کوچ جُغد بُوَد، کوف نیز گویند، بترکی بیغوش گویند، [کسائی گوید: اندر آن ناحیت بمعدن کوچ دزدگَه داشتندکوچ و بلوچ]. واژگان پهلوی؟
| واژه در شعر | معادل و ریشه در زبان پهلوی | تلفظ پهلوی (لاتین) | نکات زبان‌شناختی و تاریخی |
|---|---|---|---|
| کوچ (قوم کوچ/کوفچ) | kōf (کوه) \(\rightarrow \) kōfīg (کوهنشین) | kōf | در پهلوی به کوه کوف می‌گفتند؛ کوچ یا کوفچ یعنی مردمان کوهستان. |
| بلوچ | balōč / balōčān | balōč | در متون پهلوی (مانند شهرستان‌های ایران) نام قوم و منطقه‌ای مستقل است. |
| ناحیت (ناحیه) | tasūg (تسوگ/بخش) / shahr | — | «ناحیت» واژه‌ای عربی است؛ معادل پهلوی آن تسوگ یا کُست است. |
| معدن | kān (کان) | kān | «معدن» عربی است؛ معادل اصیل پهلوی آن کان (مانند نمک‌کان/کانی) است. |
| دزدگَه (دزد + گاه) | duzd + gāh | duzd-gāh | پناهگاه یا محل استقرار راهزنان و عیاران باستان. |
جغرافی‌دانان مسلمانِ دوره‌های بعد، این واژه را به صورت عربی قُفص نوشتند، اما در زبان فارسی دریِ خراسان، واژه «کوفچ» بر اثر دگرگونی صوتی ساده شد و به «کوچ» تبدیل گشت. بنابراین، عبارت «کوچ و بلوچ» در اصل یعنی «کوه‌نشینان و دشت‌نشینانِ» مناطق جنوبی و شرقی کرمان و مکران. [1, 2, 3, 4]
اما حکیم فردوسی در شاهنامه، نگاهی بسیار فخیم‌تر و ملی‌تر به آن‌ها دارد. او کوچ و بلوچ را در کنار دیلمیان و گیلانیان، به عنوان «مبارزان مرزبان و دلاور ایران زمین» معرفی می‌کند که در سپاه سیاوش و کیخسرو با درفش‌هایی که نقش پلنگ (حیوان بومی مکران) روی آن بود، به نبرد با دشمنان برخاستند. [1, 2, 3, 4, 5]
/////////واژه کوچ در زبان پهلوی (پارسی میانه) ریشه در واژه kōf به معنی کوه دارد. از این واژه، صفت مشتق kōfīg (کوهی/کوهنشین) ساخته شد که در گویش‌های ایرانی شرقی به کوفچ یا کفچ و در نهایت در فارسی دری به «کوچ» تبدیل شد. بنابراین، برخلاف اشتباه لغت‌نویسان باستان که آن را با «جغد» (کوف) یکی دانسته‌اند، این واژه کاملاً هویتی جغرافیایی و قومی دارد.
| واژه در متن و شعر | معادل و ریشه در زبان پهلوی | تلفظ پهلوی (لاتین) | نکات زبان‌شناختی و تاریخی |
|---|---|---|---|
| کوچ (کوفچ/قُفص) | kōf (کوه) \(\rightarrow \) kōfīg (کوهنشین) | kōf / kōfīg | ریشه در واژه باستانی kaufa- (کوه)؛ کوفچ یعنی مردمان کوهستان. |
| بلوچ | balōč | balōč / balōčān | نام یکی از مناطق و اقوام اصیل ایرانی که در رساله پهلوی «شهرستان‌های ایران» آمده است. |
| جغد (کوف/بیغوش) | kōf / būf | kōf / būf | در پهلوی به جغد، کوف یا بوف می‌گفتند (که آوای شوم یا بانگ آن را تداعی می‌کرد). |
| معدن (کان) | kān / kānyāb | kān | «معدن» واژه‌ای عربی است؛ معادل اصیل پهلوی آن کان است. |
| دزدگَه (دزدگاه) | duzd + gāh | duzd-gāh | ترکیب واژه duzd (راهزن) و gāh (محل استقرار/پایگاه). |
| بیابان | wiyābān | wiyābān | در پهلوی به معنی دشت خالی و بدون آب است (تبدیل «w» به «ب»). |
| شبان (چوپان) | šubān / pāswān | šubān | ریشه در واژه باستانی fsu-pāna- (نگهبان گله/پاسبان). |
- خلط معنایی کوف (جغد) و کوفچ (کوه): لغت‌نویسان قدیمی به دلیل شباهت ظاهری واژه «کوف» (جغد) با واژه «کوفچ/کوچ» (قوم کوهنشین)، این دو را ذیل یک مدخل آوردند. مستنداتی که از حدود العالم و یادداشت‌های دهخدا فرستادید به وضوح اثبات می‌کند که «معدن کوچ» یا «کوه کوفج»، یک موقعیت بارز جغرافیایی در کرمان و مکران بوده است، نه آشیانه جغدها.
- نگاه تند متون تاریخی به کوچ و بلوچ: متونی مانند تاریخ گزیده یا گزارش‌های عضدالدوله و معزالدوله دیلمی، این دو قوم را به دلیل روحیه جنگاوری، تیراندازی و تمکین نکردن از پادشاهان بغداد و ایران، همواره با صفت «دزدپیشه و خونخواره» یاد کرده‌اند. اما همان‌طور که کاربران در کامنت‌های لغت‌نامه دهخدا به درستی اشاره کرده‌اند، فردوسی در شاهنامه بالاترین ستایش‌ها را نثار سپهبد اشکش و گردانِ کوچ و بلوچ کرده و آن‌ها را مایه افتخار و پشتوانه سپاه ایران در برابر توران می‌داند.
کوچ و بلوچ . [ چ ُ ب َ/ ب ُ] (اِخ ) بعضی گویند موضعی است مابین صفاهان و کرمان. (برهان ) (آنندراج).
کوچ و بلوچ. [چُ بَ / بُ] (اِخ) نام گروهی‌اند بیابانی که قافله‌ها زنند؛ بیشتر تیرانداز باشند. (لغت فرس اسدی).
این لغت از توابع است و نام طایفه‌ای باشد از صحرانشینان که در کوههای اطراف کرمان توطن دارند و گویند اینها از عربان حجازند و حِرَفتِ ایشان جنگ و خونریزی و دزدی و راهزنی باشد. اگر احیاناً بیگانه‌ای نیابند، یکدیگر را بکشند و مال یکدیگر را تاراج کنند و همچنین برادران و خویشان و قرابتان و دوستان با هم جنگ کنند و این فعل را بسیار خوب دانند. (برهان) (آنندراج).
قُفص. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). قفص و بلوج معرّب این دو کلمه است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
گمان می‌کنم اصل این دو کلمه کوفچ و بلوچ باشد که از قدیم مشهور به دزدی بوده‌اند. در حدود العالم، در شرح ناحیت کرمان و شهر وی، گوید:
«بلوچ، مردمانی‌اند میان این شهرها [شهرهای ناحیت کرمان]، میان کوه کوفج نشسته بر صحرا و دزدپیشه و شبان و ناپاک و خونخواره، و این مردمان بسیار بودند و پناخسرو ایشان را بکشت به حیلت‌های گوناگون.
کوفچ مردمانی‌اند بر کوه کوفج و کوهیانند و ایشان هفت گروه‌اند و هر گروهی را مهتری است و این کوفجان نیز مردمانی‌اند دزدپیشه و شبان و برزیگر، و از مشرق کوه کوفج تا مکران بیابان است.» (یادداشت ایضاً).
نام دو طایفهٔ مجاور هم، ساکن کرمان است. (حاشیهٔ برهان چ معین):
سپاهی ز گردان کوچ و بلوچ
سگالیدهٔ جنگ مانند غوچ.
فردوسی.
هم از پهلوی، پارس، کوچ و بلوچ
ز گیلان جنگی و دشت سروچ.
فردوسی.
آن تویی کور و تویی لوچ و تویی کوچ و بلوچ
آن تویی دول و تویی گول و تویی پای تو لنگ.
لبیبی.
اندر آن ناحیت به معدن کوچ
دزدگه داشتند کوچ و بلوچ.
عنصری.
دزدان کوچ و بلوچ بر ایشان زدند و مردم را بکشتند. (تاریخ گزیده).
دزدان کوچ و بلوچ زیاده از هزار مردند. (تاریخ گزیده، ص ۳۹۹).
معزالدوله ... با مردم کوچ و بلوچ جنگ کرد و دست چپ او در آن جنگ بینداختند. (تاریخ گزیده، ص ۴۱۸).
و رجوع به کوچ شود.
کوفچ . (اِخ ) بلوچ قُفص . کوچ و بلوچ . (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). کوفج : عبداﷲبن عبداﷲ سلول و سهیل بن عدی با سپاه به کرمان شده بودند به سال بیست ودو اندر، سال بیست وسه اندر حرب کردند، اندر کرمان سپاهی بسیار گرد آمد و آنجا به کوههای کرمان اندر مردمانی اند که ایشان را کوفچ خوانند و به تازی قوفص نویسند به حدود کرمان حرب کردند و خدای تعالی مسلمانان را ظفر داد. (ترجمه ٔ تاریخ بلعمی ، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کوفج ، کوفجان ، کوفجیان ، کوچ ، «کوچ و بلوچ » شود.
کوفچ . (اِخ ) نام کوهی است به ناحیت کرمان که قبایل کوفچ بر آن سکنی ̍ دارند. (از حدود العالم ، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به کوفج شود.
کوفج . [ ف َ / ف ْ ] (اِخ ) نام جماعتی است که در کوههای کرمان ساکن اند و معرب آن قوفص است . (برهان ). نام جماعتی است که در کوههای کرمان ساکن اند و قوفص معرب آن است . در قاموس آورده که قفص کوهی است به کرمان و دهی است به بغداد. (آنندراج ). کفچ . قفص (معرب ). (حاشیه ٔ برهان چ معین ). کوفچ . قُفس . قُفص . کوچ . کوچ و بلوچ . (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): کوفج ، مردمانی اند برکوه کوفج و کوهیانند و ایشان هفت گروهند، و هر گروهی را مهتری است و این کوفجان نیز مردمانی اند دزدپیشه و شبان و برزیگر... (از حدود العالم چ دانشگاه ص 127). و در آن تاریخ ۞ کوفج که ایشان را قفص خوانند به تاختن آمدند بدین ولایت ، درمحاربه ٔ کوفج جماعتی از روستاییان خواجه ابوالقاسم بن ابی الحسن البیهقی را بکشتند. (تاریخ بیهق ص 108). و گرمسیر در دست قوم کوفج و گروه قفص بود. (تاریخ آل سلجوق محمدبن ابراهیم ، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). چون ملک قاورد به کرمان آمد و سردسیر مسلم کرد او رااز احوال کثرت کوفج جیرفت و تظاهر ایشان معلوم شد وبر گزاف قصد ایشان نکرد، بل جاسوسی فرستاد و طلب غفلتی کرد از آن قوم . پس چنان افتاد که مقدمان کوفج راسوری و عروسی بوده و جمله ٔ قبایل مجتمع. جاسوس خبر فرستاد و روز اجتماع ایشان معین کرد... به دو شب و روزی به سر کوفج رسید با چند غلام ... و جمله ٔ قبایل کوفج را در یک مجلس قبض کرد... و بیخ آن قوم برآورد و جمله ٔ گرمسیر از ایشان پاک شد... (عقدالعلی ). و آنجاسروری بود با کوفج و دزد و پیاده ٔ بسیار، یعقوب لیث او را به لطایف الحیل در قبض آورد. (عقدالعلی ). و رجوع به قفص ، کوج ، کوچ و بلوچ ، کوفچ و مدخل بعد شود.
کوفج . (اِخ ) کوهی است در کرمان : و دیگر اندر ناحیت کرمان کوههاست از یکدیگر بریده ... یکی را از آن کوهها کوه کوفج خوانند اندر میان بیابان است و درازای او از دریاست تا حدود جیرفت و آن هفت کوه مهتری دارد... و مردمان آن کوه را کوفجیان خوانند و ایشان را زبانی است خاصه و جایی است با نعمت بسیار... و میان این کوه و جیرفت شاخکهای کوه است و آن جای کوهستان بوغانم خوانند. (از حدودالعالم چ دانشگاه ص 31). و رجوع به مدخل قبل شود.
