۱۴۰۵ آبان ۲۹, جمعه

چک قباله باشد، بتازی صك گویند [کسائی گوید: هم نگذرم سوی تو هم ننگرم سوی تو دل ناورم سوی تو اینک چِکِ تَبَرّا (كذا)] واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

 چک      قباله باشد، بتازی صك گویند [کسائی گوید:      هم نگذرم سوی تو هم ننگرم سوی تو               دل ناورم سوی تو اینک چِکِ تَبَرّا  (كذا)]  واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

واژه «چَک» (به معنای قباله، سند مکتوب، بنچاق و پیمان‌نامه که در عربی معرّب شده و به صورت صَکّ درآمده است) از اصیل‌ترین و شناخته‌شده‌ترین واژگان دیوانی و حقوقی در زبان پهلوی (پارسی میانه) است و در این زبان دقیقاً به صورت čak / čag به کار می‌رفته است.
۱. ریشه‌شناسی و نویسه‌گردانی «چک» در پهلوی
این واژه در دورهٔ ساسانی اصطلاحی رسمی در نظام حقوقی و مالی برای «سند، قباله، حواله و برات» بوده است. پس از ورود به زبان عربی، واجِ فارسیِ «چ» به «ص» و «ک» به «قاف» تغییر یافته و واژه‌های صَکّ (جمع: صکوک) و حتی واژهٔ بین‌المللیِ Check / Cheque (از طریق عربی به زبان‌های اروپایی) از آن پدید آمده‌اند.
  • نویسه‌گردانی خط پهلوی (Transliteration): ck'
  • آوانویسی (Transcription): čak یا čag (چَک / چَگ)
  • معنا در متون پهلوی: سند، قباله، عهدنامه، حواله، برگِ مکتوبِ حقوقی.

۲. واژگان پهلوی مرتبط با «قباله، سند و دیوان‌سالاری»
در متون حقوقی پهلوی (مانند کتاب مادیانِ هزار دادستان که مجموعه قوانین دورهٔ ساسانی است)، برای مفاهیم مرتبط با «چک»، «قباله» و بیت کسایی مروزی از واژگان زیر استفاده شده است:
واژه فارسیآوانویسی پهلوی (Transcription)نویسه‌گردانی خط پهلوی (Transliteration)معنا در متون پهلوی
چَک (سند / قباله)čak / čagck'قباله، سند مالکیت یا بدهی، حواله
نامَگ (نامه / نوشته)nāmagn'mk'نامه، کتاب، سند مکتوب
پَیمان / عهدنامهpaymānpym'nقرارداد، پیمان، عهد
مُهر (تأیید سند)muhrmwhlمُهر دیوانی و حقوقی که پای «چک» زده می‌شد
دَست‌نِبیگ (دست‌خط)dast-nibēgdstnpyk'دست‌نوشته، سند خطی
هِلِشْن / بیزاری (تبرّا)hilišn / abēzārīhhlšn' / 'pyc'lyhرها کردن، چشم‌پوشی، بیزاری جستن (معادل «تبرّا» در بیت کسایی)
(توضیح دربارهٔ نشانهٔ «کذا» در بیت کسایی: ضبطِ «چِکِ تَبَرّا» با کسرهٔ «چِک» در نسخهٔ خطی بوده، در حالی که تلفظ اصیل و پهلوی آن «چَک» با فتحه است.)
آیا واژهٔ دیگری از لغت فرس اسدی را در نظر دارید تا ریشه و نویسه‌گردانی پهلوی آن را بررسی کنیم؟