تاجُالمصادر نوشتهٔ احمد بن علی بیهقی[۱] (۴۷۰-۵۴۴ هجری قمری) یک فرهنگ لغت دوزبانهٔ عربی به فارسی است که در آن بیشتر مصدرهای عربی و مخصوصاً مصدرهای قرآنی با ترجمه آمدهاست.
خصوصیات اثر
تاجالمصادر مشهورترین اثر احمد بن علی بیهقی است که مؤلف نزدیک به ۱۷٬۰۰۰ مصدر عربی و برابرهای فارسی آن را گردآوری کردهاست و منبعی غنی و معتبر برای فرهنگنویسان فارسی بودهاست. بیهقی، به گفتهٔ خودش، برای تألیف این کتاب، از قرآن و احادیث و نیز افعال پرکاربرد دیوانهای عرب استفاده کردهاست و برای شرح و معانی آنها از چند کتاب نظیر دیوانالادب فارابی، صحاحاللغة جوهری، تهذیباللغة ازهری، الغریبین هروی و المصادر زوزنی استفاده کردهاست.[۱]
چاپ
این فرهنگ نخستین بار در سال ۱۳۰۱ ه.ق در بمبئی هند به کوشش میرزامحمد شیرازی بهصورت چاپسنگی در ۲۲۹ صفحهٔ کوچک منتشر شد. هادی عالمزاده جلد نخست آن را بعد از بازبینی، در سال ۱۳۶۶ توسط مؤسسهٔ مطالعات و تحقیقات فرهنگی در تهران منتشر کرد و جلد دوم که شامل مصادر ثلاثی مزیدٌفیه، رباعی مجرد و مزیدٌفیه و ملحقات میشود، در سال ۱۳۷۵ توسط پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی منتشر شد.[۲]
منابع
- http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=2551
- «نگاهی به تاجالمصادر». www.shareh.com. بایگانیشده از اصلی در ۱۴ مه ۲۰۱۴.
ا توجه به منابع معتبر تاریخ ادبیات و تصحیحات موجود از لغت فرس، اثری که ابونصر علی بن احمد اسدی طوسی در تدوین فرهنگ خود به آن استناد کرده و از آن بهره برده، کتاب تاج المصادر تألیف ابوجعفر احمد بن علی مَقری بَیهَقی (معروف به بَیهَک) است.
برای دقت بیشتر در این مورد، نکات زیر حائز اهمیت است:
۱. نویسنده و جایگاه اثر
تاجالمصادر بیهقی یکی از مهمترین فرهنگهای مصادر عربی به فارسی است. بیهقی در این کتاب، مصادر قرآن و احادیث و اشعار عرب را گردآوری کرده و معادل فارسی آنها را در برابرشان نهاده است. به دلیل دقت بالای لغوی، این کتاب همواره مورد توجه فرهنگنویسان ایرانی بوده است.
۲. شیوه بهرهبرداری اسدی طوسی
اسدی طوسی در «لغت فرس» که کهنترین فرهنگ لغت موجود زبان فارسی است، برای تبیین معانی لغات و یافتن ریشههای دقیق، از آثار پیش از خود بهره گرفته است. ارتباط این دو اثر از چند جهت قابل بررسی است:
معادلگزینی: اسدی از معادلهای فارسی دقیقی که بیهقی برای مصادر عربی انتخاب کرده بود، برای تعریف واژگان پهلوی و پارسی در لغت فرس استفاده کرد.
توالی تاریخی: با توجه به اینکه بیهقی متوفی به سال ۵۴۴ هجری است و اسدی طوسی لغت فرس را در قرن پنجم (حدود ۴۵۸ هجری) تألیف کرده، در میان محققان بحثهایی درباره تطبیق دقیق نسخهها وجود دارد. برخی معتقدند اسدی به منابع مشترکی که بیهقی نیز از آنها استفاده کرده (مانند آثار ابوعلی فارسی) دسترسی داشته است، اما در نسخههای متأخر و شرحهای لغت فرس، ارجاع به تاجالمصادر بیهقی به عنوان یک مرجع استاندارد همواره ذکر شده است.
۳. آثار مشابه
باید توجه داشت که در تاریخ ادب فارسی چندین کتاب با نام «تاجالمصادر» یا نامهای مشابه وجود دارد، اما نسخهای که در پیوند با سنت فرهنگنویسی قرون پنجم و ششم و مورد استفاده لغتنویسان آن دوره بوده، قطعاً اثر احمد بن علی بیهقی است.
نکته لغتشناسی: در تصحیحات معاصر لغت فرس (مانند تصحیح عباس اقبال یا فتحالله مجتبایی و علیاشرف صادقی)، ردپای این تأثیرات در بخش تعلیقات به خوبی نشان داده شده است تا خواننده بتواند سیر تحول معنایی واژگان را از متون کهن تا فرهنگ اسدی دنبال کند.
