۱۴۰۵ آبان ۲۹, جمعه

چنگلوک کسی باشد که دست و پایش سست شده باشد و کژ [لبیبی گوید: ای غوك چنگلوک چوپر مرده برگ كوك خواهی که چون چكوك بپرى سوى هوا عنصری گفت: بمردن بآب اندرون چنگلوك به از رستگاری بنیروی غوك]. واژگلن پهلوی با نویسه گردانی.

 چنگلوک    کسی باشد که دست و پایش سست شده باشد و کژ [لبیبی گوید: ای غوك چنگلوک چوپر مرده برگ كوك    خواهی که چون چكوك بپرى سوى هوا عنصری گفت:    بمردن بآب اندرون چنگلوك    به از رستگاری بنیروی غوك].  واژگلن پهلوی با نویسه گردانی.

واژه «چنگلوک» در متون بازماندهٔ پهلوی (فارسی میانه) به همین صورت ترکیبی ضبط نشده است، اما ریشه و اجزای سازندهٔ آن در زبان پهلوی کاملاً شناسایی شده‌اند.
ساختار این واژه از ریشهٔ پهلویِ مرتبط با خمیدگی و چنگال همراه با پسوندهای تصغیر و صفت‌ساز فارسی ساخته شده است:
۱. ریشهٔ پهلوی و اجزای واژه
  • ریشهٔ اصلی (چنگ / چنگل): در زبان پهلوی واژهٔ čang (خوانش: چَنگ) به معنای «چنگال، پنجه، خمیده و کژ» به کار می‌رفته است (هم‌ریشه با ساز چنگ که به دلیل انحنای بدنه‌اش چنین نامی دارد).
  • پسوند تصغیر و شباهت (-ـُل + -ـوک): در دورهٔ گذار از فارسی میانه به فارسی نو، با افزوده شدن پسوندِ «ـُل» (که معنای خُردی و تحقیر دارد، مانند «کوتوله» یا «زنگوله») واژهٔ چنگُل (به معنای کج و خمیده) پدید آمده و سپس با پسوند صفت‌ساز پهلویِ -ōg / -ūg (که در فارسی به صورت «ـوک» درآمده است)، به شکل چنگلوک ساخته شده است.

۲. بازسازی در زبان پهلوی (پارسی میانه)
اگر بخواهیم این واژه را بر پایهٔ قواعد واژه‌سازی پهلوی بازسازی و نویسه گردانی کنیم:
  • نویسه‌گردانی (Transliteration) از خط پهلوی: cnglwk' یا cngwk'
  • آوانویسی (Transcription): čangulōg یا čangalūg (چَنگُلوگ / چَنگَلوگ)
  • ریشهٔ پایه در فرهنگ‌های پهلوی: čang (cng - چَنگ) به معنای چنگال و خمیده.

۳. واژگان هم‌خانواده در پهلوی برای همین مفهوم
در متون پهلوی، برای توصیف کسی که دست و پایش کج، فلج یا سست شده باشد، از واژه‌های هم‌ریشه یا هم‌معنای زیر استفاده می‌شده است:
  • چنگ (čang): خمیده، کج، پنجه.
  • کژ / کج (kaž): نویسه‌گردانی: kc — به معنای خمیده، ناراست و معوج (که در تعریف لغت‌نامهٔ اسدی برای چنگلوک نیز به کار رفته است).
  • شَل (šal): نویسه‌گردانی: šl — به معنای کسی که دست یا پایش سست و از کار افتاده است.

//////////////

بشک. [بَ] (اِ) عشوه و غمزهٔ خوبان را گویند. (برهان). عشوه و غمزه. (رشیدی) (غیاث) (مؤیدالفضلاء) (از جهانگیری). عشوه و غمزه و ناز و کرشمه و دلفریبی. (ناظم‌الاطباء) (از انجمن‌آرا). عشوه و غمزهٔ خوبان را گویند و با لفظ زدن مستعمل است. (آنندراج). غمزه. (سروری) (فرهنگ خطی). رجوع به شعوری، ج ۱، ورق ۱۷۳ شود.
|| پشک. اپشک. افشک. افشنگ. شبنم. (برهان) (سروری) (فرهنگ اسدی) (انجمن‌آرا) (آنندراج). شبنم و ژاله. (ناظم‌الاطباء). شبنم باشد. (لغت فرس). شبنم که آن را پَژم خوانند. (جهانگیری). شبنم باشد و به آذربایجان گروهی زیوال گویند. (اوبهی). صَقیع. (صراح). بشک چنان‌که شجام، هر دو شبنم جامد است و عرب آن را صقیع گوید. صقیع؛ پشک که شب‌های تیرماه مانند برف بر زمین افتد. (از منتهی‌الارب). اَریز؛ بشک که در شب‌های تیرماه بر زمین افتد. (منتهی‌الارب). بشک به تازی صقیع خوانند و آن نم بود سپید که بامداد بر دیوارها و سبزی نشیند. (فرهنگ اسدی، چ اقبال، حاشیهٔ ۵، ص ۲۷۵). شبنم مرادف بَشم. (رشیدی). ژاله و برف. (مؤیدالفضلاء). ژاله و نمی که بر زمین افتد و زمین را سپید کند، ای برف. (شرفنامهٔ منیری). و رجوع به «بشم» شود:
بشک آمد بر شاخ و بر درخت
گسترد رداهای طیلسان
(ابوالعباس، از فرهنگ اسدی)
و رجوع به «پشک» شود.
|| تگرگ. (برهان) (ناظم‌الاطباء) (انجمن‌آرا) (آنندراج):
از نسیم ریاض دولت تو
بر رخ گل دُرّ ثمین شده بشک
(خسروانی، از سروری، انجمن‌آرا، آنندراج، رشیدی، نسخهٔ خطی)
  • بشک زدن: شبنم، برف زدن:
و کنون باز تو را برگ همی خشک شود
بیم آن است مرا بشک بخواهد زد فا
(بلعباس عباسی، از فرهنگ اسدی)
|| به مجاز، شجام. شجد. شخته. سرمای سخت. رجوع به «بشم» و شعوری، ج ۱، ورق ۱۷۳ شود.
|| نعل حیوانات. (ناظم‌الاطباء).
|| سرگین گوسفندان باشد. (صحاح‌الفرس):
بشکِ بز ملوکان، مشک است و زعفران
میسا و مشکشان و مده زعفران خویش
(ابوالعباس، از صحاح‌الفرس)
و رجوع به «پشک» به معنی فضلهٔ حیوانات شود.
|| برق. (برهان) (ناظم‌الاطباء) (انجمن‌آرا) (آنندراج). آذرخش.
|| نام درختی. (از برهان) (ناظم‌الاطباء) (شرفنامهٔ منیری) (انجمن‌آرا) (آنندراج) (مؤیدالفضلاء). و رجوع به «پشک» شود.
|| پرده که بر در خانه آویزند. (برهان) (ناظم‌الاطباء) (انجمن‌آرا) (آنندراج) (مؤیدالفضلاء).
|| مخفف «باشد که» باشد؛ چنان‌که «بوک» مخفف بود که. (برهان) (آنندراج) (ناظم‌الاطباء) (شرفنامهٔ منیری) (سروری) (انجمن‌آرا) (مؤیدالفضلاء).