تَبَّت نام شهر [ی] بود بنزدیك خطا كه ازو نیز مشك خیزد، سلمان [كذا] گوید: در مشك كیسوى تو بت چین است مر تاتار را بر رشک آهوی تبت چین است مر تاتارا. واژگان پهلوی؟
- ریشه پهلوی: این نام در متون جغرافیایی و کتیبه‌های پارسی میانه (پهلوی) به صورت «تُپِت» (Tupit) یا «تَبِت» ضبط شده است. در جهان‌بینی اقتصادی و بازرگانی جاده ابریشم در عهد ساسانی، این سرزمین را به عنوان خاستگاه گران‌بها‌ترین عطر جهان یعنی «مشکِ نافۀ آهو» می‌شناختند. [1]
- ریشه پهلوی: واژه مشک در زبان پهلوی دقیقاً به صورت «مُشْک» (mušk) وجود داشته است.
- ریشه باستانی: تبار این کلمه به زبان سانسکریت (muska به معنی کیسهٔ بیضه یا نافۀ جانور) برمی‌گردد که از طریق زبان پهلوی ساسانی به فارسی دری رسید و از آنجا به زبان عربی (المِسک) و زبانهای اروپایی (مانند Musk انگلیسی) راه یافت.
- ریشه پهلوی: واژه گیسو در زبان پهلوی به صورت «گِیس» (gēs) یا «گِیسوگ» (gēsūg) به معنای موی بلندِ بافته یا چتر زلف به کار می‌رفته است. طبق قاعدهٔ آشنای حذفِ «گ» پایانی پهلوی در فارسی دری، «گیسوگ» به «گیسو» دگرگون شده است.
- ریشه پهلوی: این واژه را پیش‌تر به طور مفصل در پروژه فرستار کالبدشکافی کردیم؛ واژه‌ای اصیل که در پارسی میانه به صورت «رَشْک» (rašk) یا «اَرَشْک» به معنی بدخواهی، حسد و چشم‌تنگی نسبت به خوشی دیگران به کار می‌رفته و ریشه در اوستا دارد. سلمان می‌گوید زلف تو چنان است که آهوی ختن و تبت از حسادت و رشکِ عطر آن می‌سوزند.
- ریشه پهلوی: واژه آهو (جانورِ غزال) در زبان پهلوی به صورت «آهوگ» (āhūg) تلفظ می‌شد. طبق قاعده، با حذف «گ» پایانی در فارسی دری به «آهو» تبدیل شده است (ریشه باستانی آن در اوستا āsu- به معنی تیزرو و تندرو است).
سلمان با استفاده از صنعت موازنه و با تکیه بر جادوی مشک، زیبایی معشوق را وصف می‌کند: برای اقوامِ تاتار و صحرانشینانِ چین، آن معبود و صنمِ زیبای چینی (بت چین) در حقیقت درونِ حلقه‌های مشک‌بوی و سیاه‌رنگِ زلفِ تو (مشک گیسو) تجلی یافته است؛ و باز برای همان مردم تاتار، چین و شکنی که بر روی زلفِ تو افتاده، مایهٔ حسادت، رشک و شرمساریِ آهوانِ نافه‌دارِ سرزمینِ تبت است؛ چرا که عطر و زیبایی زلف تو، اعتبارِ مشکِ تبت را به کل از میان برده است. [1]
- ریشه پهلوی و تاریخی: این نام در زبان پهلوی (پارسی میانه) و متون مانوی به صورت «خِتای» (Xitāy) یا «خِتان» ضبط شده است. تبار اصلی آن به نام قوم «خیتان» (Khitan) برمی‌گردد؛ یک کنفدراسیون از عشایر نیمه‌مغولی که در سده‌های میانه (سلسله لیائو) بر شمال چین فرمان می‌راندند. [1]
- سفر جهانی واژه (کاتای): این نام از طریق زبان پهلوی و زبانهای ترکی به اروپا رفت و به صورت «کاتای» (Cathay) به نام رسمی و تاریخی کل کشور چین در ادبیات قرون وسطای اروپا (مانند سفرنامه مارکوپولو) تبدیل شد. در زبان روسی نیز هنوز به کشور چین «کیتای» (Kitay) می‌گویند که بازمانده مستقیم همین ریشۀ پهلوی-سغدی است. [1]
- خَتا: به بخش‌های شمالی و شناخته‌شده‌تر قلمرو چین (تحت فرمانروایی خیتان‌ها) اطلاق می‌شد.
- خُتَن: به بخش‌های غربی و ترکستان شرقی (کاشغر و دامنه‌های تبت) که مرکز آهوان نافه‌دار و مشک‌خیز بود، گفته می‌شد.
شاعران سده چهارم از تقابل آوایی «ختا/خطا» به عنوان یک آرایه جناس همواره در کنار ختن و تبت استفاده می‌کردند. [1, 2, 3, 4]
//////////////////
کاتای (Cathay) (/kæˈθeɪ/) [خطای/ختای] نامی است تاریخی برای چین که مدتها در اروپا [بعنوان سرزمینی متفاوت] بکار می رفت. در اوایل دوره مدرن، اروپایی ها کاتای را تمدنی کاملاً مجزا و متمایز از چین تصور می کردند. با افزایش اطلاعات درباره آسیای شرقی، کاتای همان چین شناخته و لفظ «کاتای» منحصرا مبدل به نامی خیال انگیز برای چین شد. Cathay ریشه در خیطان/خیتان Khitan دارد، [1] نام قومی صحرا گرد پیرا مغولی که از سال 916 تا 1125 بعنوان دودمان لیائو در شمال چین حکومت می کردند و بعدها، پس از سرنگونی حکومتشان بدست دودمان جین، به غرب مهاجرت کرده به مدت یک قرن پادشاهی قره خطایی/قراختاییان(لیائوی باختری) را تشکیل دادند. خطا/ختا در اصل نامی بود که مردم آسیایی مرکزی و غربی و اروپایی‌ها به شمال چین می دادند. مارکوپولو نیز در سفرنامه اش در چینِ دوران دودمان یوان از همین نام استفاده کرده و (جنوب چین را مانجی/ Mangi) خوانده. اودوریک پوردِنونی (متوفی 1331) نیز در سفرنامه خود پیش از 1330 م. احتمالأ در فاصله1321تا1330، از ختای و خان آن گوید. کاتای برگرفته از نام خیتان هاست. شکلی از نام کاتای/ Cathai در یک سند مانوی بزبان اویغوری در حدود سال 1000 م. آمده.[2] خیتان ها خود را کیدان/ Qidan می نامند اما در زبان اویغورهای باستان، -n یا -ń نهایی تبدیل به -y شد و احتمالأ این شکل از نام منشأ ختای/خطای نویسندگان مسلمان ادوار بعد باشد.[3] بعد ها این ضبط نام از طریق مسلمانان و منابع روسی وارد اروپای قرون وسطی و اوایل دوره مدرن شد.[4] خیتان ها در بخش مسلمان نشین آسیای مرکزی شناخته شده بودند: در سال 1026 م. فرستادگان حکمران لیائو به دربارغزنوی (درغزنه، در افغانستان امروزی) رفتند این شخص "خطا خان"/"Qatā Khan" ، یعنی حاکم خطا توصیف شده. خطا یا ختا در دهه های بعد در نوشته های بیرونی و ابوسعید گردیزی آمده است.[2] نظام الملک دانشمند و وزیر ایرانی (1018-1092) در سیاست نامه خود از خطا و چین، ظاهراً به عنوان دو کشور جداگانه[2] یاد می کند (احتمالاً به ترتیب در اشاره به پادشاهی های لیائو و سونگ). رَواج این نام در جهان اسلام پس از جایگزینی دودمان ختایی لیائو با دودمان جورجی جین در اوایل قرن دوازدهم م. ادامه یافت. تاریخ ایران در توصیف سقوط پادشاهی جین به دست مغول ها (1234)، کشور فتح شده راKhitāy یا Djerdaj Khitāy (یعنی ختای جورجی "Jurchen Cathay" ) می خواند.[2] خود مغول ها در تاریخ سری خود (Secret History ) (قرن سیزدهم) هم از ختائیان ها و هم از قره ختائیان ها یاد می کنند.[2] در حدود سال 1340 فرانچسکو بالدوچی پگولوتی، تاجری از فلورانس، کتاب شیوه/دستینه تجارت= Pratica della mercatura، راهنمای تجارت در چین، کشوری که کاتای نامید، تألیف و در آن به وسعت خانبالیق (بیژینگ/پکن امروزی) و شیوه تبدیل نقره به چاو چینی که بتوان در خرید اقلام تجملی چون ابریشم بکار برد اشاره کرد.[5][6] هنوز در بسیاری از زبان های ترکی و اسلاوی واژه های مرتبط با ختای/خطای در اشاره به چین استفاده می شود. در زبان اویغوری قوم نامِ مشتق از ختای/خطای/ Khitay در اشاره به قوم هان چین، نزد گوینده و کسانی که بدان نامیده شوند تحقیر آمیز شمرده می شود و مقامات جمهوری خلق چین کوشیده اند استفاده از آن را ممنوع کنند.[4] این لفظ همچنین دلالتی شدید بر ناسیونالیسم اویغور دارد.[7] ختای/حطای/کاتای/کاثای و مانجی/مانزی/ماچین/ماصین وقتی سیاحان اروپایی و عرب آغاز سفر به پادشاهی مغول کردند، چین شمالی تحت فرمان مغول را با نگارش های مختلف ختای/خطای/کاثای Cathay خواندند. این نام در نوشته های جیوانی د پیان دل کارپین (حدود 1180-1252) (به صورت کیتایا/ Kitaia)، و سفرنامه ویلیام روبروک (حدود 1220-حدود 1293) (با ضبط کاتایا یا کاتایا/ Cataya / Cathaia) آمده.[8] سفر در سرزمین کوبلای خان اثر مارکو پولو داستانی به نام «جاده کاتای» دارد. رشیدالدین همدانی، ابن بطوطه و مارکوپولو همگی از چین شمالی به عنوان کاتای یاد می‌کردند، در حالی که چین جنوبی که دودمان سونگ اداره می‌کرد، مانجی، مانزی، چین یا صین نامیده می شد.[8] مانجی یا مانزی Manzi (蠻子) یا Mangi در چینی لفظی است تحقیرآمیز به معنای "بربرهای جنوب" (در دوره های متقدم از مان/ Man در اشاره به چین جنوبی که چینی نشده مانده بود استفاده می شد) و از همینرو چینی ها در توصیف خود و کشور خود بکار نمی بردند، اما مغول ها آنرا بکار توصیف مردم و سرزمین جنوب چین زدند.[9][10] نام چین جنوبی که معمولاً در نقشه‌های غربی قرون وسطی بکار رفته مانجی Mangi بود، لفظی که در نقشه‌های قرن شانزدهم هم استفاده شده.[11] یکی شمردن کاتای و چین اطلاعات بیشتر در: Europeans in Medieval China, Sino-Roman relations, Serica, and Daqin تقسیم چین به بخش های شمالی و جنوبی که دودمان های لیائو، جین و یوان در شمال و دودمان سونگ در جنوب بترتیب بر آنها حکومت کردند، در اواخر قرن سیزدهم با فتح جنوب چین بدست سلسله یوان پایان یافت. در حالی که آسیای مرکزی چین را از مدتها قبل با نام‌هایی مشابه کاتای می‌شناخت، این کشور برای مردمان آسیای جنوب شرقی و هند با نام‌هایی مشابه چین شناخته می‌شد (مثل چینا/ Cina در مالایی امروزی). در این بین، در خود چین، مردم معمولاً محل زندگی خود را به نام قلمرو دودمان حاکم میخواندند، مثلاً دا مینگ گوئو ("پادشاهی مینگ بزرگ")، یا به عنوان "پادشاهی میانه/مرکزی، جونگو (Zhongguo 中國). برای جزئیات به نام های چین رجوع شود. وقتی پرتغالی ها به آسیای جنوب شرقی رسیدند، آلفونسو آلبوکرکی (Afonso de Albuquerque مالاکا را در 1511 گشود) و (خورخه آلوارز که در سال 1513 به مصب رود مروارید رسید، سواحل جنوبی چین را فتح کرد)، شروع به نامیدن این کشور به نام رایج آن در جنوب و جنوب شرقی آسیا کردند. [12] برای اروپایی ها بلافاصله مشخص نشد که آیا این چین همان کشوری است که در سفرنامه مارکوپولو کاتای خوانده شده. بنابراین غیرمعمول نیست که در نقشه‌های قرن 16 لفظ "چین" را فقط برای منطقه ساحلی که اروپایی‌ها از قبل به خوبی با آن آشنا بودند (به عنوان مثال، صرفا گوانگدونگ/خانفو/کانتون در نقشه سال 1570 آبراهام اورتلیوس) بکار برده و کاتای اسرارآمیز را در جایی در درون بوم انگارند. شیوه جراردوس مرکاتور در نمایش «پادشاهی کاتای» در سواحل اقیانوس آرام در شمال شرقی چین در تعدادی از نقشه‌های منتشر شده در دهه‌های بعد همچنان رایج بود. گروه کوچکی از یسوعیان به زعامت ماتئو ریچی که هم باسواد بودند و هم می‌توانستند در سراسر چین سفر کنند از کتابهای چینی و از گفتگو با مردم از هر صنف و طبقه در مورد کشور کسب اطلاعات کردند. ماتئو ریچی در طول 15 سال اولین اقامت خود در چین (1583-1598) این ظن قوی را ایجاد کرد که "کاتایِ" مارکوپولو صرفاً نام "تاتاری" (یعنی مغولی) کشوری است که در آن سفر می کند، یعنی چین است. ریچی استدلال های خود را با نشان دادن مطابقت های متعدد بین گزارش های مارکوپولو و مشاهدات خود تقویت می کرد: - رود "یانگ تسه" پادشاهی چین را به دو نیمه تقسیم می کند که 9 استان ("سلطنت") در جنوب رود و 6 استان در شمال دارد؛ - کاتای" مارکوپولو درست در جنوب "تارتاریا/تاتارستان" است و ریچی دریافت کشوری بین پادشاهی مینگ و "تارتاریا" (یعنی سرزمین های مغولان و منچو ها) نیست. - جائی به نام "کاتای" حتی بگوش مردم چین نخورده بود. مهمتر از همه، هنگامی که یسوعی ها در سال 1598 برای اولین بار به پکن رسیدند، با تعدادی از "محمدیان/مسلمانان" یا "ترکهای عرب" نیز دیدار کردند - میهمانان یا مهاجران کشورهای مسلمان به غرب چین، به ریچی گفتند در کاتای بزرگ زندگی می کنند. همه اینها او را کاملا متقاعد کرد که کاتای در واقع همان چین است.[13] یسوعیان مستقر در چین بسرعت به همکاران خود در گوا (هند پرتغالی ها) و اروپا در مورد کشف هویت کاتای-چین اطلاع دادند. به عنوان مثال این مطلب در نامه سال 1602 همکار ریچی، دیِگو پانتوجا، که در سال 1605 بهمراه دیگر نامه های یسوعیان در اروپا منتشر شد، آمده است.[14] با این حال، یسوعیان هند قانع نشدند، زیرا به گفته منابع اطلاعاتی آنها (تُجّاری که به پایتخت های مغولان هند (آگرا و لاهور سفر کرده بودند)، کاتای - کشوری که می شد از طریق کاشغر بدان رسید - جمعیت مسیحی بزرگی داشت، در حالی که یسوعیان در چین هیچ مسیحی نیافته بودند.[15][16] علت پنداشتِ قدیم مُطَّلِعان مسلمان آسیای مرکزی که چینِ دودمان مینگ کشوری است سخت مسیحی را می توان با شباهت های متعدد بین آیین های کلیسایی مسیحی و بودایی- از داشتن مجسمه های مجلل و لباس های کلیسایی گرفته تا سرودهای گریگوری- که باعث می شود این دو دین بچشم تاجر مسلمان بسیار شبیه یکدیگر باشند، توضیح داد.[17] بسا که موجب پیدایش اسطوره جان پریستر همین پنداشت باشد. یسوعیان هند بمنظور حل و فصل بحث و جدل بر سر چین و کاتای، برادری غیر روحانی پرتغالی به نام بنتو دی گویس را به سفر اکتشافی زمینی به شمال و شرق فرستادند تا به کاتای برسد و یک بار برای همیشه دریابد کاتای همان چین است یا کشوری دیگر. گویس تقریباً سه سال (1603-1605) را با کاروان‌های تُجّار مسلمان از افغانستان، بدخشان، کاشغر و پادشاهی سیالیس/قره‌شهر(به لاتینKashgaria) گذراند. در سال 1605، در سیالیس، او نیز متقاعد شد که مقصدش چین است، زیرا با اعضای کاروانی که از پکن به کاشغر بازمی‌گشتند، ملاقات کرد که اطلاع دادند در بیجینگ/پکن مقیم همان مسافرخانه ای شدند که یسوعی‌های پرتغالی اقامت دارند. (در واقع، آنها همان «ساراسن‌ها/اعرابی» بودند که چند ماه قبل به ریچی تأیید کرده بودند که در «کاتای» هستند). دی گویس در شوژو، گانسو- اولین شهر پادشاهی مینگ چین که به آن رسید - در انتظار دریافت تذکره حرکت به سمت بیجینگ/پکن درگذشت. اما، به قول هنری یول، همین سفر اکتشافی باعث شد «کاتای... سرانجام از نظر محو شده تنها چین در ذهن و دهان مردم باقی ماند».[18] با این همه هنوز در اروپا نتیجه گیری ریچی و دی گویس برای همه کاملاً قانع کننده نبود. ساموئل پُرچِس، که در سال 1625 ترجمه انگلیسی نامه پانتوجا و روایت ریچی را منتشر کرد، به این فکر افتاد که شاید هنوز بتوان کاتای را در جایی در شمال چین یافت.[16] در این دوره، بسیاری از نقشه‌نگاران کاتای را در سواحل اقیانوس آرام، در شمال بیجینگ (پکن) قرار می‌دادند که قبلاً برای اروپایی‌ها شناخته شده بود. مرزهای ترسیم شده روی برخی از این نقشه‌ها ابتدا کاتای را به بخش شمال شرقی چین تبدیل می‌کند (مثلاً نقشه 1595 کار جراردوس مرکاتور)، یا بعداً، نقشه منطقه ای که چین را با دیوار بزرگ و احتمالاً برخی از کوه‌ها و/یا بیابان از کاتای جدا می‌کند. مانند نقشه 1610 اثر جودوکوس هاندیوس یا نقشه 1626 کار جان اسپید (JohnSpeed). یان یولیوس لودِوِک دایفِداک J. J. L. Duyvendak این فرضیه را مطرح کرد که بی اطلاعی از این حقیقت که "چین" همان "کاتای" قدرتمند مارکوپولو است باعث شد فرماندار هند شرقی، یان پیترزون کوئنِ هلندی، سیاست "شوم" (برای هلندی ها) «صرفاً یک پادشاهی شرقی دیگر» را در قبال پادشاهی خاندان مینگ پیش گیرد.[19] احتمالا آخرین میخ به تابوت تصور وجود کاتای به عنوان کشوری جدا از چین وقتی کوبیده شد که در سال 1654 مستشرق هلندی یاکوبوس گولیوس به یسوعی ساکن چین، مارتینو مارتینی، که از لیدن می گذشت، برخورد. گولیوس زبان چینی نمی دانست، اما با زیج ایلخانی، اثر منجم ایرانی نصیرالدین طوسی، که در سال 1272 تکمیل شد و در آن به شرح تقویم چینی ("کاتایان") پرداخته بود آشنا بود.[20] گولیوس در دیدار با مارتینی شروع به برشمردن نام دوازده برجی کرد که به گفته نصیرالدین، "کاتایانی ها" روز را بدان تقسیم می کردند - و مارتینی، که البته فارسی نمی دانست، توانست فهرست را پی گیرد؛ نام 24 فصل شمسی نیز همخوانی داشت. به نظر می رسد همین موضوع که مارتینی بسرعت در پیوست/ "Additamentum" اطلس چین خود منتشرکرد سرانجام اکثر محققان اروپایی را متقاعد ساخت چین و کاتای یکی بیش نیستند.[16] حتی در آن زمان، برخی از مردم همچنان کاتای را متمایز از چین می‌دانستند، مانند جان میلتون در دفتریازدهم بهشت گمشده (1667).[21] در 1939، گیاه‌شناس ژاپنی هیسائو میگو (به ژاپنی: 御江久夫)[22][23]) مقاله‌ای در مجله موسسه علوم شانگهای منتشر کرد که در آن به توصیف زنبق کاتاینسیس (به معنی زنبق چینی) پرداخت.[24] سیر تحول ریشه شناختی سیر تحول ریشه شناختی از خیتان به کاتای در مسیر حرکت این لفظ به سمت غرب چنین است: مغولی/کلاسیک مغولی: ᠬᠢᠲᠠᠳQitad, Hyatad (Khyatad) اویغوری: خىتای (Xitay) فارسی: ختای (ختای) قرقیزستان: Кытай (Kytai) قزاق: قىتای، Қыtaй، Qıtay تاتاری کازان: Кытай (Qıtay) روسی: Китай (Kitay) اوکراینی: Китай (Kytaj) بلاروسی: Кітай (Kitaj) بلغاری: Китай (Kitay) گرجی: ხატაეთი (خاتاتی (باستانی یا منسوخ)) ازبکی: Хитой (Xitoy) لهستانی: کیتاج صربی: Kitaj (Китaj) کرواتی: کیتاج لاتین قرون وسطی: Cataya، Kitai ایتالیایی : Catai اسپانیایی : Catay پرتغالی: Cataio یا Catai فرانسوی، انگلیسی، آلمانی، هلندی، اسکاندیناویایی:[نیازمند منبع] Cathay هنوز در بسیاری از زبان های ترکی و اسلاوی شکلی از "کاتای" (به عنوان مثال روسی Китай/کیتای) به عنوان نام امروزی متداول چین بجا مانده. در جاوه ای، لفظ (Katai, Katé) (کاتای، کاته) داریم،[25] که به «آسیای شرقی» اشاره دارد که در لغت به معنای «کوتوله» یا «پا کوتاه» در زبان امروزی است.[نیازمند منبع]. در زبان انگلیسی، لفظ Cathay گاهی اوقات در اشاره به چین به کار می رفت، اگرچه به طور فزاینده ای فقط به معنایی خیال انگیز، تا این که در قرن 19 که به طور کامل "چین" بجایش نشست. شخصی از Cathay (یعنی فردی چینی) نیز به انگلیسی به عنوان Cathayan یا Cataian نوشته شده. با این حال در زبان انگلیسی دو لفظ "چین" و "کتای" تاریخچه ای تقریباً برابر هم دارند. کاتای هنوز خیال انگیزانه بکار می رود. خط هوایی ملی هنگ کنگ کاتای پاسیفیک/ Cathay Pacific نام دارد. نام یکی از بزرگترین بانک های تجاری تایوان، کاتای یونایتد است. رمان آفرینش اثر گور ویدال از این نام در اشاره به «ایالتهای بین یانگ تسه و رودهای زرد» استفاده می‌کند، زیرا داستان رمان در قرن‌های پنجم و ششم قبل از میلاد می‌گذرد. کاتایِ ازرا/عِزرا پاوند (1915) مجموعه ای از اشعار کلاسیک چینی است که آزادانه به شعر انگلیسی ترجمه شده است. در Warhammer Fantasy، تخیل مجدد خارق‌العاده‌ای از جهان که بعنوان محیطی برای رمان‌ها و بازی‌های مختلف تولیدیGames Workshop استفاده می‌شود، گراند کتای بزرگترین پادشاهی انسانی است که در شرق دور صحنه و بر اساس چین قرون وسطی قرار دارد.[26] Cathay بیشتر به عنوان اسم خاص رایج است، مانند Cathay Pacific Airways یا Cathay Hotel Cathay Bank بانکی با شعب متعدد در سراسر ایالات متحده و سایر کشورها است. Cathay Cineplex مجتمع سینمایی به مدیریت سازمان Cathay در سنگاپور. Cathay United Bank و Cathay Life Insurance به ترتیب شرکت های خدمات مالی و شرکت بیمه مستقر در تایوان اند. References Citations 1. • "Cathay". Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica. 2009. Retrieved 23 June 2009. • • Wittfogel (1946), p. 1. • • Sinor, D. (1998), "Chapter 11 – The Kitan and the Kara Kitay", in Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.), History of Civilisations of Central Asia, vol. 4 part I, UNESCO Publishing, ISBN 92-3-103467-7 • • James A. Millward & Peter C. Perdue (2004). S.F. Starr (ed.). Xinjiang: China's Muslim Borderland. M.E. Sharpe. p. 43. ISBN 9781317451372. • • Spielvogel, Jackson J. (2011). Western Civilization: a Brief History, Boston: Wadsworth, Cencage Learning, p. 183, ISBN 0-495-57147-4. • • See the following source for the title "Cathay and the Way Tither": Editors of the Encyclopædia Britannica. "Francesco Balducci Pegolotti." Encyclopædia Britannica (online source). Accessed 6 September 2016. • • Dillon, Michael (2003). Xinjiang: China's Muslim Far Northwest. p. 177. • • Wittfogel (1946), p. 2 • • Henry Yule; Henri Cordier (1967), Cathay and the Way Thither: Preliminary essay on the intercourse between China and the western nations previous to the discovery of the Cape route, p. 177 • • Tan Koon San (15 August 2014). Dynastic China: An Elementary History. The Other Press. p. 247. ISBN 9789839541885. • • Donald F. Lach (15 July 2008). Asia in the Making of Europe, Volume I: The Century of Discovery. The University of Chicago Press. p. 817. ISBN 9780226467085. • • Matteo Ricci, writing less than a century after the events, states: "Today the people of Cochin and the Siamese as well, from whom the Portuguese learned to call the empire China, call this country Cin". (Gallagher (1953), pp. 6–7) • • Gallagher (trans.) (1953), pp. 311–312. Also, in p.7, Ricci and Trigault unambiguously state, "the Saracens, who live to the west, speak of it [China] as Cathay". • • Lach & Van Kley (1993), p. 1565. Pantoja's letter appeared in Relación de la entrade de algunos padres de la Compania de Iesus en la China (1605) • • Yule, pp. 534–535 • • Lach & Kley (1993), pp. 1575–1577 • • Gallagher, p. 500; Yule, pp. 551–552 • • Henry Yule (1866), p. 530. • • Duyvendak, J. J. L. (1950), "Review of "Fidalgos in the Far East, 1550–1770. Fact and Fancy in the History of Macao" by C. R. Boxer", T'oung Pao, Second Series, BRILL, 39 (1/3): 183–197, JSTOR 4527279 (specifically pp. 185–186) • • van Dalen, Benno; Kennedy, E.S.; Saiyid, Mustafa K., "The Chinese-Uighur Calendar in Tusi's Zij-i Ilkhani", Zeitschrift für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften 11 (1997) 111–151 • • "Why Did Milton Err on Two Chinas?" Y. Z. Chang, The Modern Language Review, Vol. 65, No. 3 (Jul., 1970), pp. 493–498. • • De-Yuan Hong; Stephen Blackmore (2015). The Plants of China. Cambridge University Press. pp. 222–223. ISBN 9781107070172. • • "中国植物采集简史I — 1949年之前外国人在华采集（三）" (in Chinese). 中国科学院昆明植物研究所标本馆. 1 December 2014. Retrieved 9 October 2015. • • "Iridaceae Iris cathayensis Migo". ipni.org (International Plant Names Index). Retrieved 21 January 2014. • • "Ini Delapan Ramalan Joyoboyo tentang Nusantara yang Dipercaya Sakti". Detik News. (in Indonesian, transcription of King Jayabaya's prophecy) • Zak, Robert (19 October 2021). "Our first look at Total War: Warhammer 3's Cathay army in action is spectacular". PC Gamer. Retrieved 11 January 2022. Sources • Karl A. Wittfogel and Feng Chia-Sheng, "History of Chinese Society: Liao (907–1125)". in Transactions of American Philosophical Society (vol. 36, Part 1, 1946). Available on Google Books. • Trigault, Nicolas S. J. "China in the Sixteenth Century: The Journals of Mathew Ricci: 1583–1610". English translation by Louis J. Gallagher, S.J. (New York: Random House, Inc. 1953) of the Latin work, De Christiana expeditione apud Sinas based on Matteo Ricci's journals completed by Nicolas Trigault. Of particular relevance are Book Five, Chapter 11, "Cathay and China: The Extraordinary Odyssey of a Jesuit Lay Brother" and Chapter 12, "Cathay and China Proved to Be Identical." (pp. 499–521 in 1953 edition). There is also full Latin text available on Google Books. • "The Journey of Benedict Goës from Agra to Cathay" – Henry Yule's translation of the relevant chapters of De Christiana expeditione apud Sinas, with detailed notes and an introduction. In: Yule, Sir Henry, ed. (1866). Cathay and the way thither: being a collection of medieval notices of China. Issue 37 of Works issued by the Hakluyt Society. Translated by Yule, Sir Henry. Printed for the Hakluyt society. pp. 529–596. • Lach, Donald F.; Van Kley, Edwin J. (1994), Asia in the Making of Europe, Chicago: University of Chicago Press, ISBN 978-0-226-46734-4. Volume III, A Century of Advance, Book Four, East Asia. • v • t • e Liao dynasty topics History • Goryeo–Khitan War o First conflict o Second conflict o Third conflict • Chanyuan Treaty • Northern Liao • Western Liao o Battle of Qatwan • Eastern Liao • Later Liao See also • Khitan people o Yelü clan • Emperors • Memorial for Yelü Yanning • Administrative divisions • Coinage • History of Liao Categories: • Names of China • History of China Navigation menu • Not logged in • Talk • Contributions • Create account • Log in • Article • Talk • Read • Edit • View history Search • Main page • Contents • Current events • Random article • About Wikipedia • Contact us • Donate Contribute • Help • Learn to edit • Community portal • Recent changes • Upload file Tools • What links here • Related changes • Special pages • Permanent link • Page information • Cite this page • Wikidata item Print/export • Download as PDF • Printable version Languages • العربیة • Deutsch • Español • Français • 한국어 • Italiano • Polski • Português • 中文 Edit links • This page was last edited on 20 June 2022, at 17:58 (UTC).
//////////////////
تَبَّت (تُبَّت / تِبَّت / تِبَت ) ، سرزمینی در آسیای مرکزی (برای تلفظهای مختلف رجوع کنید به یاقوت حموی ، ذیل مادّه ؛ همچنین اظهارنظر مینورسکی در حواشی حدودالعالم ، ص 96ـ 105، و نیز در چاپ و ترجمه اثر مروزی رجوع کنید به ادامه مقاله ). ریشه واژه تبـّت را اخیراً بازن و همیلتون در تحقیق مفصّل و عالمانه " «ریشه نام تبت » " ، در نشریه " مطالعات تبت شناسی و آیین بودا در وین " ، که در " ترکها، واژه ها، آدمها " نوشته بازن هم آمده است ، بررسی کرده اند. ایشان معتقدند که شکلهای فارسی ـ عربی ، و ازینرو، شکلهای غربی این نام را در قدیمترین نامِ چینی این سرزمین ، یعنی تئو ـ فان ، به جای توپن مفروض (آغاز سده هفتم میلادی )، همچنین در توپوت ــ که شکلِ ترکی اورخون (نیمه اول سده دوم / اواسط سده هشتم ) است ــ و در توپت مفروض سغدی و ایرانی میانه (سده سوم / نهم ) می توان پیدا کرد. همه اینها به واژه تُپه یا تُپو ی ترکی قدیم به معنای «بلندی » بازمی گردد که با پسوند جمعِ ت در ترکی ـ مغولی به معنای «بلندیها، سرزمینهای بلند» است و معادل مفهوم امروزی «بام دنیا» است . چینیها و ترکها این جاینام را احتمالاً از قوم تئویو ـ هوئن آلتایی گرفته اند که در منطقه کوکونور ـ تسایدام ، یعنی شمال تبّت ، زندگی می کردند تا اینکه در سال 12/ 633 از تبّتیها شکست خوردند و به سمت شمال رانده شدند.
تاریخ و جغرافیای تبّت در منابع قدیمی اسلامی . نخستین اطلاعات در باره تبّت ، در منابع قدیم جغرافیایی و تاریخی اسلامی ، علی الاصول از آسیای مرکزی و از طریق ترکهای ساکن در سرزمین مغولی همسایه تبّت در شمال ، به دست آمده است . نام این سرزمین در کتیبه بیلْگه قاغان در اورخون، به صورت توپوت آمده است . با توجه به دوری تبّت از سرزمینهای مرکزی جهان اسلام ، تعجبی ندارد که در اطلاعات مسلمانان از تبّت ، نکاتی دور از واقع و افسانه وار وجود داشته باشد. شباهت ظاهری ت ب ت با تُبـّع * سبب شده است که داستانهایی در باب اصل یمنی پادشاهان تبّت و مستعمره اعراب حمیری قبل از اسلام در آنجا، پدید آید (قس طبری ، ج 1، ص 566 ـ 567؛ گردیزی ، ص 263). در حکایتی که نخستین بار ابن خرداذبه (ص 170) آورده و در بسیاری از منابع بعدی تکرار شده ، تأکید شده است که مردم تبّت زندگی بسیار شادمانه ای دارند و هر بیگانه ای به آنجا می رود یکباره سرشار از خنده و خوشی می شود.
هم زمان با فتوحات اسلامی در آسیای مرکزی (سده های اول و دوم )، پادشاهی تبّت اغلب با چین در جنگ بود و در اواخر سده اول «چهار پادگان » در حوضه تاریم چین را تسخیر کرد. در کتابهای تاریخ چینیان غالباً تبّتیها و اعراب متحدانی در برابر فرمانروایی چین ، احتمالاً در کاشغر * و محل سین کیانگِ امروزی ، تلقی شده اند (رجوع کنید به شاوان ، ص 291؛ گروسه ، ص 150ـ151، 155، 164، ترجمه انگلیسی ، ص 103، 107، 114ـ 115). مورخان قدیم مسلمان از حضور گاه به گاه تبّتیها در ماوراءالنهر در دوره فتوحات مسلمانان سخن گفته اند. به گفته طبری (ج 6، ص 398، 404)، موسی بن عبداللّه بن خازم در زمان فرمانروایی تِرمِذ در دوره خلافت عبدالملک (65ـ86) با حمله هیاطله * (هپتالیان ) و ترکها و تبّتیها مواجه شد. در تاریخ یعقوبی (ج 2، ص 302) و همچنین در البلدان (ص 301) آمده است که در دوره حکومت عمربن عبدالعزیز (99ـ101) سفیری از تبّت به حضور حاکم خراسان ، جرّاح بن عبداللّه ، رسید که خواستار اعزام مبلّغانی برای آموزش اسلام در آنجا بود. در تاریخ یعقوبی (ج 2، ص 397ـ 398) پادشاه تبّت ] در متن به صورت حهورن آمده است [ از فرمانروایانی خوانده شده است که به اطاعت مهدی عباسی (حک : 158ـ 169) درآمده بودند. در جای دیگری از این متن (ج 2، ص 452) گفته شده که پادشاه تبّت هنگام خلافت مأمون (198ـ 218) اسلام پذیرفته و به نشانه نودینی خود بت زرینی را بر تختی گذاشته و به خراسان فرستاده است ، اما در اثر طبری (ج 8 ، ص 403ـ404) «خاقان صاحب التبت » یکی از دشمنان مأمون معرفی شده که وی ناگزیر بوده است پیش از حمله به امین با او سازش کند (رجوع کنید به دانلپ ، ص 301ـ 318).
از همه این اظهارات گوناگون برمی آید که عموماً منظور اعراب آن دوره از تبّت ، منطقه ای در جنوب کوههای قراقُروم میان گلگت * و لَداخ * در کنار سرچشمه های رود سند، یعنی بَلتستان * ، بود که اغلب «تبّت خُرد» و «بلور» (همان «پولو» ی منابع چینی مثل هیوئن تسانگ / هسیوآن دزانگ )، خوانده می شد (مارکوپولو نیز از بلور عبور کرده است رجوع کنید به پولو، ج 1، ص 172، 178ـ179 و نقشه ). راههای صعب العبوری هم برای دسترسی به جنوب منطقه از کاشغر و خُتَن * (از جمله مسیر بزرگراه کنونی قراقروم ) و نیز به مشرق منطقه از بدخشان از طریق وَخان * از میان پامیر بود که جغرافیدانان مسلمان به همه آنها اشاره کرده اند. شرح راه بدخشان در حدودالعالم (ص 44) و زین الاخبار گردیزی (ص 264ـ 265) و آثارالباقیه ابوریحان بیرونی (ص 271) و مروزی (ص 27ـ 28، حواشی ، ص 89 ـ 90)، تماماً به یک منبع مشترک برمی گردد که احتمالاً جیهانی ، وزیر سامانیان ، است . باب التُبَّـتَین (دروازه دو تبّت ؛ احتمالاً تبّت خُرد و تبّت اصلی ) میان بدخشان و جیحون علیا یا پنج رود قرار داشت ، با پاسگاهی که در آن اهالی تبّت برای واردات کالا معادل 5ر2% عوارض گمرکی می گرفتند. همچنین به خطر بیماری کوهستان ، هنگام عبور از گذرگاههای مرتفع اشاره شده است . به نوشته ابوریحان بیرونی (همانجا) تبّتیها به آن «جَبَل السَّم » می گفتند. در روستایی به نام سَمَرقَنداق (احتمالاً به معنای «سمرقند کوچک »، ] سمرقندک [ ) در منتهی الیه ماوراءالنهر، هندیها و تبّتیها و وخیها/ وخانیها و مسلمانان زندگی می کردند ( حدودالعالم ، ص 50؛ مینورسکی حدس می زند که این روستا در منطقه سرحد جدید وخان ، در معابر گلگت و مناطق مجاور آن قرار دارد رجوع کنید به حواشی ، ص 193).
این راهها برای وارد کردن مشک گرانبها و ممتاز تبّت ــ که آهوی مشک در آن پرورش می یافت ــ به جهان اسلام اهمیت بسیار داشت . این مشک در تمامی گزارشهای مسلمانان از تبّت ذکر شده است (قس مسعودی ، ج 1، ص 189؛ ثعالبی ، ص 276؛ مروزی ، ص 28ـ29، حواشی ، ص 91ـ92).
محصول مشهور دیگر تبّت ، قطعه های طلا بود که در افسانه هایی که سینه به سینه نقل شده ، آمده است که موران
از آنها محافظت می کردند. این داستان را هرودوت نقل کرده و در مهابهاراتا نیز آمده است . توماشک حدس می زند که ایسدن های استپ اوراسیا در دوره پیش از مسیحیت ، طلای معروف صادراتی خود را از منطقه پامیر و شمال تبّت به دست می آورده اند (ص 752ـ753؛ قس هرمان ، ستون 2235ـ 2246).
پس از دوره اولیه مراوده های گاه به گاهِ اعراب و تبّتیها در ماوراءالنهر و کناره های شرقی آن ، مسلمانان اطلاعات دقیقی در باره تبّت کسب کردند. آنان بدرستی محل تبّت را میان چین و هند و سرزمین ترکها تشخیص دادند و دریافتند که تبّت پادشاه و زبانی خاص دارد. ] به نوشته مسعودی در نیمه اول قرن چهارم ، تبّت مملکتی است از چین که بیشتر مردم آن از قبیله حمیری اند و به سبب اعتبار و ثبات حمیریها در آنجا «ثبت » نیز نامیده می شد. در تبّت ، هوا و دشت و کوهستان خاصیت شگفت انگیز دارد و عجایب انواع میوه ها و گلها و چمنها و رودهای آن بی شمار است . این سرزمین مجاور چین ، هند، خراسان و صحراهای ترک است و شهرها و آبادیهای آن محکم است . در تبّت بعضی از اعقاب تُبّعان به سر می برند که در گذشته ، به پیروی از اهل یمن ، پادشاهان خویش را تبّع و بعدها خاقان می نامیدند (ج 1، ص 186ـ189). [ در حدودالعالم (ص 32) آمده است که لهاسا بتکده های گوناگون و نیز مسجدی داشت که عبادتگاه مسلمانانِ اندک آنجا بود؛ این نخستین اشاره به پایتخت تبّت در منابع اسلامی است . دیگر نامهای ذکر شده را می توان بر مناطق کوکو نور ـ تسایدام در شمال تبّت منطبق دانست ، اما ذکر منطقه زاب بر کرانه رود عظیمی که مرز شرقی تبّت را تشکیل می دهد، نشانه آگاهی اندک در باب مرزهای تبّت با ایالت سچوان و حوضه یانگ تسه علیا است .
نام فعلی تبّت به شکلی که ویلیامِ روبروکی و مارکوپولو (ج 2، ص 41) ثبت کرده اند،یعنی تِبِت ، احتمالاً مستقل از مسلمانان و از طریق مسافران اروپایی که در سده هفتم / سیزدهم از اوراسیا به مغولستان رفتند، وارد اروپای مسیحی شده ، هر چند که در اواخر سده هشتم / دوازدهم بنیامین تودلایی ، که هرگز در شرق دورتر از بغداد نرفت ، نام آن را توبّت ذکر کرده است (ص 59).
در جامع التواریخ رشیدالدین فضل اللّه اشاراتی به تبّت هست . تبّت تا سده اول به آیین بودا گرایش نداشت ، اما از
دوره مغول به بعد مرکز مهمی برای اشاعه اعتقادات بودایی شد و رشیدالدین فضل اللّه (ج 2، ص 930) بصراحت می گوید که راهبان بودایی تبّت («بَخشی »ها) اعتبار بسیاری داشتند (قس برتشنایدر ، ج 2، ص 24ـ 25).
هنگامی که مسلمانان به شمال هند هجوم بردند و در اواخر سده ششم در سراسر دشت گنگ تا بنگال و آسام نفوذ کردند، امکان آن را داشتند که به تبّت اصلی حمله کنند، اما این سرزمین چندان جلب توجه نمی کرد. محمد بختیار خَلْجی (متوفی 602)، فرمانروای غوریان ، از پایگاه خود در بنگال ــ که تازه فتح شده بود ــ به جنگ با بهوتان و تبّت از آسام رفت ، اما پیشرفتی نکرد و ناگزیر به بنگال بازگشت (رجوع کنید به منهاج سراج ، ج 1، ص 426ـ432). پس از استقرار اسلام در کشمیر، یعنی در اواسط سده هشتم ، به تبّت خرد هجومهایی برده شد. در اواخر سده نهم حکام مسلمان به تبّت ، بویژه تبّت خرد، حمله کردند. در این زمان همه سرزمینهای بلور و تبّت میان بدخشان و کشمیر به انقیاد میر وَلی درآمد. او سردارِ ابوبکر، فرمانروای کاشغر از خاندان دوغلات ، بود (دوغلات ، ص 160ـ161، 202). در 920 ابوبکر مغلوب سعیدخان شد و استحکامات تبّت ، واقع در لداخ ــ که ساکنانش آن را ترک گفته بودند ــ به همراه خزاین آن به تصرف تبّتیها درآمد. در دوره فرمانروایی سعیدخان (920ـ 939)، نخست در 923 میر مزید و در 938 خود سعیدخان به یاری حیدرمیرزا دوغلات * ، به تبّت و لداخ و سرزمینهای مجاور آنها، حمله کردند (همان ، ص 73 به بعد، ترجمه انگلیسی ، ص 403، پانویس 1). در 939 حیدرمیرزا کوشید تا به لهاسا که آن را اورسنگ می نامید و بزرگترین معبدها در آن بود برسد، اما مجبور شد که پس از یک هفته به اَسکابْرَک عقب نشینی کند. اورسنگ احتمالاً همان کرسانگ مذکور در حدود العالم (ص 32) است که در آنجا بتخانه های بزرگ برپا بود. اینکه کرسانگ جدا از لهاسا نام برده شده دلیلی بر یکی نبودن آن دو نیست ؛ حدودالعالم تماماً از منابع مکتوب گردآوری شده ، و اینکه یک نام اغلب به دو شکل در آن آمده ، نشان می دهد که از منابع گوناگون گرفته شده است . در 955 حیدرمیرزا، که پس از 947 حاکم کشمیر شده بود، با لداخ و بلتستان وارد جنگ شد.
از این توضیحات چنین برمی آید که بلتستان در سده دهم جزو تبّت بوده و طبق تاریخ رشیدی (دوغلات ، ص 75) «میان تبّت و بلور» قرار داشته ، اما هنوز سرزمینی مسلمان نشین نبوده است .
در نیمه دوم سده دهم اسلام در تبّتِ خرد نیرویی سیاسی شده بود. علی میر شیرخان ، فرمانروای کاپولو ، کل بلتستان را زیر سیطره خود درآورد، و این سرزمین از وجود بتها و دیگر آثار آیین بودا پاک شد. او بعدها لداخ را نیز، البته به طور موقت ، فتح کرد. شیرخان بنیانگذار اسکاردو ، پایتخت بلتستان ، نیز بود. در تاریخ رشیدی (ص 276) ذکر شده که اسکاردو معبری در راه کشمیر بوده و دیگر وجود ندارد. بلتستان تنها سرزمین مسلمان با سکنه تبّتی باقی ماند و از 1257 جزو کشمیر شد. گفته می شود که آثاری تاریخی به زبان بلتیها وجود دارد. آنان از خطی استفاده می کنند که گمان می رود پیدایش آن از روزگار پذیرش اسلام باشد. حروف این خط که احتمالاً اصل تبّتی دارد، اگرچه از عربی هم تأثیر پذیرفته است ، از چپ به راست نوشته می شود (گریرسن ، ج 3، ص 32ـ33؛ فرانک ، ص 89 ـ 90). بلتیها از همان آغاز مذهب شیعه را پذیرفتند،
اما از بحرالاسرار محمود بن ولی (مندرج در " نشریه بخش خاورشناسی انجمن باستان شناسی امپراتوری روسیه " ، ج 15، ص 235) درمی یابیم که در سالهای آغازین سده یازدهم ، تسنن ، شاید فقط مدت کوتاهی ، مذهب غالب بوده است .
در 1093 هنگامی که کلموکها (رجوع کنید به قلموق * ) بر تبّت مرکزی فرمان می راندند، خوجه آپاقِ مشهور که با خان اسماعیل (حک : 1081ـ1093) جنگیده بود، به لهاسا رفت و از روی مجسمه عظیم بودا نام این شهر را «جوشهری » (شهرِ جو) گذاشت . قبر خوجه آپاق در کاشغر هنوز محترم شمرده می شود. بنا به تقاضای او دالایی لاما (در نسخه ترکی به شکل جمع : «دالایی لامالار») امان نامه ای به او داد تا نزد خانِ کلموک ، گلدن بوشوکتو ، برود. خان در رأس سپاهی که خوجه هم جزو آن بود، به کاشغریه هجوم برد. اسماعیل خان دستگیر شد و حکومت آنجا به خوجه داده شد (هارتمان ، ج 1، ص 210، 212، 321، 326؛ " نشریه بخش خاورشناسی انجمن باستان شناسی امپراتوری روسیه " ، ج 15، ص 250).
منابع : ابن خرداذبه ؛ ابوریحان بیرونی ، آثار الباقیه ؛ ] عبدالملک بن محمد ثعالبی ، لطائف المعارف ، ترجمه علی اکبر شهابی خراسانی ، مشهد 1368 ش ؛ حدودالعالم من المشرق الی المغرب ، با مقدمه بارتولد و حواشی و تعلیقات مینورسکی ، ترجمه میرحسین شاه ، کابل 1342 ش ؛ رشیدالدین فضل اللّه ؛ محمدحیدر دوغلات ، تاریخ رشیدی ، چاپ عکسی از نسخه خطی کتابخانه انستیتو ابوریحان بیرونی (تاشکند)، ش 1430، تهران 1378 ش ؛ طبری ، تاریخ (بیروت ) [ ؛ عبدالحی بن ضحاک گردیزی ، زین الاخبار ، چاپ عبدالحی حبیبی ، چاپ افست تهران 1347 ش ؛ ] مسعودی ، مروج (بیروت )؛ عثمان بن محمد منهاج سراج ، طبقات ناصری ، یا، تاریخ ایران و اسلام ، چاپ عبدالحی حبیبی ، تهران 1363 ش ؛ یاقوت حموی ؛ یعقوبی ، البلدان ، همو، تاریخ [ ؛
Benjamin of Tudela, The itinerary of Benjamin of Tudela , tr. M. N. Adler, London 1907; E. Bretschneider, Mediaeval researches from eastern Asiatic sources , London 1910; E. Chavannes, Documents sur les Tou-kiue ) Turcs ) occidentaux , St. Petersburg 1903; [Muh ¤ammad H ¤ayder Du ¦g ¢h ¢la ¦t, Tarikh-i-Rashidi , Engl. trans. by E. Denison Ross, Delhi 1991]; D. M.Dunlop, "Arab relations with Tibet in the eighth and early ninth centuries A. D"., Isla ªm Tetkikleri EnstitدsدDergisi , V (1973); A. Francke, A history of Western Tibet; Grierson, Linguistic survey of India ; R. Grousset, L'empire des steppes , 4 Paris 1951, Eng. tr. The empire of the steppes. A history of Central Asia , New Brunswick , N. J. 1970; M. Hartmann, Der islamische Orient ; Herrmann, "Issedoi", in PW , IX /2 ; Sharaf al-Zama ¦n T ¤a ¦hir Marwaz ¦â, Marvaz ¦âon China , the Turks and India , ed. and tr. Minorsky, London 1942;Marco Polo, The book of Ser Marco Polo the Venetian concerning the kingdoms and marvels of the East , translated and edited, with notes by Henry Yule, 1871, 3rd. ed. by Henri Cordier, 1903-1920, repr., London1975; W. Tomaschek, "Kritik der جltesten Nachrichtenدber den Skythischen Norden", SBWAW , CXVI (1888).
/ و . بارتولد و ک . ا. باسورث ، با اندکی تلخیص از ( د.اسلام ) /
تاریخ و اقوام جدید و معاصر تبّت . تبّت ــ که سکنه مسلمان ، آن را در فارسی یا اردو تِبَّت می نامند ــ منطقه ای فرهنگی در مرزهای هندوچین (میان ْ27 تا ْ38 عرض شمالی و ْ74 تا ْ103 طول شرقی ) است . مردم آن به زبانهای تبّتی (از گروه زبانهای تبّتی ـ برمه ای ) سخن می گویند و پیرو فرقه دالایی لاما از آیین بودا هستند. امروزه این منطقه از نظر سیاسی تقسیم شده است . از یک سو تبّت اصلی ، فعلاً ایالت خودمختار تبّت در جمهوری خلق چین را تشکیل می دهد و از سوی دیگر در دو مسیر گسترده است : در مشرق و شمال شرقی ، تا ایالتهای چینی سچوان ، کانسو/ گانسو ، چینگهای و یونّان گسترش می یابد که در این نواحی نزدیک به دو میلیون سکنه تبّتی ، یعنی به تعداد سکنه منطقه خودمختار، زندگی می کنند؛ در سوی دیگر تا منطقه ای سیاسی امتداد دارد که بتناوب در دست مغولها و بعد در دست هند دوره بریتانیا بود، اما امروزه جدا شده است . صدها هزار تبّتی در این منطقه سکونت دارند. در مغرب ، در امتداد جبال قراقروم ، تبّتیها در شمال کشمیر زندگی می کنند و در دو منطقه ، یکی منطقه پاکستانی تماماً مسلمان و دیگری منطقه هندی با حدود 48% مسلمان ، پراکنده شده اند. در جنوب ، در عرض رشته کوههای هیمالیا، منطقه فرهنگ تبّتی ، که یکسره بودایی باقی مانده است ، در شمال تا نپال * و بهوتان و دره های علیای هند از جمله سِکِّم ــ که در طرف دیگر این کشورها واقع است ــ گسترش می یابد.
سرزمین اصلی تبّت به کمک مغولان سده های نهم تا یازدهم / پانزدهم تا هفدهم ، و با اقتدار رهبری هم روحانی و هم دنیوی به نام دالایی لاما، رفته رفته به وحدت دست یافت . پس از 1132/ 1720 عملاً چین بر آن سلطه داشت . انگلیس در پی لشکرکشی یانگهازبند در 1322/ 1904 نماینده ای سیاسی به لهاسا تحمیل کرد که تا 1368 (1328 ش )/ 1949 در آنجا بود. در عمل ، تبّت در فاصله میان اعلام جمهوری چین در 1329/ 1911، و به قدرت رسیدن ارتش سرخ در 1368 (1328 ش )/ 1949، مستقل بود. حکومت کمونیستی چین استیلای خود را بر ایالت خودمختار تبّت در 1338ش /1959 گسترش داد که منجر به فرار دالایی لاما و دولتش و جمعی از نخبگان کشور به هند شد. چینیان برای تثبیت سلطه خود بر تبّت ، مهاجرنشینهای چینی بسیاری ایجاد کردند. آزارهای مذهبی ، بویژه در طی انقلاب فرهنگی ، فراوان بود و در مورد مسلمانها نیز اعمال می شد.
جامعه امروز تبّت ، در دل تبّت اصلی و نیز در اطراف آن ، در حد بالایی بودایی است . این جامعه به طور سنّتی عشیره ای است ، برخی کوچگر و برخی یکجانشین اند. ساختار این جامعه سلسله مراتبی است . یکی از ویژگیهای مهم این جامعه ، چند شوهری است که بخشی از یک نوع نظام اجتماعی را می سازد که «نظام خانه ها» خوانده می شود. «خانه » واحد اصلی است که مالکیتش تقسیم ناپذیر است ؛ برادرها ناگزیرند که پیرامون یک زوجه خانواده واحدی تشکیل دهند تا بتوانند از این مالکیت بهره گیرند. این جامعه عامی را طبقه ای مذهبی پوشش می داد که نوعی جامعه روحانی متشکل از راهبان بود، راهبانی که داوطلبانه به عضویت درمی آمدند و جزو سلکهای مختلف قرار می گرفتند. این گروه حدود یک پنجم جمعیت بود.
در برابر این اکثریت بودایی ، اقلیت بسیار اندک مسلمانان تبّتی قرار دارد. این عنوان به چندین گروه مختلف اشاره دارد: در تبت اصلی ، مسلمانان بیشتر خارجی تبارند. در غرب ، در بلتستان و لَداخ ، می توان مسلمانانی با تبار و فرهنگ تبّتی یافت ؛ در شمال شرقی ، درون قلمرو چین ، هم تبّتیهای مسلمان و هم مسلمانانی با فرهنگ چینی هستند. مسلمانان را می توان به سه گروه تقسیم کرد: کشمیریها، چینیها و «غریب »ها.
کشمیریها، قدیمترین و شناخته شده ترین گروه اند. در تبّتی آنان را «خا ـ چه » (از خواجه فارسی به معنای تاجر و نیز شاید صوفی ) نامیده اند و این نام توسّعاً به همه مسلمانان نیز اشاره دارد. کشمیریها ابتدای ورود خود را به این سرزمین در زمان فرمانروایی دالایی لامای پنجم (1052ـ1093/ 1642ـ1682)، سازمان دهنده تبّت جدید، می دانند. به موجب روایتی شفاهی که در اوایل سده چهاردهم / پایان نوزدهم گرد آمد، فردی به نام خیرالدین پس از مسابقه جادوگری با دالایی لاما اجازه یافت که مسلمانان را در تبّت مستقر کند. این روایت یادآور روایتهایی از کرامات خوجه آفاق / خوجه آپاق کاشغری مشهور است که به نوعی رقابت جادویی با دالایی لاما اشاره دارد. نخستین مبشران کلیسای کاتولیک رومی که وارد تبّت شده اند، به حضور بازرگانان مسلمان در لهاسا و شهرهای عمده تبّت مرکزی و غربی از نیمه سده یازدهم / هفدهم به بعد گواهی داده اند. این بازرگانان ، رقیب تاجران هندی و نپالی و ارمنی بودند. آنان گاهی مستقیماً از کشمیر از طریق لداخ می آمدند، اما بیشترشان جزو شبکه تاجرانی بودند که بین هند و چین تجارت می کردند. آنان پس از روانه شدن از بنارس و پَتْنه در هند، مهاجرنشینهایی در کاتماندو در نپال ، کوتی و گیانتسه و شیگاتسه و لهاسا در تبّت ، تا سینینگِ چین ایجاد کردند. حضور آنان در گارتاک ، در غرب تبّت هم گواهی شده است . آنان هم به تجارت کلان و هم خرد، مانند خرید و فروش لباس و زیورآلات ، اشتغال داشتند و به عنوان بانکدار برای صومعه ها نیز کار می کردند. در میان آنان سه قشر متمایز وجود داشت : اکثریت «زائیده » تبّت که از خاندانهای قدیمی بودند و در بالاترین مرتبه قرار داشتند؛ پس از آن اقلیتی ثروتمند و متنفذ به نام «لادا ـ خا ـ چه » اهل لداخ که انحصار بسیار سودآورِ هدایتِ «لوپ ـ چاک » (کاروانهایی که هر سه سال یک بار خراج مهاراجه کشمیر را به دالایی لاما می رساندند) را در دست داشتند؛ گروه سوم سیرینگ ـ پا بودند که از مناطق دیگر هند آمده بودند و پایینترین قشر اجتماع به شمار می رفتند. کشمیریها از استقلال در اداره مساجد و گورستانهای خود به نحو احسن بهره مند بودند، و همچنین در زمینه قضاوت ، مقامی اجتماعی به نام «گو ـ پا» یا «دپون ـ پو» مسئولیت داشت که حکومت دالایی لاما آن را به رسمیت شناخته بود و زیر نظر وزارت دارایی (رچیس ـ خان لاس خون ) قرار داشت . در 1338ش /1959 که چینیها دیگر بار بر چین مسلط شدند، شمار کشمیریها حداکثر چند هزار تن بود. سپس اغلب آنان به هند گریختند و خواستار ملیت هندی شدند که بی نتیجه ماند، سپس به عنوان مردمی فاقد تابعیت ، به اردوگاه پناهندگان در سرینَگَر کشمیر پیوستند که هنوز هم شمار زیادی از آنان در آنجا به سر می برند. آنانی که تحصیلات بیشتر یا موقعیت بهتری داشتند، شغلهایی در هند و پاکستان و عربستان سعودی پیدا کردند؛ چند صد تن در تبّت ماندند یا، در مواردی ، به تبّت بازگشتند و به نگهداری عبادتگاههای خود همت گماردند.
گروه دوم مسلمانان چینی اند که به آنها هو ـ پا ـ لینگ خا ـ چه می گویند و نام خود را از محله زندگی خود در لهاسا یا بهتر گفته شود از «گیا (؟)خاچه » یا در نهایت از «هوئی »، اصطلاح عمومی در چین برای مسلمانان چینی زبان (رجوع کنید به چین * ، مسلمانان )، برگرفته اند. آنان مدعی اند که آغاز ورودشان سده دوازدهم / هجدهم بوده است . حضور آنان در لهاسا و شیگاتسه و کنار راههای شمال شرقی منتهی به چین گواهی شده است . آنان به طور سنّتی سفره خانه داشتند یا قصاب بودند، زمینهایی هم در اختیارشان بود که در آن سبزی می کاشتند و چهارپایانی برای ذبح پرورش می دادند. آنان همچنین به رهبری هو ـ پا ـ لینگ دپون پو در مذهب و قانون استقلال داشتند و این شخص در برابر وزارت کشاورزی (سو ـ نام لاس خون ) مسئول بود. از آنجا که آنان شهروندان چینی به حساب می آمدند، در 1338 ش / 1959 ] در جریان شورش ضدچینی (رجوع کنید به د. فارسی ، ذیل مادّه ) [ ، در خانه های خود باقی ماندند. تعداد آنان در آن زمان نامعلوم است . آنچه می دانیم این است که از دهه 1360 ش / 1980 سیلی از مسلمانان چینی به تبّت سرازیر شده است . در واقع ، مسلمانان غرب چین با بهره گیری از آزادی اقتصادی در اقتصاد تبّت سرمایه گذاری کرده اند؛ امروز بر پایه برآورد حداقلی ، 000 ، 5 مسلمان چینی ، تنها در خود شهر لهاسا هستند (برخی مقامات این رقم را 000 ، 20 تا 000 ، 30 تن ذکر کرده اند).
این تاجران جدید با مسلمانان قدیم چینی بدشواری کنار آمدند، با جمعیت بودایی نیز، که این تاجران را افرادی فرصت طلب می دانستند، روابط پرتشنجی داشتند. گروه جالب توجه و کم تعداد سوم که از لحاظ اجتماعی فرودست تلقی می شدند، «غریب »ها (در اینجا به معنای فقیر) بودند. در سده سیزدهم / نوزدهم شمارشان زیاد بود، اما در 1338 ش / 1959 فقط دوازده خانوار از آنها باقی مانده بود. آنان از دولت تبّت کمک مالی سالانه دریافت می کردند. این مسلمانان ــ که با زندگی تبّتی سازگار شده و اغلب با زنان تبّتیِ مسلمان شده ازدواج کرده بودند و به تبّتی همچون زبان مادری خود سخن می گفتند ــ آداب و رسوم تبّتی را پذیرفته بودند، اما به سبب اعتقاد به شرع اسلام ، چند شوهری را رد می کردند. جماعتهای مسلمان در حکومت دالایی لاما، در مذهب و قانون ، استقلال داشتند و به طور رسمی در کاخ دالایی لاما، هنگام مراسم سال نو حاضر می شدند. به طور کلی بیشتر بوداییان تا حد زیادی با این مسلمانان مدارا می کردند. پس از 1338 ش / 1959 این جماعتهای مسلمان ، ثروتمند شده اند؛ امکانات مسلمانان کشمیری کاهش یافته و امکانات مالی مسلمانان چینی رو به افزایش است .
منابع : ابوبکر امیرالدین تبتی ندوی ، تبت اور تبتی مسلمان ، لکهنو 1979؛ ] د. فارسی [ ؛
B. N. Aziz, Tibetan frontier families. Reflections on three generations of D'ing-ri , Delhi 1978; L. Deshayes, Historie du Tibet , Paris 1997; H. Didier, Les Portugais au Tibet: les premiهres relations jهsuites ) 1624-1635 ), Paris 1996; P. Dollfus, "The history of Muslims in central Ladakh", The Tibet journal , XX /3 (1995), 35-58; idem,Lieu de neige et de genإvriers. Organisation sociale et religieuse des communautإs bouddhistes du Ladakh , Paris 1989; EI 1 , s.v. "Tibet" (by W. Barthold); Fang Jiangchang, "Research on the Huis and their mosques in Tibet and on the spread and influence of Islam in Tibet"
( در باره مسلمانان چینی تبّت ) , Tibet studies , (Lhasa), no. 2 (1989), 202-222; M. Gaborieau, "Pouvoirs et autoritإ des soufis dans l'Himalaya", in Prإtrise, pouvoirs et autoritإ en Himalaya , ed. V. Bouillier and G. Toffin, Paris 1989, 215-238; idem, Rإcit d'un voyageur musulman au Tibet , Paris 1973, 14-30; K ¢h ¢w a ¦ ¢d ¢j ¢a G ¢h ¢ula ¦m Muh ¤ammad, Rإcit d'un voyageur musulman au Tibet , ed., tr. and comm. Gaborieau, Paris 1973 (سرگذشتنامه خودنوشت یک بازرگان مسلمان نپالی ) ;
D. C. Gladney, Muslim Chinese, ethnic nationalism in the People's Republic , Cambridge, Mass. and London1991
(شامل مطالبی در باره فرهنگ مسلمانان تبّت ) ; N. Grist, "Muslim kinship and marriage in Ladakh", in Anthropology of Tibet and the Himalaya , ed. C. Ramble and M. Brauen, Zurich 1993, 80-92, idem, "Muslims in western Ladakh, The Tibet journal , XX /3(1995), 59-70; C. Jest, Kha-che and Gya Kha-che. Muslim communities in Lhasa ) 1990 ), 8-20; KhacePhalu's advice on the art of living , tr. Dawa Norbu, Delhi 1994 (در باره تأثیر ادبی مسلمانان بویژه سعدی شاعر ایرانی ) ; C. Moevus, " The Chinese Hui Muslims' trade in Tibetan areas" (شامل مطالبی در باره فرهنگ مسلمانان تبّت ) , The Tibet journal , XX /3 (1995), 113-123; L. Petech, Aristocracy and government in Tibet, 1728-1959 , Rome 1973; Prince Peter of Greece and Denmark, "The Moslems of Central Tibet", in Royal Central Asian journal ., XXXIX /3-4 (1962), 233-240;Abdul Wahid Radhu, Caravane tibإtaine , Paris 1981; G. Samuel, Civilized shamans: Buddhism in Tibetan societies , Washington D. C. 1993; T. Shakapa, Tibet: a political history , New Haven 1967; D. Snellgrove and H. E. Richardson, A cultural history of Tibet , 2 Boston and London 1995; S. Srinivas, "Conjunction, parallelism and cross-cutting ties among the Muslims of Ladakh", The Tibet journal , (Dharamsala-Delhi) XX /3 (1995), 71-95; R. A. Stein, La civilisation tibإtaine , 2 Paris 1981, Eng. tr. Tibetan civilization , London 1972; "Tibetan Muslim refugees in Kashmir", Tibetan review , Delhi (May1976), 15-17; Tibetan Muslims , ed. Gaborieau, special no. of The Tibet journal , XX /3 (1995); T. Tsering, "The advice of the Tibetan Muslim ، Phalu , . A preliminarydiscussion of a popular Buddhist /Islamic literary treatise". in Tibetan review , (February 1988), 10-15, (March 1988), 18-21; C. Wessels, Early
Jesuit travellers in Central Asia , The Hague 1924
(شامل گزارشهای مبلّغان مذهبی در باره مسلمانان تبّت ) ;T. Zarcone, "Soufis d'Asie centrale au Tibet aux XVI eet XVII e siهcles",
, (شامل مطالبی در باره فرهنگ مسلمانان تبّت و نیز شرح ملاقات خوجه آفاق با دالایی لاما)،
Cahiers d'Asie centrale , Tashkent-Aixen -Provence, I - II (1996), 325-344.
/ م . گابوریو ، با اندکی تلخیص از ( د.اسلام ) /
نقل از دانشنامه جهان سلام
