کتابی که به آن اشاره کردید، در واقع بخش واژهنامه (فصل پنجم) از اثر سترگ شمس فخری اصفهانی (قرن هشتم هجری) به نام «معیار جمالی» است. این لغتنامه که با نام «واژهنامه شمس فخری» نیز شناخته میشود، از قدیمیترین و معتبرترین فرهنگهای فارسی به فارسی است که به نام شاه شیخ ابواسحاق اینجو تألیف شده است.
در مورد نسخهای که مرقوم فرمودید (چاپ کارل زالمان)، جزئیات زیر حائز اهمیت است:
مشخصات کتابشناختی چاپ زالمان
این تصحیح یکی از نخستین تلاشهای روشمند اروپاییان در زمینه متنشناسی زبان فارسی محسوب میشود:
مصحح: کارل زالمان (Carl Salemann)، ایرانشناس برجسته روس.
عنوان لاتین: Shams-i-Fachrii Ispahanensis Lexicon Persicum
محل و سال انتشار: قازان (روسیه)، ۱۸۸۷ میلادی.
ساختار: زالمان این اثر را بر اساس نسخههای خطی موجود در سنپترزبورگ تصحیح کرد. این چاپ شامل متن لغتنامه به همراه مقدمه و تعلیقات عالمانه به زبان لاتین است.
اهمیت «معیار جمالی» در لغتنگاری
دکتر سید محمد دبیرسیاقی (که در پانویس شما هم به ایشان اشاره شده) این اثر را در ایران بازخوانی و تصحیح کردهاند. اهمیت این لغتنامه در چند مورد خلاصه میشود:
حفظ واژگان کهن: شمس فخری بسیاری از واژگانی را که در اشعار پیشینیان (مانند رودکی و فرخی) به کار رفته و در زمان او در حال فراموشی بود، ثبت کرده است.
شواهد شعری: او برای بسیاری از لغات، ابیاتی از خود یا دیگران را به عنوان شاهد آورده است (هرچند برخی منتقدان معتقدند او گاهی برای اثبات معنای یک لغت، خود مبادرت به ساختن بیت کرده است).
ساختار موضوعی: معیار جمالی در اصل کتابی در علوم ادبی (عروض، قافیه و بدیع) است و بخش لغتنامه، متمم این اثر برای یاری رساندن به شاعران در یافتن قافیه و معانی دقیق کلمات بوده است.
پیوند با پژوهشهای شما
با توجه به تتبع شما در متون کلاسیک و واژگان دشواری نظیر «غوشنه» یا بررسی فرهنگهای کهنی چون «مهذبالاسماء»، چاپ زالمان از این جهت ارزشمند است که دقت فیلولوژیک (زبانشناختی) قرن نوزدهمی را با متن کلاسیک فارسی پیوند داده است.
