آوردگاهها آنرا شجاعت می انگارند نوعی است از آن اما جنس عالی جمیع انواع آن همانا ناچیز شمردن است مرمر گ را. چه به گفته باشد و چه به کار و بدان گونه که عدل مرضی طبع آدمی زادگان است و محبوب و مرغوب آن نیز چنین است راستی مگر به نزد کسی که حلاوت آن در نیافته باشد یا با آشنائی

 این متن بخشی از ترجمهٔ فارسیِ رسالهٔ «الادب الکبیر» یا «الادب الصغیر» اثر ابن مُقَفَّع (روزبه پسر دادویه، مترجم بزرگ متون پهلوی به عربی) است. اگرچه متن به فارسی روان برگردانده شده، اما چون از اندیشه‌های اخلاقیِ دورهٔ ساسانی (اندرزنامه‌های پهلوی) سرچشمه گرفته، واژگان اصیل ایرانی و پهلوی متعددی در آن به کار رفته است.

در فهرست زیر، واژگان اصیلِ دارای ریشهٔ فارسی میانه (پهلوی) در این متن، همراه با نویسه‌گردانی (Transliteration)، آوانویسی (Transcription) و معنای پهلوی آن‌ها آورده شده است:
واژه در متننویسه‌گردانی پهلویآوانویسیریشه و معنای پهلوی
سخنshwn’saxwanگفتار، کلام، اندرز (در پهلوی: سَخوَن)
دروغdlwgdrōgکذب، ناراستی، دیوِ دروغ (در پهلوی: دروگ)
پستیpst’pastفرودستی، فرومایگی (در پهلوی: پَست)
سستیswst’sustناتوانی، کاهلی (در پهلوی: سُست)
ترسtlstarsبیم، هراس (در پهلوی: تَرس)
سرشتهslštk’srištagآمیخته، آفریده، خمیرشده (از مصدر srištan: سرشتن)
پرهیزدp’hlyc-pāhrēz-دوری گزیند، خویشتن‌داری کند (از pāhrēxtan: پرهیختن)
دامنd’mn’dāmanکناره، دامنِ جامه (در پهلوی: دامَن)
راستیl’styhrāstīhدرستی، حقیقت، آیینِ راست (از صفت rāst: راست)
آویزد’wyc-āwēz-درآویزد، چنگ زند (از āwēxtan: آویختن)
فرمانplm’n’framānدستور، حکم (در پهلوی: فَرمان)
دلیریdlylyhdilērīhشجاعت، بیباکی (از dilēr: دلیر / دل‌آور)
راستینl’styn’rāstēnحقیقی، اصیل (در پهلوی: راستین)
خوhwk’xōgسرشت، عادت، منش (در پهلوی: خوگ)
آوردگاه’wltg’sāwardgāhمیدان نبرد، رزمگاه (ترکیب āward: نبرد + gāh: جا)
انگاردhng’l-hangār-پندارد، به شمار آورد (از hangārdan: انگاشتن)
ناچیزn’čycnāčīzبی‌ارزش، هیچ، نابود (ترکیب nā: نا + čīz: چیز)
شمردن’wšmwltn’ōšmurdanبه حساب آوردن، برشمردن (در پهلوی: اُشمُردن)
مرگmlgmargنیستی، پایان زندگی (در پهلوی: مَرگ)
آدمی‌زادگانmltwm-z’t’nmardōm-zādānفرزندان بشر (جزء دوم از ریشهٔ zādan: زادن)
آشنایی’šn’kyhāšnāgīhشناخت، الفت (از صفت āšnāg: آشنا)

نکتهٔ ساختاری و زبانی دربارهٔ متن
  • نثر ترجمه‌ای کهن: ساختارهایی مانند «مر دیگر دروغ‌آورندگان را» و «ناچیز شمردن است مر مرگ را» (کاربرد حرف اضافهٔ «مر ... را» برای مفعول) بازتابی از نثر کلاسیک فارسی سده‌های چهارم تا ششم هجری است که برای حفظ امانت در ترجمهٔ عبارات تأکیدیِ عربی و پهلوی به کار می‌رفت.
  • تقابل کلیدی «راستی / دروغ»: در جهان‌بینی ایران باستان و متون پهلوی، تقابل میان «راستی» (rāstīh / اَشَه) و «دروغ» (drōg / دروج) بنیادین‌ترین دوگانهٔ اخلاقی است که در این متن نیز با همان روحیهٔ اندرزنامه‌های پهلوی بازتاب یافته است.
اگر مایل هستید، می‌توانم در ادامه:
  • متن کامل‌تری از این بخش را با ویرایش و نقطه‌گذاری معیار فارسی بازنویسی کنم.
  • واژگان عربیِ به‌کاررفته در همین متن (مانند دواعی، خبث، صولت، معارک، خوض، مرضی) را نیز معنا و ریشه‌یابی کنم.