۱۴۰۵ آبان ۲۸, پنجشنبه

شرح این محاوره اروتیک بین فاعل و مفعول گفتم همی چه گوئی ای هیز گلخنی گفتا که چه شنیدی ای پیر مسجدی گفتم یکی که مسجدیم چون نه غرمنم گفتا تو نیز هم نه چنین پیر زاهدی گفتم پلید بینی، لنگی بزرگ پای محکم ستبر ساقی زین گرد ساعدی چون هیز طیره شد ز میان ربوخه گفت بر ریش خربطان ریم ای خواجه عسجدی

 گَنگ بهارخانه است و شهریست بترکستان [خسروانی گوید: تا چون بهار گَنگ شد از روی او جهان دو چشم خسروانی چون رود گَنگ شد ] و جزیره‌ای نیز هست [عنصری گوید: همانگه سپاه اندر آمد بجنگ سپَه همچو دریا و دریا چو گَنگ ] و رودیست اندر هندوستان و حدّب که بر پشت مردم بود ، و گنگِ [کذا] موآجر را هم گویند ، [شعر: همی‌مناظره و جنگ خواهی از تن خویش کنون که گنگ شدی و بر آوریدی گنگ عسجدی گوید: گنگی [کذا] پلید بینی، گنگی پلید پای محکم ستَبر ساقی زین کرده ساعدی]. گفتم همی چه گوئی ای هیز گلخنی

گفتا که چه شنیدی ای پیر مسجدی


گفتم یکی که مسجدیم چون نه غر منم (غر به معنی حیز و مخنث)

گفتا تو نیز هم نه چنین پیر زاهدی


گفتم پلید بینی، لنگی بزرگ پای

محکم ستبر ساقی زین گرد ساعدی


چون هیز طیره شد ز میان ربوخه گفت

بر ریش خربطان ریم ای خواجه عسجدی. 

   واژگان پهلوی و نویسه گردانی.در این متن (که همان مدخل «گَنگ» با افزوده شدن توضیح واژهٔ «غَر» در پرانتز است)، واژگان دارای ریشهٔ فارسی میانه (پهلوی) به همراه نویسه‌گردانی (آوانویسی) و خط پهلوی استخراج شده‌اند.

با توجه به اینکه در پاسخ پیشین واژه‌های اصلی این متن را بررسی کردیم، در اینجا واژهٔ تازه‌افزوده‌شده («غَر») به همراه مرور کامل سایر واژگان کلیدی پهلوی این متن آورده شده است:
واژهٔ افزوده‌شده در این متن
واژه در متنصورت پهلوی (نویسه‌گردانی)خط پهلوی (کتابی)معنی و توضیح در زبان پهلوی
غَرgar𐭢𐭫 (gl)فاسد، بدکاره، هیز؛ همچنین در پهلوی gar به معنای «گرما» یا «کوه‌پایه» نیز هست، اما در معنای دشنام با واژه garr (جرب و بیماری پوستی/پلیدی) پیوند دارد.

جدول کامل واژگان پهلوی موجود در متن
واژه در متنصورت پهلوی (نویسه‌گردانی)خط پهلوی (کتابی)معنی در زبان پهلوی
گَنگgang / kang𐭪𐭭𐭢 (kng)دژ افسانه‌ای «کنگ‌دژ»، رود گنگ (gang)، شخص لال و خمیده
بهارخانه / بهارwahār / wihār𐭥𐭧𐭠𐭫 (whʾl)فصل بهار؛ همچنین به معنای نیایشگاه و بتکده (از vihāra)
شهرšahr𐭱𐭲𐭫 (štl)کشور، سرزمین، شهر
ترکستانturkestān𐭲𐭥𐭫𐭪𐭮𐭲𐭠𐭭 (twlkstʾn)سرزمین ترکان (turk + پسوند مکان -estān)
جهانgēhān𐭢𐭩𐭧𐭠𐭭 (gyhʾn)دنیا، عالم، گیتی
رودrōd𐭫𐭥𐭲 (lwt)رودخانه
سپاهspāh𐭮𐭯𐭠𐭧 (spʾh)لشکر، ارتش
جنگjang𐭰𐭭𐭢 (čng)نبرد، ستیز
پشتpušt𐭯𐭥𐭱𐭲 (pwšt)پشت، کمر، حمایت
تنtan𐭲𐭭 (tn)بدن، جسم، خویشتن
کنونnūn𐭪𐭭𐭥𐭭 (KʿN / nūn)اکنون، حالا
پلیدpalīd𐭯𐭫𐭩𐭲 (plyt)ناپاک، آلوده، نجس
بینیwēnīg𐭥𐭩𐭭𐭩𐭪 (wynyk)بینی، عضو بویایی
پایpāy𐭯𐭠𐭩 (pʾy)پا
ستبرstabr𐭮𐭲𐭡𐭫 (stbl)ضخیم، درشت، کلفت
زینzēn𐭦𐭩𐭭 (zyn)زین اسب، جنگ‌افزار
هیزhīz𐭧𐭩𐭰 (hyc)مرد فرومایه و بدکاره
گلخنیgulxanīg𐭢𐭥𐭫𐭧𐭭𐭩𐭪 (gwlhnyk)منسوب به گلخن (آتش‌خانه حمام)، فرومایه
پیرpīr𐭯𐭩𐭫 (pyl)سالخورده، کهنسال
لنگlang𐭫𐭭𐭢 (lng)شل، لنگ
بزرگwuzurg𐭥𐭰𐭥𐭫𐭢 (wcwlg)کلان، عظیم، بزرگ
گردgird𐭢𐭫𐭲 (glt)مدور، گرد
میانmayān𐭬𐭩𐭠𐭭 (myʾn)وسط، کمر، میان
ربوخهrabōxag / rubūdag𐭫𐭯𐭥𐭲𐭪 (lpwtk)برانگیخته، شتاب‌زده، ربوده‌شده
ریشrēš𐭫𐭩𐭱 (lyš)محاسن، ریش
خربطxar-bat𐭧𐭫𐭡𐭲 (hlbt)مرکب از xar (بزرگ و درشت) + bat (مرغابی)؛ کنایه از شخص ابله
خواجهxwādag𐭧𐭥𐭠𐭲𐭪 (hwʾtk)سرور، آقا، بزرگ‌زاده
(نکته: واژه «مخنث» در پرانتز توضیحی، واژه‌ای عربی است و در جدول پهلوی نیامده است.)
آیا مایلید مدخل دیگری از لغت فرس را بررسی کنیم یا توضیح بیشتری درباره ریشه‌شناسی واژه‌های خاصی از همین متن نیاز دارید؟
//////////////////
غَر. [غَ] (ص) زن فاحشه و قحبه. (برهان قاطع) (غیاث‌اللغات) (فرهنگ رشیدی). زن فاحشه، و آن را به تازی قحبه گویند:
طمع چون بریدم من از مال خواجه
زنش غر که خود را کم از خواجه داند
(جهانگیری)
حکیم سنایی غَر با اول مفتوح به معنی قحبه و غُر با اول مضموم به معنی دبّه خایه در این بیت آورده:
گشته پر باد سخت خایهٔ غُر
مانده پر آب و سست آلت غَر
غُر اول به معنی دبّه خایه و غَر دوم به معنی زن فاحشه است. (از جهانگیری). زن بدکار. جنده. زن تباهکار:
تو گر حافظ و پشت باشی مرا
به ذرّه نیندیشم از هر غری
(منوچهری)
ای پسر گیتی زنی رعناست، بس غر بافریب
فتنه سازد خویشتن را چون به دست آرد عزب
(ناصرخسرو)
در خشم شد و گفت ای که تو را خواهر و زن غر
کس از پی زر تن چه نهد خوف و خطر بر
(سوزنی)
هجو سهیل زین و زن غر همی کنم
یک هجو گفته دارم و دیگر نمی‌کنم
(سوزنی)
گر شرط غری کردن بود آن‌ که تو کردی
پس بر همه غرهای جهان نیست غرامت
(حکیم علی شطرنجی، از انجمن‌آرا، از آنندراج)
جرم خورشید را چه جرم بدانک
شرق و غرب ابتدا شر است و غر است
(خاقانی)
گفت ای غر تو هنوزی در لجاج
می‌نبینی این تغیّر و ارتجاج
(مولوی)
|| (مجازاً) به معنی بددل. (غیاث‌اللغات) (برهان قاطع). مردم بی‌دل را غردل خوانند. (آنندراج) (انجمن‌آرا) (فرهنگ رشیدی).
|| در خطاب به مرد به معنی عنّین و خصی و مخنث نیز آمده:
معذور است اگر با تو نسازد زنت ای غر
ز آن گنده دهان تو و ز آن بینی فرخند
(عماره)
همچو چینی دلبری مهمان غر
بانگ چنگ و بربطی در پیش کر
(مولوی، مثنوی، چ کلالهٔ خاور، ص ۴۱۷)
نیست لایق غزو نفس و مرد غر
نیست لایق مشک و عود و کون خر
(مولوی، مثنوی)
|| (اِ) مخفف «غرد» عربی به معنی خانهٔ چوبین که تنها با لفظ «باد» استعمال شده، به معنی خانهٔ چوبین تابستانی:
که هر گه که تیره بگردد جهان
بسوزد چو دوزخ شود بادغر
(؟، از فرهنگ نظام)
رجوع به «بادغر» شود.
  • بادغر: خانهٔ چوبین تابستانی. مرکب از باد + غر (مخفف غرد عربی به معنی خانهٔ چوبین)، لیکن تنها با لفظ «باد» استعمال شود. رجوع به «غر» شود. (فرهنگ نظام).
  • مادرغر: مادرجنده:
آن زن و مادرغر از این یافه‌ها
گفت سراسر هذیان و هدر
(سوزنی، دیوان، ص ۱۲۲، نسخهٔ خطی کتابخانهٔ لغت‌نامه)
زخم تبر هجو من ای مادرغر
دست پدرت برید و من سوزنگر
(سوزنی)
چه بازی‌ها کنی در پیش فرعون
تو با لجلاج مادرغر به یک‌جا
(سیف اسفرنگی)
کو که باشد هندی و مادرغری
که طمع دارد به خواجه دختری
(مولوی)
گفت من هم بی‌خبر بودم از آن
آگاهم کردند این مادرغران
(مولوی)