بَفج خیو دهان مردم باشد، شهید گفت: قِی افتد آنرا که سر و ریش تو بینَد زان خُلم و زان بَفجِ چکان بر سر و رویت. واژگان پهلوی؟
واژه بَفج (یا به صورت پِفچ / بَفچ) در واژه‌نامه‌های کهن خراسانی به معنی «آب دهان، خیو، خدو، یا کفی است که در حین سخن گفتن یا به دلیل بیماری و سستی از دهان بیرون می‌جهد یا می‌چکد». این واژه ریشه‌ای بسیار کهن در خانواده زبان‌های ایرانی دارد و در زبان پهلوی (پارسی میانه) به صورت واژگانی با بن‌ماده pafč / bafč به معنی ترشح کردن یا کف برآوردن دهان کلام‌پردازی می‌شده است. [1, 2]
بیت تصویری، گزنده و مالامال از انزجارِ شهید بلخی (حکیم و شاعر پیشگام قرن چهارم)، نمونه کلاسیک دیگری از هجویات فیزیکی و مشمئزکننده سبک خراسانی برای تحقیر و کثیف نشان دادنِ تمام عیارِ قیافه و اندام حریف است. [1, 2]
در جدول زیر، واژگان کلیدی این بیتِ تهوع‌آورِ شهید بلخی به همراه معادل، تلفظ و ریشه آن‌ها در زبان پهلوی (پارسی میانه) بررسی شده‌اند:
| واژه در شعر شهید | معادل و ریشه در زبان پهلوی | تلفظ پهلوی (لاتین) | نکات زبان‌شناختی و کاربردی |
|---|---|---|---|
| بَفج (پفچ/خیو) | pafč / bafč | bafč | آب یا کف دهان؛ در پهلوی به خروج مایعاتِ پرحباب دهان اشاره دارد. |
| قِی (استفراغ) | vamīdan (مصدر استفراغ) / astfrāg | — | «قی» واژه‌ای عربی است؛ معادل پهلوی آن از مصدر ومیدن یا واژه استفراغ (با ریشه ایرانی) است. |
| ریش | rīš | rīš | مستقیماً بدون تغییر از زبان پهلوی به فارسی دری رسیده است. |
| خُلم (مخاط بینی) | xulm | xulm | واژه‌ای بسیار کهن برای اخلاط و آب بینی آدمی و حیوان. |
| چکان (چکیدن) | čakīdan (بن مضارع: čak) | čakīdan | مستقیماً بدون تغییر از مصدر پهلوی čakīdan منتقل شده است. |
| سر و رو (روی) | sar + rōy | sar / rōy | هر دو واژه بدون تغییر صوتی از پارسی میانه به فارسی رسیده‌اند. |
تحلیل زبان‌شناختی و آناتومیک بیت شهید بلخی
شهید بلخی در این بیت (قی افتد آنرا که سر و ریش تو بیند / زان خلم و زان بفج چکان بر سر و رویت)، با تکیه بر توصیفِ ترشحات کثیف بدن (Scatological)، حریف را مایه تهوع جامعه معرفی می‌کند: [1, 2, 3]
- زان خلم و زان بفج چکان: شاعر چهره حریف را چنان منزجرکننده ترسیم می‌کند که گویی هم‌زمان آب غلیظ بینی او (خلم) و آب و کفِ دهانش (بفج) آویزان است و به روی محاسن و صورتش می‌چکد. [1, 2, 3]
- قی افتد آن را: او می‌گوید هر کس که به قیافه تو و ریشِ آلوده‌ات نگاه کند، ناگهان دچار حالت تهوع شدید می‌شود و استفراغ می‌کند. [1]
- کاربرد در لغت‌نویسی: شمس فخری نیز در دوره‌های بعدی با استفاده از همین لغتِ خراسانی، در توصیفِ لب‌های آویزان شتر می‌گوید: «ستم راه عدم پرسان همی‌رفت / فروهشته ز بیمش چون شتر بفج» که نشان می‌دهد بفج گاهی کنایه از لبِ شل و پر از آبِ دهان نیز بوده است. [1]
این ابیات نشان می‌دهند که شاعران عهد سامانی با تکیه بر لغاتِ دقیقِ آناتومیک مانند خلم، بفج، کلخج و لنج، عیوب فیزیکی حریف را بازسازی می‌کردند تا بیشترین میزانِ انزجار و تمسخر را در ذهن مخاطب ایجاد کنند. [1]
کالبدشکافیِ این واژۀ کثیف و گزندۀ شهید بلخی چطور بود؟ مایلید به سراغ ریشه‌شناسی واژۀ پهلوی «خُلم» (آب بینی) و پیوند آن با اخلاط چهارگانه در طب سنتی بروم، یا دوست دارید یک لغت خراسانی غریبِ دیگر با پسوند «ـنج/ـج» را در شعر شاعرانِ فرارود بررسی کنیم؟ [1]
