۱۴۰۵ آبان ۲۹, جمعه

مِفلاك تهی دست و درویش باشِد [ابوشکور گوید: از فلك نحسها بسی بینند آن که باشد غنی شود مفلاك بوشکور گفت: هرزه و مفلاک بی نیاز از تو [کذا] با تو برابر که راز بگشاید [کذا]. واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

 مِفلاك    تهی دست و درویش باشِد [ابوشکور گوید:    از فلك نحسها بسی بینند              آن که باشد غنی شود مفلاك   بوشکور گفت:    هرزه و مفلاک بی نیاز از تو [کذا]           با تو برابر که راز بگشاید [کذا].  واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

واژه «مِفلاک» (به معنای تنگدست، درویش و فقیر) از ریشه‌های عربی (برگرفته از ریشهٔ «ف ل ک» یا «ف ل ق» و هم‌وزن مِفلاس به معنای مُفلِس، یا ساخته‌شده بر وزن «مِفعال» در فارسی نخستین به معنای «فلک‌زده و تنگدست») است و واژه‌ای پهلوی نیست؛ اما برابرهای اصیل و بسیار پرکاربردی در پهلوی (پارسی میانه) برای بیان مفهوم دقیق «تنگدست و درویش» وجود دارد.
۱. وضعیت ریشه‌شناختی «مِفلاک»
  • ریشهٔ واژه: واژهٔ مِفلاک در دورهٔ اسلامی و در متون فارسی خراسانی (مانند اشعار ابوشکور بلخی) به عنوان صفتی برای آدمِ فلک‌زده، تهیدست و درمانده به کار رفته است. برخی ادیبان کهن آن را مأخوذ از «فلک» (به معنای تپهٔ شنی یا سختی و تنگنا، و یا گردش روزگار) با پیشوند عربیِ «مِـ» دانسته‌اند. از این رو، در خط و زبان پهلوی پیش از اسلام سابقه نداشته است.

۲. واژگان اصیل پهلوی برای مفهوم «تهیدست و درویش»
در متون پهلوی (به‌ویژه در اندرزنامه‌ها، مینوی خرد و دینکرد)، برای توصیف کسی که تهیدست، فقیر، بی‌چیز و درویش است و همچنین در برابر واژهٔ «غنی/توانگر» در بیت ابوشکور، از واژگان اصیل زیر استفاده شده است:
واژه فارسیآوانویسی پهلوی (Transcription)نویسه‌گردانی خط پهلوی (Transliteration)معنا در متون پهلوی
دَرویشdriyōšdlywšتهیدست، فقیر، مستمند، پرهیزگار
تُهی‌دَستtuhīg-dasttwdykdst'تهیدست، بی‌نوا، خالی‌دست
اَچیز / بی‌چیزa-čīz'cycبی‌چیز، ندار، فقیر
نِیازمَندniyāzmandny'cmndنیازمند، محتاج، مستمند
تَنگ‌دَستtang-dasttngdst'تنگدست، کم‌دارایی
تُوانگَر (در برابر غنی)tuwāngartwb'nglثروتمند، دارا، غنی (متضاد درویش در متون پهلوی)
سپِهر / اَختَر (در برابر فلک)spihr / axtarspyhl / 'htlآسمان، سپهر، بخت و طالع
آیا واژهٔ دیگری از لغت فرس اسدی را در نظر دارید تا ریشه‌شناسی و نویسه‌گردانی پهلوی آن را بررسی کنیم؟