۱۴۰۵ آبان ۲۸, پنجشنبه

اُستَرَنَگ یبروح الصنم خوانند و آن گیاهی بود بر شکل و صورت مردم ماند در زمین چین روید و هر که آن گیاه را بکَند از زمین در حال بمیرد [عسجدی گوید: هند چون دریای خون شد، چین چو دریابار اوی زین قبل روید بچین بر شبه مردم اُسترنگ]. واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

 اُستَرَنَگ    یبروح الصنم خوانند و آن گیاهی بود بر شکل و صورت مردم ماند در زمین چین روید و هر که آن گیاه را بکَند از زمین در حال بمیرد [عسجدی گوید:   هند چون دریای خون شد، چین چو دریابار اوی      زین قبل روید بچین بر شبه مردم اُسترنگ].  واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

در این متن (که مدخل «اُسترنگ» یا مهرگیاه از لغت فرس اسدی طوسی همراه با بیتی از عسجدی مروزی است)، واژگان دارای ریشهٔ فارسی میانه (پهلوی) به همراه نویسه‌گردانی (آوانویسی) و خط پهلوی استخراج شده‌اند.
(توجه: واژه‌های عربی و معرّبِ موجود در متن مانند «یبروح الصنم، شکل، صورت، حال، قِبَل، شِبه» در این جدول نیامده‌اند.)
جدول واژگان پهلوی موجود در متن
واژه در متنصورت پهلوی (نویسه‌گردانی)خط پهلوی (کتابی)معنی در زبان پهلوی
اُسترنگastarang𐭠𐭮𐭲𐭫𐭭𐭢 (ʾstlng)مهرگیاه، مردم‌گیاه (ریشه آن شبیه پیکر انسان است)
خوانندxwānēnd (از xwāndan)𐭧𐭥𐭠𐭭𐭩𐭭𐭣 (hwʾnynd)می‌نامند، می‌خوانند
گیاهgiyāh𐭢𐭩𐭠𐭧 (gyʾh)گیاه، علف
مردمmardōm𐭬𐭫𐭲𐭥𐭬 (mltwm)انسان، مردم (در پهلوی به معنای «انسان» مفرد نیز به کار می‌رفت)
ماندmānēd (از mānistan)𐭬𐭠𐭭𐭩𐭲 (mʾnyt)شبیه است، می‌ماند
زمینzamīg𐭦𐭬𐭩𐭪 (zmyk)زمین، خاک
چینčīn𐭰𐭩𐭭 (čyn)سرزمین چین
رویدrōyēd (از rustan)𐭫𐭥𐭩𐭩𐭲 (lwyyt)می‌روید، سبز می‌شود
هر کهhar kē𐭧𐭫 𐭬𐭭 (hl MN)هر کسی که
بکَندkanēd (از kandan)𐭪𐭭𐭩𐭲 (knyt)بِکَند، حفر کند (ستاک حالِ مصدر کندن)
بمیردmīrēd (از murdan)𐭬𐭩𐭫𐭩𐭲 (mylyt)می‌میرد (ستاک حالِ مصدر مردن)
هندhind𐭧𐭭𐭣 (hnd)سرزمین هندوستان
دریاdrayāb𐭣𐭫𐭩𐭠𐭯 (dlyʾp)دریا، اقیانوس
خونxōn𐭧𐭥𐭭 (hwn)خون
بارویbārūg𐭡𐭠𐭫𐭥𐭪 (bʾlwk)بارو، دیوار قلعه (در متن‌های کهن نام دارویی سرخ‌رنگ نیز بوده است)

نکات زبان‌شناختی کوتاه درباره واژگان این مدخل:
  • اُسترنگ (astarang): نام کهن ایرانی «مهرگیاه» (یا مردم‌گیاه) است که در متون پهلوی و عربیِ سده‌های نخستین نیز به صورت استرنگ و شابیزج (از پهلوی šāhbēzag) ثبت شده است.
  • مردم (mardōm): این واژه در پهلوی مرکب از mard (انسان/مرد) و tōhm (تخم و نژاد) است (mard-tōhm ← mardōm) که در آغاز به معنای «انسان» (مفرد) بود و بعدها در فارسی نو معنای جمع به خود گرفت.
  • دریا (drayāb): در فارسی میانه به صورت دریاو یا دریاب تلفظ می‌شد. «ب» پایانی آن در گذار به فارسی نو افتاد و تبدیل به «دریا» شد.
  • زمین (zamīg): در پهلوی بدون «ن» پایانی و به صورت زمیگ تلفظ می‌شد (شکل کهن‌تر آن «زمی» است که در اشعار فارسی هم به کار رفته؛ اضافه شدن «ن» در فارسی نو رخ داده است).
آیا مایلید ریشه‌شناسی اوستایی و فارسی باستان واژگان این بند (مانند دریا، مردم، زمین، خون) را بررسی کنیم، یا مدخل دیگری را ارسال می‌کنید؟
ریشه‌شناسی تاریخی واژگان شاخص مدخل «اُسترنگ» از فارسی نو تا فارسی میانه (پهلوی)، اوستایی و فارسی باستان در جدول زیر آورده شده است.
این سیر تحول، پیوند میان واژه‌های روزمره فارسی امروز و ریشه‌های کهن آن‌ها در کتیبه‌های هخامنشی و متون اوستایی را نشان می‌دهد:
جدول سیر تحول تاریخی واژگان شاخص
فارسی نوفارسی میانه (پهلوی)اوستاییفارسی باستانریشه و توضیح معنایی
مردمmardōmmarəta- + taoxman-martiya- + taumā-مرکب از mard (میرا / انسان) + tōhm (تخم و نژاد)؛ به معنای «تخمهٔ میرا / نژاد بشر»
زمینzamīgzam-zam-از ریشه هندواروپایی dhghem- (خاک و زمین؛ هم‌ریشه با human و humus در انگلیسی)
دریاdrayābzrayah-drayah-در فارسی باستان و پهلوی به هر پهنه آبی بزرگ (دریا یا دریاچه) گفته می‌شد
خونxōnvohunī-vahunī- (بازسازی‌شده)در گذار از ایرانی باستان به پهلوی، «و» آغازین (vohunī) به «خو» (xōn) تبدیل شد
هندhindhindu-hindu-در اصل به معنای «رود بزرگ» (سِند) بود که به کل سرزمین هند تعمیم یافت
بمیردmīrēd (murdan)miryeitemariyatiyاز ریشه mar- به معنای مردن (هم‌ریشه با mortal در انگلیسی و «مَرد» به معنای میرا)
بکَندkanēd (kandan)kan- (ریشه)kan- (ریشه)از ریشه کهن kan- به معنای حفر کردن (هم‌ریشه با «کان» و «قنات»)
رویدrōyēd (rustan)raod- (ریشه)raud- (ریشه)از ریشه raud- به معنای بالیدن و رشد کردن (هم‌ریشه با «رود» به معنای فرزند و روییده)

نکات جالب در تحول آوایی و معنایی این واژه‌ها:
  • تفاوت آوایی فارسی باستان و اوستایی در «دریا»: در زبان اوستایی صامت آغازین این واژه «ز» (zrayah) بود (مانند نام کهن دریاچه هامون: زَره / Kąsaoya)، اما در فارسی باستان به «د» (drayah) تبدیل شد که در پهلوی drayāb و در فارسی امروز «دریا» شد.
  • پیوند «مَرد» و «مُردن»: در جهان‌بینی زبان‌های هندواروپایی، انسان را با صفت «میرا» (فانی) می‌شناختند. به همین دلیل واژه مرد (martiya / marəta) در اصل به معنای «موجود میرا» بوده و از همان ریشهٔ فعل مردن (mar-) ساخته شده است.
  • تبدیل «هـ» به «س» (هند و سند): واژه Hindu در فارسی باستان همان Sindhu در سنسکریت است؛ زیرا حرف «س» (s) آغازین در زبان‌های ایرانی باستان طبق یک قانون همیشگی به «هـ» (h) تبدیل می‌شد (مانند: sapta ← هفت، sindhu ← هند).
اگر مایلید، می‌توانید مدخل دیگری از لغت فرس یا هر متن ادبی کهن دیگری را بفرستید تا واژگان پهلوی و ریشه‌های باستانی آن را بررسی کنیم.


/////////////

لفاح

اشاره

 

به فارسی «مهرگیاه»، «مردم گیاه» و «سگ‌کش» و در کتب طب سنتی با نامهای «لفّاح»، «شابیزک»، «شابیزج» و «مغد» نامبرده شده. ریشه لفاح را «یبروح الصنم» یا «یبروج سریانی» گویند. گیاه لفاح را به فرانسوی‌Mandragore و به انگلیسی‌Mandragora ،Mandrake وDevil's apple وSatan's apple نامند. گیاهی است از خانواده بادنجان‌Solanaceae نام علمی آن‌Mandragora officinarum L . و مترادف آن‌Mandragora autumnalis Spreng . می‌باشد.

توضیح: لغت شابیزک در برخی اسناد برای بلادون 527] ذکر شده که آن گیاه دیگری است و شرح آن جداگانه در این کتاب آمده است.

 

مشخصات

 

لفاح گیاهی است علفی بدون ساقه که کلیه قسمتهای آن سمّی است. برگهای آن بزرگ و پهن با بو و طعم نامطبوع. ریشه آن ضخیم گوشتی که معمولا دو شاخه دارد.

گلهای آن بزرگ متعدد به رنگهای آبی، بنفش، سرخ، سفید، که معمولا در وسط برگها ظاهر می‌شود و در شبها درخشش دارد. میوه آن متورم و گوشتی از نظر ظاهر شبیه بادنجان، مدوّر و زردرنگ است. تخم آن شبیه تخم سیب است. چون مهمترین

معارف گیاهی، ج‌5، ص: 359

قسمت گیاه که در طب سنتی مورد توجه است پوست ریشه و عصاره پوست ریشه است لذا جداگانه توضیحاتی درباره ریشه آن داده می‌شود.

ریشه گیاه لفاح یا شابیزک در کتب طب سنتی یبروح الصنم نامبرده می‌شود. یبروح لغت سریانی است و بمعنای دارنده دو چهره است. یبروح الصنم که بیخ یا ریشه لفاح وحشی است به شکل دو انسان که روبه‌روی یکدیگر هستند می‌باشد. به فارسی این گیاه را سگ‌کش نیز می‌گویند. در بین عوام مشهور است که هرکس این گیاه را از زمین بکند هلاک می‌شود، لذا برای کندن گیاه معمول است که پس از خالی کردن اطراف ریشه ریسمانی به آن بسته و سر دیگر ریسمان را به گردن سگی می‌بندند و سگ را رم می‌دهند تا در اثر تکان سگ، ریشه از زمین کنده شود. شاید این کار به این دلیل باشد که چون گیاه بسیار سمّی است و ریشه دو شاخه و دو شعبه آن محکم در زمین مستقر است و کندن آن با دست ممکن است موجب ایجاد خراش در دست و نفوذ ماده سمّی گیاه و مسمومیت انسان شود، لذا برای کندن آن برای اینکه رعایت احتیاطهای لازم از نظر عدم تماس با بدن را بنمایند از این شیوه ابتدایی استفاده می‌کرده‌اند و همین فلسفه نامگذاری آن به سگ‌کش گردیده است.

این گیاه در مناطق با شرایط اقلیمی مدیترانه‌ای و نقاط ییلاقی و نقاط باتلاقی و سایه‌دار می‌روید و بومی جزیره سیسیل در جنوب ایتالیا می‌باشد. در کتب طب سنتی آمده است که محل مناسب رویش این گیاه به‌طور وحشی مقابر و نقاط سایه‌دار است. در بعضی از گزارشها ذکر شده که در ایران در فارس و اطراف شیراز می‌روید (پارسا) و عده‌ای از گیاه‌شناسان معتقدند که تا به حال در ایران شناسایی نشده است.

در کتب طب سنتی نیز اشاره‌ای به مشاهده این گیاه در فارس شده و حتی در محلی به نام قلعه شهریار ذکر شده است [صاحب اختیارات بدیعی . پارسا نام آن راAtropa mandragora نیز نوشته است.

طبق نظر دیوسکوریدس دانشمند گیاه‌شناس و پزشک معروف قرن اول پس از میلاد مسیح، گیاه لفاح به‌طور کلی دو قسم است. یکی گیاه ماده که رنگ آن مایل به سیاهی و خشبی است و برگ آن شبیه برگ کاهو و از آن کمی باریکتر و کوچکتر با بوی تند که روی زمین گسترده شده و میوه آن که در ابعاد سیب و یا کمی کوچکتر و خوش‌بو است، نزدیک برگها قرار دارد که در آن تخم دانه‌های گیاه که شبیه تخم گلابی است واقع شده‌اند. ریشه این قسم لفاح نسبتا بزرگ و دو یا سه عدد متصل به هم بوده، رنگ پوست ریشه سیاه و مغز آن سفید است.

معارف گیاهی، ج‌5، ص: 360

لفّاح

A

- گل‌B - میوه

قسم دوم که آن را پایه نر می‌دانند دارای برگهای روشن مایل به سفید، نرم، درخشان و ریشه آن بزرگتر از ریشه ماده و رنگ آن زعفرانی و خوش‌بو می‌باشد و گاهی چوپانان از آن کمی می‌خورند و موجب می‌شود که چرت بزنند چون خواب‌آور است. این پایه بدون میوه است.

تکثیر لفاح با کاشت بذر آن در مناطق معتدل در اوایل بهار صورت می‌گیرد و پس از 90- 80 روز می‌توان آن را برداشت کرد.

 

ترکیبات شیمیایی

 

از نظر ترکیبات شیمیایی یک آلکالوئید به نام ماندرا گورین 528] از گیاه جدا شده که خواص آن مشابه خواص آتروپین 529] است. ماندرا گورین مخلوطی از هیوسیامین و اسکوپولامین است. ماندرا گورین مخلوطی از هیوسیامین و اسکوپولامین است. علاوه

معارف گیاهی، ج‌5، ص: 361

بر دو آلکالوئید یادشده یک ماده سومی نیز در گیاه مشخص شده که به آن ماده نیز نام ماندرا گورین داده‌اند]G .I .M .P[ . در گزارش دیگری آمده است که در ریشه گیاه آلکالوئیدهای هیوسیامین، هیوسین، پسی- هیوسیامین 530]، کوسکوهیگرین و ماندراگورین یافت می‌شود]S .G .I .M .P[ .

 

خواص- کاربرد

 

داروی گیاهی که از ریشه ماندرا گورا تهیه می‌شود به نظر می‌رسد که بشر از روزگاران کهن می‌شناخته است.

در کتاب طب سنتی چین که در قرن 28 قبل از میلاد در چین مورد استفاده بوده است لفاح بعنوان یکی از پنج سمّ معروف ذکر شده و 4 سمّ دیگر گیاه دند[531]، گیاه آکونیت یا بیش 532]، گیاه خربق 533] و ماده کانتارید (که از حشره ذراریح گرفته می‌شود) است. شرح گیاهان فوق با خواص آنها به تفصیل در جلدهای دیگر این مجموعه آورده شده و شرح ذراریح نیز در آخر این بخش خواهد آمد.

حکیم معروف چینی به نام‌Machi (قرن دهم قبل از میلاد) لفّاح را در ردیف شش داروی مفید و معروف دیگر می‌دانسته و نام پنج داروی دیگر راEphedra ، پوست پرتقال و مرکبات، گیاه‌Citrus fusca ،Pinella tuberifera وBoymia rutoecarpa ذکر کرده است که شرح خواص سه داروی اول به تفصیل در جلدهای دیگر این مجموعه آمده است.

در دوران کهن در چین بیشتر از گرد ریشه آن برای از بین بردن حشرات نظیر کنه و طفیلی‌های حیوانات استفاده می‌شده است. در هند از ریشه گیاه که دارای خواصی شبیه بلّادون است به عنوان خواب‌آور، آرام‌بخش، بی‌حس‌کننده، بازکننده مردمک چشم و در بعضی مناطق به عنوان ماده مخدّر استفاده می‌شود و به‌هرحال چون سمّی است، در مصرف آن باید نهایت دقت به عمل آید و مصرف آن به‌طور حتم با نظر و نظارت پزشک باشد.

در طب سنتی برای انسان به مقدار خیلی کم و محدود برای تسکین آنژین و سرفه

معارف گیاهی، ج‌5، ص: 362

و انواع کولیک مصرف داخلی داشته و در استعمال خارجی برای دفع طفیلی پوست بدن و بیماری‌های جلدی نظیر جرب تجویز می‌شده است.

حکمای طب سنتی ایرانی گیاه لفاح را از نظر طبیعت سرد و خشک می‌دانند و معتقدند که کمی حرارت در آن وجود دارد. از نظر خواص معتقدند که گیاه لفاح و ریشه آن مخدّر و تسکین‌دهنده حرارت و غلیان خون و صفرا، قابض، سکرآور و خواب‌آور است. مضمضه دم‌کرده گیاه برای تسکین درد دندان مفید است و اگر 1- 9/ 0 گرم از گرد پوست ریشه آن با آب و عسل مخلوط و خورده شود برای رفع بی‌خوابی، خفقان گرم، اسهال خونی و ادرار خونی نافع است. ضماد برگ آن با آرد جو برای تحلیل ورمهای گرم و تومورهای خنازیری مفید است. خوردن 2 گرم از تخم آن برای برافروخته شدن رنگ چهره در حدی که مانند سرخی چهره پس از یک حمام خیلی گرم باشد، استفاده می‌شود.

مقدار خوراک از گرد ریشه آن هربار نباید از 9/ 0- 5/ 0 گرم تجاوز کند و خوردن در حدود 7 گرم از آن ایجاد اختلال مشاعر و استفراغ و چرت و در نهایت امر موجب هلاکت می‌شود. به دلایل فوق مصرف این دارو باید با تجویز و نظارت پزشک باشد و اگر اتفاقا مسمومیتی از خوردن این دارو حاصل شده باشد باید فورا به پزشک اطلاع داد و تا رسیدن پزشک فورا از محلول روغن و عسل و سداب و انیسون و خردل که محلول قی‌آور شدیدی است استفاده شود یا حد اقل مقداری آب خورده شود.

زیاد بوییدن گیاه بخصوص بوییدن گونه‌ای از گیاه که دارای برگ روشن مایل به سفید است موجب سکته می‌شود. سابقا از ریشه گیاه به جای اتر برای بی‌هوش کردن بیمار استفاده می‌شده است که فعلا متروک شده است.

در روزگاران قدیم در مورد خواص غریبه این گیاه داستانهای اغراق‌آمیزی نقل می‌شده و مردم معتقداتی در حد خرافات داشته‌اند به‌طوری که برای رفع هرگونه ناراحتی‌های روانی و عشقی به این گیاه متوسل می‌شدند و عده‌ای شیاد از این امر سوء استفاده می‌کردند. به همین دلایل این گیاه به نام مهرگیاه و مردم گیاه معروف شده است. خواص دارویی گیاه و ریشه آن طبق تجربیات حکمای طب سنتی 5- 4 سال می‌ماند.

معارف گیاهی، ج‌5، ص: 363